Bizans ikonoklazmı: ikonalar niyə qadağan edildi və silindi

Bizans ikonoklazmı nə idi?

Bizans (Bizans) ikonoklazmı VIII və IX əsrlərdə müqəddəs təsvirlər ətrafında gedən mübarizə idi. İmperiya və kilsə hakimiyyətləri iki ayrı dövrdə bu təsvirlərin istifadəsinə qarşı çıxdılar. Təsvirlər götürülür, silinir və ya başqaları ilə əvəz edilirdi. Bununla belə, bir əsrlik qadağa barədə yayılmış fikrə dəqiqlik gətirmək lazımdır: ikonalar 787-ci ildə bərpa edildi, 815-ci ildə yenidən qadağan olundu və 843-cü ildə birdəfəlik bərpa edildi.

İkona yalnız taxta üzərində çəkilmiş rəsm deyildi. Bu anlayış mozaika, freska, fil sümüyü, metal və parça üzərində Məsihin (Mesih), Məryəmin (Meryem) və müqəddəslərin təsvirlərini əhatə edirdi. Siz yalnız daşına bilən bir lövhə təsəvvür edirsinizsə, söhbətin nə qədər müxtəlif əşya və səthdən getdiyini gözdən qaçırırsınız. Mübahisə Bizans incəsənətinin bir neçə növünü əhatə edirdi.

Əsas sual dini davranışla bağlı idi. Möminlər təsvirin maddi əsasına ibadət etmədən onun vasitəsilə müqəddəs şəxsə ehtiram göstərə bilərdilərmi? İkonoklastlar bu fərqin itəcəyindən qorxurdular. Onların əleyhdarları isə təsvirə göstərilən ehtiramla yalnız Allaha edilən ibadəti bir-birindən ayırırdılar.

Bizans ikonaları niyə qadağan edildi?

Əsas etirazlardan biri «Çıxış» kitabının 20:4 ayəsindəki təsvir qadağasına söykənirdi. İkonoklastların fikrincə, müqəddəs təsvirlər təhlükə yaradırdı: Məsihə və ya bir müqəddəsə yönələn sədaqət taxtaya, boyaya, yaxud başqa materiala yönələ bilərdi. Etiraz rəssamların nə yaratdığı qədər möminlərin təsvir qarşısında nə etdiyi ilə də bağlı idi.

Gündəlik həyatdan bir müqayisə üçün siz ailə fotoşəklinə münasibətinizi düşünün. Şəkildəki insana bəslədiyiniz sevgi kağızın özünə bağlılıqdan fərqlənir. 787-ci il məclisi müqəddəs təsvirlərə ehtiramla Allaha ibadət arasında dini fərq qoydu. Bu fərq ikonaların təsdiqlənməsində əsas yer tutdu.

Məsihin təsviri başqa bir etiraz da doğururdu. İkonoklast ilahiyyatına görə, bir şəkil onun insani və ilahi təbiətlərini düzgün ifadə edə bilməzdi. Belə təsvir bu təbiətləri ya ayırmaq, ya da qarışdırmaq təhlükəsi yaradırdı. Buna görə Məsihin təsviri maddi şeylərə ibadət qorxusundan əlavə, ayrıca ilahiyyat problemi sayılırdı.

İkonoklastlar Yevxaristiyada (Efkaristiya) Məsihin bədənini və qanını onun həqiqi və icazəli təsviri kimi qəbul edirdilər. Deməli, onların mövqeyi bütün vizual rəmzlərə qarşı çıxmaqdan daha konkret idi. Günümüzə çatan bəzəklərin və sikkələrin göstərdiyi kimi, xaç məqbul forma olaraq qalırdı.

III Levin hakimiyyəti dövründə Bizans ikonoklazmı

Ənənəvi izah ikonoklazmın başlanğıcını III Levin (III. Leon) hakimiyyəti dövrünə, 726 və ya 730-cu ilə aid edir. Bu izaha görə, Konstantinopoldakı (Konstantinopolis) Xalke qapısından Məsihin təsviri götürülmüşdü. Müasir tədqiqatçılar mövcud dəlillərin hadisələrin bu tanış ardıcıllığını yetərincə təsdiqləyib-təsdiqləmədiyini sorğulayırlar. Bu tarixlər ənənəvi başlanğıc nöqtələri olaraq qalır, təfərrüatlar isə mübahisəlidir.

Daha geniş səbəblər də mübahisə mövzusudur. Bir şərh Bizansda təsvirlərə qarşı çıxılmasını müsəlmanların uğurları ilə əlaqələndirir. Başqa bir yanaşma isə birbaşa səbəb əlaqəsinin müəyyən edilmədiyini vurğulayır. Müsəlmanların nəzarətindəki ərazilər ikona tərəfdarlarına sığınacaq da verirdi. Bu hallar bir dinin digərinin siyasətini mənimsəməsi barədə sadə izahı mürəkkəbləşdirir.

Metropoliten İncəsənət Muzeyinin bir nəşri isə diqqəti imperiyadakı böhrana yönəldir. Bu şərh ikonoklazmın mənşəyini VII əsrdə Suriya (Suriye), Misir və Şimali Afrikanın (Kuzey Afrika) itirilməsi ilə əlaqələndirir. Bu yanaşma mübahisəni əsasən yad fikirlərin mənimsənilməsi kimi deyil, imperiyanın çətinlikləri vasitəsilə izah edir.

V Konstantinin hakimiyyəti dövründə Bizans ikonoklazmı

V Konstantin (V. Konstantinos) müqəddəs təsvirlərə qarşı mövqeyə rəsmi kilsə çərçivəsi verdi. O, 754-cü ildə Konstantinopol yaxınlığındakı Hiereya sarayında məclis çağırdı. Məclis müqəddəs təsvirləri rədd etdi. Bu hadisə hərəkatın III Levin dövründə başlanmasına dair mübahisəli məlumatlarla müqayisədə daha möhkəm xronoloji dayaqdır.

Günümüzə çatan dəlillərə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Dövrün əsas salnaməçilərindən Feofan (Theofanis) və patriarx Nikifor (Nikiforos) ikonaları dəstəkləyirdilər. İkonoklastların ilahiyyat arqumentləri əsasən əleyhdarlarının seçdiyi sitatlar vasitəsilə qorunub. Siz dağıntı və ya imperatorun hərəkətləri barədə məlumat oxuyarkən bu qeyri-bərabərliyi nəzərə almalısınız: günümüzə çatan nəql çox vaxt həmin siyasətə qarşı çıxanlara məxsusdur.

Hadisələrin xronologiyası

• 726 və ya 730: III Levin dövründə ikonoklazmın ənənəvi başlanğıcı. İlk tədbirlərin təfərrüatları mübahisəli olaraq qalır.
• 754: V Konstantinin çağırdığı Hiereya məclisi müqəddəs təsvirləri rədd edir.
• 786: İkonoklast əsgərlər imperatriçə İrinanın dəstəklədiyi məclisi dağıdırlar.
• 24 sentyabr 787: İkinci Nikeya məclisi yenidən toplanır və ikonaların istifadəsini təsdiqləyir.
• 815: V Lev (V. Leon) ikonoklast siyasətini yeniləyir və onun ikinci mərhələsi başlayır.
• 842: Feofil (Theofilos) ölür. Teodora (Theodora) azyaşlı III Mixailin (III. Mihail) regenti olur.
• 11 mart 843: Konstantinopolda keçirilən yürüşdə ikonaların birdəfəlik bərpası qeyd olunur.

İkonalar 787-ci ildə necə bərpa edildi?

İmperatriçə İrina ilk dəfə 786-cı ildə toplanmağa cəhd edən məclisi dəstəkləyirdi. İkonoklast əsgərlər müdaxilə edərək toplantını dağıtdılar. Təxirə salınmış məclis 24 sentyabr 787-ci ildə Nikeyada (İznik) yenidən toplandı. Bu müdaxilə göstərir ki, təsvirlərin bərpası yalnız kilsə rəhbərləri arasında müzakirədən ibarət deyildi; başqa qüvvələrin də müqaviməti vardı.

İkinci Nikeya məclisi müqəddəs təsvirlərin salamlanmasını və onlara ehtiram göstərilməsini yalnız Allaha edilən ibadətdən ayırdı. Məclis ikonaların kilsələrdə, evlərdə və ümumi yollar boyunca nümayişini təsdiqlədi. Beləliklə, qərar kilsələrin içi ilə yanaşı, evləri və ictimai məkanları da əhatə edirdi.

Təxminən 675–749-cu illərdə yaşamış Dəməşqli Yəhya ikonaları müdafiə edən əsərləri ilə mühüm nəzəri zəmin yaratmışdı. Onun arqumentləri bərpaya aparan fikir mühitinin bir hissəsi idi. Məclisin 787-ci ildəki təsdiqi ikonoklazmın birinci dövrünü bitirdi. Lakin imperiyanın siyasətini birdəfəlik müəyyənləşdirmədi.

Bizans ikonoklazmı və Pravoslavlığın zəfəri

V Lev 815-ci ildə müqəddəs təsvirləri yenidən qadağan etdi. Bununla ikonoklazmın ikinci dövrü başladı. Konstantinopoldakı Studion monastırının baş rahibi Feodor (Theodoros) bu mərhələdə ikonaları müdafiə edən mühüm mətnlər yazdı. Beləliklə, yenilənmiş siyasətə qarşı müqavimət müqəddəs təsvirlərin fəal yazılı müdafiəsini də əhatə edirdi.

Feofil 842-ci ildə öldü. Teodora azyaşlı oğlu III Mixailin adından hakimiyyəti idarə etdi və ikonaların yenidən qəbulunu təmin etdi. 11 mart 843-cü ildə Konstantinopolda ikonaların daşındığı yürüşlə onların birdəfəlik bərpası qeyd olundu.

Pravoslav Kilsəsi bu bərpanı hər il Böyük orucun ilk bazar günü Pravoslavlığın zəfəri kimi yad edir. Bayram mübahisənin 843-cü ildəki nəticəsinə aiddir. Onu İrinanın dövründəki əvvəlki bərpadan fərqləndirmək lazımdır. Çünki həmin bərpadan sonra daha bir qadağa tətbiq edilmişdi.

Bizans ikonoklazmı incəsənətdə nəyi dəyişdi?

İkonoklazm dini təsvirlərə dair qaydalarla yanaşı, mövcud bəzəkləri də dəyişdirdi. Nikeyadakı Koimesis kilsəsində mozaikanın birləşmə izləri apsisdəki ardıcıl dəyişiklikləri göstərirdi. Körpə ilə Məryəm təsvirini xaç əvəz etmişdi. 843-cü ildən sonra Məryəmin təsviri geri qayıtmışdı. Günümüzə çatan fotoşəkillər mozaikanın fiziki birləşmə izləri vasitəsilə bu dəyişiklikləri sənədləşdirir.

843-cü ildən sonra Bizans kilsələrinin mozaika və freskalarında daha standart təsvir proqramları formalaşdı. Anastasis (Anastasis) və Məryəmin vəfatı kimi mövzular daha geniş yayıldı. Buna görə bərpa həm dini qərarların, həm də kilsə bəzəklərinin tarixinə aiddir.

Dəlillər təsvirlərlə boş divarlar arasında sadə bölgü aparmağa da imkan vermir. Müqəddəs fiqurları xaçlar əvəz edə bilərdi. İmperator portretləri isə sikkələrdə qala bilərdi. Aya İrinidəki xaçın və Feofilin sikkələrinin göstərdiyi kimi, əsas məsələ təsvirin növü və dini statusu idi.

Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

İstanbuldakı Aya İrinidə apsisin böyük xaçı pilləli kürsünün üzərində yerləşir. Bu kürsü Məsihin çarmıxa çəkildiyi Qolqofanı (Golgota) rəmzləşdirir. Siz bəzəyə diqqətlə baxsanız, pillələrin də xaçın özü ilə yanaşı məna daşıdığını görərsiniz. Onlar dini təsvirin bir hissəsidir.

Koimesis kilsəsinin dəyişdirilmiş apsisi 1912-ci ildə çəkilmiş fotoşəkillərdə sənədləşdirilib. Mozaikanın birləşmə izləri Körpə ilə Məryəm təsvirinin xaçla əvəz edilməsini və 843-cü ildən sonra Məryəm təsvirinin geri qayıtmasını göstərir. Bu izlər eyni bəzəkli səthə ardıcıl müdaxilələrin konkret dəlilidir.

Ayasofyanın (Ayasofya) kiçik sekreton otağında xaçlı medalyonların altında silinmiş müqəddəs adlarının izləri qalır. Qorunmuş hərflər əhəmiyyətlidir, çünki onlar əvvəlki müqəddəs təsvirlərin mövcudluğunu göstərir. Silinmə bir səthdə əvvəllər olanların bütün izlərini həmişə yox etmirdi.

Sirakuzada zərb edilmiş və Metropoliten İncəsənət Muzeyinin 829–843-cü illərə aid etdiyi qızıl tremissisin hər iki üzündə Feofilin portreti var. İkonoklast imperator xaç rəmzləri daşıyır. Sikkə bu fərqi görünən edir: müqəddəs portretlərə qarşı çıxmaq imperator portretlərini və ya xaçı istisna etmirdi.

Moskvada (Moskova) saxlanılan IX əsrə aid Xludov Zəburu ikonoklast fəaliyyətini düşmən mövqedən təsvir edir. 67r vərəqində Məsihin ikonasını əhənglə ağardan iki ikonoklast çarmıxdakı Məsihə süngər uzadılması səhnəsinin yanında göstərilir. Bu yanaşı yerləşdirmə müqayisə vasitəsilə ittiham yaradır. Bu, bitərəf illüstrasiya deyil, təsvirlə qurulmuş arqumentdir.

Bizans ikonoklazmı haqqında hansı kitabı və ya PDF-i oxumalısınız?

Leslie Brubaker və John Haldonun Byzantium in the Iconoclast Era, c. 680–850: A History kitabı 2011-ci ildə Cambridge University Press tərəfindən nəşr olunub. Kitab yazılı, arxeoloji və vizual dəlilləri birlikdə araşdırır. Bu yanaşma günümüzə çatan məlumatların çox vaxt ikona müdafiəçilərinin mövqeyini əks etdirdiyi bir mübahisə üçün əhəmiyyətlidir.

Tez-tez verilən suallar

Bizans ikonoklazmı necə tərif olunur?

Bu anlayış VIII və IX əsrlərdə imperiya və kilsə hakimiyyətlərinin müqəddəs təsvirlərə qarşı çıxdığı iki dövrü bildirir. Həmin təsvirlərə mozaikalar, freskalar və daşına bilən əşyalar üzərindəki təsvirlər daxil idi.

Bizans ikonoklazmı hansı tarixləri əhatə edir?

Ənənəvi başlanğıc 726 və ya 730-cu il sayılır. İkonalar 787-ci ildə bərpa edildi, 815-ci ildə yenidən qadağan olundu və 843-cü ildə birdəfəlik bərpa edildi. Deməli, qadağa fasiləsiz davam etməmişdi.

Bizans ikonoklazmının konkret nümunələri hansılardır?

Nümunələrə Nikeyadakı Koimesis kilsəsinin dəyişdirilmiş apsis mozaikaları və Ayasofyanın kiçik sekretonunda xaçlı medalyonların altında silinmiş müqəddəs adları daxildir. Aya İrininin apsisindəki xaç da günümüzə çatan uyğun nümunələrdəndir.

Pravoslavlığın zəfəri nəyi yad edir?

Bu bayram ikonaların 843-cü ildə bərpasını yad edir. Pravoslav Kilsəsi onu Böyük orucun ilk bazar günü qeyd edir. Beləcə, 11 mart 843-cü ildə Konstantinopolda qeyd olunmuş nəticə xatırlanır.

Mənbələr

1. Wikipedia — Bizans ikonoklazmı en.wikipedia.org
2. Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Bizansda ikonalar və ikonoklazm metmuseum.org
3. Smarthistory — Bizans ikonoklazmı və Pravoslavlığın zəfəri smarthistory.org
4. Vikipedi — İkonoklazm tr.wikipedia.org
5. Amerikadakı Pravoslav Kilsəsi — İkonoklazmın sonu oca.org
6. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Mədəniyyət Portalı — Aya İrini Kilsə Muzeyi kulturportali.gov.tr
7. Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Feofilin tremissisi metmuseum.org
8. Cambridge University Press — İkonoklazm dövründə Bizans, təqribən 680–850: tarix assets.cambridge.org

FAQ

Image: Crucifixion with iconoclasts, Chludov Psalter, folio 67r.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain