Atlantik qul ticarəti nədir?
Atlantik qul ticarəti insanların kölələşdirilib zorla gəmilərə mindirildiyi və okeanın o tayına aparıldığı bir sistem idi. Əsasən XVI–XIX əsrlərdə mövcud olub. İnsanların çoxu Qərbi Afrikadan və Mərkəzi Afrikadan (Orta Afrika) gətirilirdi. Onları Amerika qitələrinə aparırdılar.
Avropalı tacirlər əsirlərin çoxunu Afrika sahillərindəki afrikalı qul satıcılarından alırdılar. Basqınlar və adam oğurluğu yolu ilə də insanları ələ keçirirdilər. Hər iki halda gəmidəkilər bu səfərə öz istəkləri ilə çıxmamışdılar.
Siz dərsə hazırlaşırsınızsa və «APUSH üslubunda» qısa tərif axtarırsınızsa, bunu yadda saxlamağınız kifayətdir: kölələşdirilmiş afrikalıların Atlantik okeanı üzərindən daşınaraq Amerikadakı plantasiyaları və mədən təsərrüfatlarını işçi qüvvəsi ilə təmin etdiyi ticarət.
Atlantik qul ticarəti hansı illərdə olub?
Tarixlər nəyin başlanğıc sayılmasından asılıdır. Tarixçi David Eltisin qənaətinə görə, Afrikadan Amerikaya ilk birbaşa qul daşıma səfəri, ehtimal ki, 1526-cı ildə baş tutub. SlaveVoyages verilənlər bazasında isə 1514–1866-cı illərin səfərlərinə dair qeydlər var. Bu bazada insanların zorla daşındığı 36,000-dən çox səfər qeydə alınıb.
Buna görə «Atlantik qul ticarəti hansı illərdə olub?» sualının ümumi cavabı XVI–XIX əsrlərdir. Aşağıdakı xronologiyada əsas tarixlər ardıcıllıqla verilib.
Atlantik qul ticarəti harada başladı?
Eltisin ehtimal olunan ilk birbaşa keçid hesab etdiyi səfər 1526-cı ilə aiddir. Digər mühüm başlanğıc nöqtəsi Braziliyadır (Brezilya). Portuqalların Braziliyaya qul ticarəti təxminən 1560-cı ildə başladı. 1560–1620-ci illərdə şəkər istehsalında yerli işçi qüvvəsini getdikcə daha çox kölələşdirilmiş afrikalılar əvəz edirdi.
Deməli, ticarət bir limanda, bir gündə başlamayıb. Ayrı-ayrı səfərlərdən böyük bir sistem yaranıb. Braziliyada şəkər istehsalı bu sistemin ilkin hərəkətverici qüvvələrindən biri olub.
Üçbucaq ticarəti və Atlantik qul ticarətinin marşrutları
«Üçbucaq ticarəti» modeli üç mərhələni təsvir edir. Hazır məhsullar Avropadan (Avrupa) Afrikaya gedirdi. Kölələşdirilmiş insanlar Afrikadan Amerikaya aparılırdı. Plantasiya məhsulları isə Amerikadan Avropaya daşınırdı.
Afrika sahillərində insan almaq üçün istifadə edilən mallar arasında parça, odlu silah, döyüş sursatı və rom vardı.
Ortadakı mərhələnin ayrıca adı var. Orta keçid kölələşdirilmiş insanların Afrikadan Amerikaya daşındığı Atlantik okeanı keçidi idi. Bu, üçbucağın ikinci mərhələsi sayılırdı.
Siz xəritəyə baxanda iki əsas marşrutu görə bilərsiniz:
- Cənub marşrutu Anqolanı (Angola) Braziliya ilə birləşdirirdi.
- Şimal marşrutu Qərbi Afrikanı Karib hövzəsi (Karayipler) və Şimali Amerika (Kuzey Amerika) ilə birləşdirirdi.
Braziliya mərkəzli Cənubi Atlantik ticarətini idarə edən tacirlərin çoxu Portuqaliya (Portekiz) bayrağı altında üzürdü. Bununla belə, işlərini Braziliya limanlarından idarə edirdilər. Dirəkdəki bayrağın təmsil etdiyi ölkə ilə gəmi sahibinin idarəsi həmişə eyni yerdə olmurdu.
Eltis qeyd edir ki, 1850-ci ilə gəldikdə Atlantik okeanından keçirilən əsirlərin əsas aparıldığı yerlər Braziliya və Kuba idi.
Atlantik qul ticarəti rəqəmlərlə
Ən çox tanınan hesablamalar SlaveVoyages araşdırmalarına əsaslanır. Təxminən 12.5 milyon afrikalı qul gəmilərinə mindirilib. Onlardan təxminən 10.7 milyonu Atlantik səfərindən sağ çıxıb. Aradakı fərq təxminən 1.8 milyon insanın dənizdə həlak olduğunu göstərir.
Bir məqama diqqət yetirin. SlaveVoyages bazasındakı gəmiyə mindirilmiş təxminən 12.52 milyon insan rəqəmi statistik üsulla bərpa edilmiş göstəricidir. Hesablama qeydə alınmış səfərlərdən başlayır. Sonra heç bir qeyd qoymamış səfərlərə dair təxminlər əlavə olunur. Bu, diqqətlə hazırlanmış təxmini hesablamadır, insanların bir-bir sayılmasının nəticəsi deyil.
Miqyası anlamaq üçün daha iki rəqəm:
- 1820-ci ildən əvvəl Atlantik okeanını keçən hər bir avropalıya təxminən dörd kölələşdirilmiş afrikalı düşürdü.
- Bugünkü Amerika Birləşmiş Ştatlarının ərazisinə birbaşa gətirilən afrikalıların sayı cəmi təxminən 388,000 nəfər idi.
İkinci rəqəm çox oxucunu təəccübləndirir. Daşınmaların əksəriyyəti Şimali Amerikaya deyil, Braziliyaya və Karib hövzəsinə yönəlirdi.
Atlantik qul gəmiləri: Orta keçiddə həyat
Qul gəmisi yük daşınmasına uyğun qurulmuş nəqliyyat vasitəsi idi. Səfər zamanı kişilər zəncirlənirdi. Çünki gəmi heyəti üsyandan qorxurdu. Qadınlar işgəncəyə və cinsi zorakılığa məruz qalırdılar.
Əsirlər bunları səssizcə qəbul etmirdilər. Gəmidə müqavimət üsulları arasında aclıq aksiyaları və heyətə hücumlar vardı.
Məşhur bir gəmi göyərtələrin nə qədər sıx olduğunu göstərir. Brookes gəmisi 1788-ci ilə aid bir təsvirlə tanınıb. Orada insanların göyərtənin altına necə sıx yerləşdirildiyi göstərilir. Rəsmdə təxminən 450 nəfər var. Halbuki həmin gəmi 1786-cı ildə bir səfərdə 609 nəfər daşımışdı.
Kölələşdirilmiş insanları Amerikada hansı işlərə məcbur edirdilər?
Okean keçidindən sağ çıxanları işləməyə məcbur edirdilər. Amerikada kölələşdirilmiş afrikalılar şəkər qamışı, qəhvə, tütün, kakao və pambıq yetişdirilən plantasiyalarda çalışırdılar. Onlar düyü tarlalarında, qızıl və gümüş mədənlərində, ev təsərrüfatlarında da işləyirdilər.
Siz bu tarixin gündəlik həyatınızla əlaqəsini də görə bilərsiniz. Qəhvənizdəki şəkəri, şokoladınızdakı kakaonu və ya köynəyinizdəki pambığı düşünün. Atlantik plantasiyalarında həmin bitkilər kölə əməyi ilə yetişdirilirdi. Bu ticarət mağaza rəflərinə çıxan məhsulların formalaşmasına təsir göstərib.
Xronologiya
- 1526: David Eltisin Afrikadan Amerikaya ilk birbaşa qul daşıma səfəri üçün ehtimal etdiyi tarix.
- Təxminən 1560: Portuqalların Braziliyaya qul ticarəti başlayır.
- 1786: Brookes bir səfərdə 609 kölələşdirilmiş insan daşıyır.
- 1789: Olaudah Equianonun avtobioqrafiyası nəşr olunur.
- 22–23 avqust 1791: Sen-Domenqdə (Saint-Domingue) kölələşdirilmiş insanların üsyanı başlayır.
- 1794: São José gəmisi Keyptaun (Cape Town) yaxınlığında qəzaya uğrayır.
- 1804: Haiti müstəqillik qazanır.
- 25 mart 1807: Britaniya (Britanya) qul ticarətini ləğv edən qanunu qəbul edir. Qadağa 1 may 1807-ci ildə qüvvəyə minir.
- 1 yanvar 1808: ABŞ-də kölələşdirilmiş insanların ölkəyə gətirilməsinə qoyulan qadağa qüvvəyə minir.
- 1834–1838: Britaniya müstəmləkələrində köləlik ləğv edilir və məcburi «şagirdlik» sistemi başa çatır.
- 9 iyul 1860: Clotilda gəmisi 110 afrikalı ilə qanunsuz olaraq Mobil körfəzinə çatır.
- 1866: SlaveVoyages bazasındakı Atlantik səfərləri qeydlərinin əhatə etdiyi son il.
Müqavimət və qadağalara aparan yol
1791-ci il avqustun 22-dən 23-nə keçən gecə Fransanın (Fransa) Sen-Domenq müstəmləkəsində kölələşdirilmiş insanlar üsyana başladılar. UNESCO bunu Atlantik qul ticarətinin ləğvi uğrunda mübarizədə dönüş nöqtəsi adlandırır. Ardınca başlayan müharibə 1804-cü ildə Haitinin müstəqilliyi ilə başa çatdı.
Sonra Britaniya addım atdı. Qul ticarətini ləğv edən qanun 25 mart 1807-ci ildə qəbul edildi. Qadağa 1 may 1807-ci ildə qüvvəyə mindi. Köləliyin özü isə daha uzun sürdü. Britaniya müstəmləkələrində köləliyin ləğvi 1834-cü ildə qüvvəyə mindi. Lakin bir çox insan 1838-ci ilə qədər «şagirdlik» adlanan məcburi əmək sistemində saxlanıldı.
Ardınca ABŞ gəldi. Kölələşdirilmiş insanların ölkəyə gətirilməsinə qoyulan qadağa 1 yanvar 1808-ci ildə qüvvəyə mindi. Bu qanun nə köləliyi, nə də ölkə daxilində insan satışını dayandırdı.
Qadağalar bütün gəmiləri dayandıra bilmədi. Clotilda 9 iyul 1860-cı ildə, ABŞ-nin idxal qadağasından xeyli sonra Mobil körfəzinə çatdı. Gəmidə bugünkü Benindən kaçırılmış 110 afrikalı vardı.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Uida (Ouidah), Benin. Bugünkü Benində yerləşən Uida və Djègbadji körpüsü XVII–XIX əsrlərdə insanların alınması, satılması və gəmilərə mindirilməsi üçün mühüm yerlər idi. UNESCO onları Tarix və Yaddaş Məkanları Şəbəkəsinə daxil edib.
- Liverpuldan (Liverpool) satış qeydi. Liverpul muzeylərindəki DX/2452 nömrəli qeyddə 209 kölələşdirilmiş insanın satışı və alıcıları göstərilir. Onlar Juba gəmisi ilə Köhnə Kalabardan (Eski Calabar) gətirilmiş və 1774-cü ilin avqust–sentyabr aylarında satılmışdılar.
- São José gəmisinin qalıqları. Bu gəmi 1794-cü ildə Keyptaun yaxınlığında batarkən Mozambikdən (Mozambik) Braziliyaya 512 kölələşdirilmiş insan aparırdı. Gəmidəkilərdən 212 nəfər həlak oldu.
- Equianonun nəql etdikləri. Olaudah Equianonun 1789-cu ildə dərc olunmuş okean keçidi hekayəsi doğulduğu yerlə bağlı mübahisə üzündən şübhə altına alınıb. Bir çox tədqiqatçı mətnin əsas hissəsini hələ də tarixi baxımdan dəyərli və etibarlı sayır.
Tez-tez verilən suallar
Atlantik qul ticarəti nə idi?
Əsasən XVI–XIX əsrlərdə mövcud olmuş bir sistem idi. Başlıca olaraq Qərbi və Mərkəzi Afrikadan olan kölələşdirilmiş insanlar zorla gəmilərə mindirilərək Amerikaya aparılırdı.
Atlantik okeanından neçə afrikalı keçirildi?
SlaveVoyages hesablamalarına görə, təxminən 12.5 milyon insan gəmilərə mindirilib. Onlardan təxminən 10.7 milyonu okean keçidindən sağ çıxıb. Deməli, təxminən 1.8 milyon insan dənizdə həlak olub.
Atlantik qul ticarəti harada başladı?
Eltisin qənaətinə görə, Afrikadan Amerikaya ilk birbaşa qul daşıma səfəri, ehtimal ki, 1526-cı ildə baş tutub. Portuqalların Braziliyaya qul ticarəti təxminən 1560-cı ildə başlayıb.
Orta keçid nə idi?
Kölələşdirilmiş insanların Afrikadan Amerikaya daşındığı Atlantik okeanı keçidi belə adlanırdı. Bu, üçbucaq ticarətinin ikinci mərhələsi idi.
Qul ticarəti nə vaxt başa çatdı?
Vahid bitmə tarixi yoxdur. Britaniya 1807-ci ildə qul ticarətini, ABŞ isə 1808-ci ildə kölələşdirilmiş insanların ölkəyə gətirilməsini qadağan etdi. Qanunsuz səfərlər davam etdi. Clotilda gəmisi 1860-cı ildə Mobil körfəzinə çatdı.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Atlantik qul ticarəti tr.wikipedia.org
- CUNY Hostos — David Eltis, Transatlantik qul ticarəti guides.hostos.cuny.edu
- Rays Universiteti OpenStax — Atlantik qul ticarəti openstax.org
- Milli Humanitar Elmlər Fondu — Transatlantik qul ticarəti verilənlər bazası neh.gov
- Emori Universiteti — Qul daşıma səfərlərinin sənədləşdirilməsi news.emory.edu
- Smithsonian jurnalı — Qul daşıma səfərlərinin rəqəmsal arxivi smithsonianmag.com
- İngiliscə Vikipediya — Atlantik qul ticarəti en.wikipedia.org
- Şotlandiya Milli Muzeyləri — Kölələşdirilmiş insanların yaşadıqları nms.ac.uk
- Smithsonian Milli Amerika Tarixi Muzeyi — Afrika mədəniyyəti və Orta keçid americanhistory.si.edu
- Liverpul Milli Muzeyləri — Kölələşdirilmiş afrikalıların satışına dair təfərrüatlar, 1774 liverpoolmuseums.org.uk
- Smithsonian Ocean — Qumun altındakı taxta ocean.si.edu
- UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — 23 avqust 2018-ci il mesajı whc.unesco.org
- Milli Arxivlər (Birləşmiş Krallıq) — Köləlik və Britaniyanın transatlantik qul ticarəti nationalarchives.gov.uk
- ABŞ Milli Arxivləri — Qul ticarəti archives.gov
- NOAA — São José və Clotilda qul gəmilərinin qalıqları sanctuaries.noaa.gov
- SlaveVoyages — Transatlantik qul ticarəti verilənlər bazası legacy.slavevoyages.org
- SlaveVoyages — Metodologiya legacy.slavevoyages.org
- UNESCO — Tarix və Yaddaş Məkanları Şəbəkəsi unesco.org
FAQ
Atlantik qul ticarəti nə idi?
Əsasən XVI–XIX əsrlərdə mövcud olmuş bir sistem idi. Başlıca olaraq Qərbi və Mərkəzi Afrikadan olan kölələşdirilmiş insanlar zorla gəmilərə mindirilərək Amerikaya aparılırdı.
Atlantik okeanından neçə afrikalı keçirildi?
SlaveVoyages hesablamalarına görə, təxminən 12.5 milyon insan gəmilərə mindirilib. Onlardan təxminən 10.7 milyonu okean keçidindən sağ çıxıb. Deməli, təxminən 1.8 milyon insan dənizdə həlak olub.
Atlantik qul ticarəti harada başladı?
Tarixçi David Eltisin qənaətinə görə, Afrikadan Amerikaya ilk birbaşa qul daşıma səfəri, ehtimal ki, 1526-cı ildə baş tutub. Portuqalların Braziliyaya qul ticarəti təxminən 1560-cı ildə başlayıb.
Orta keçid nə idi?
Kölələşdirilmiş insanların Afrikadan Amerikaya daşındığı Atlantik okeanı keçidi belə adlanırdı. Bu, üçbucaq ticarətinin ikinci mərhələsi idi.
Qul ticarəti nə vaxt başa çatdı?
Vahid bitmə tarixi yoxdur. Britaniya 1807-ci ildə qul ticarətini, ABŞ isə 1808-ci ildə kölələşdirilmiş insanların ölkəyə gətirilməsini qadağan etdi. Bundan sonra da qanunsuz səfərlər davam etdi. Clotilda gəmisi 1860-cı ildə Mobil körfəzinə çatdı.
Image: Abstract of the evidence for the abolition of the slave-trade 1791 – To face Page 37.png — Great Britain. Parliament. House of Commons, Public domain
