Afyon Savaşları: Çay Açığından Hong Kong’a Giden Yol

1839’a gelindiğinde Çin’e yapılan afyon satışları, Britanya’nın Çin’den çay alımlarının tamamını finanse ediyordu. Bir ürünün parasıyla başka bir ürün alınıyordu ve bu denge savaşın arkasındaki ticari zinciri anlamanın anahtarı.

Bu yazıda Afyon Savaşları’nın ne zaman, nerede ve neden çıktığını öğreneceksiniz. İki savaşın sonunda Çin’in hangi toprakları ve hakları kaybettiğini, tarihçilerin hangi noktada ayrıldığını da göreceksiniz. Sabah demlediğiniz çayın dünya ticaretinde bir zamanlar savaş çıkaracak kadar büyük bir kalem olduğunu düşünün; hikâye oradan başlıyor.

Afyon Savaşları nedir?

İngilizcede “Opium Wars” adı verilen Afyon Savaşları, 19. yüzyılda Çin’deki Qing İmparatorluğu ile Batılı güçler arasında yapılan iki savaştır. Birincisi Çin ile Britanya arasında geçti ve Britanya’nın zaferiyle bitti. İkincisinde Britanya’nın yanında Fransa da vardı.

İkinci savaş Arrow Savaşı adıyla da anılır. Adını, savaşın bahanesi olan bir gemiden alır. Bu gemiye aşağıda geleceğiz.

Afyon Savaşları ne zaman yapıldı?

Birinci Afyon Savaşı 1839–1842 yıllarını kapsar. İkinci Afyon Savaşı 1856–1860 arasında sürdü. Arada yaklaşık on dört yıl var.

Aramalarda sık geçen “Çin Afyon Savaşları ne zaman?” sorusunun kısa cevabı şu: 1839’dan 1842’ye ve 1856’dan 1860’a. Aralarındaki dönemde 8 Ekim 1843 tarihli Bogue Ek Antlaşması gibi savaş sonrası düzenlemeler imzalandı.

Afyon Savaşları nerede oldu?

Savaşlar Çin’de geçti. Birinci savaşın harekâtı Guangzhou ve İnci Nehri çevresinden başladı, Çin’in doğu kıyılarına yayıldı ve Yangtze üzerinden Nanjing yakınına kadar ilerledi. Barış da burada, Nanjing’de imzalandı.

İkinci savaşta cephe kuzeye kaydı. 1859’da Taku kalelerine saldırı yapıldı. 1860’ta ise yabancı kuvvetler Pekin’e ilerledi ve şehrin yakınındaki imparatorluk Yazlık Sarayı’na ulaştı.

Afyon Savaşları’nın nedeni neydi?

Çıkış noktası ticaret düzeniydi. 18. yüzyıldaki Kanton sistemi, Batılı tüccarların Çin ticaretini Guangzhou limanı ve Cohong adlı ruhsatlı Çinli tüccarlar topluluğu üzerinden yürütmesini şart koşuyordu. Başka bir kapı yoktu.

Britanyalılar Çin’den çay, ipek ve porselen alıyordu. Bunların yarattığı ticaret açığını kapatmak için Doğu Hindistan Şirketi ve Britanyalı tüccarlar Hindistan afyonunu Çin’e kaçak sokup gümüş karşılığında sattılar. Yani nedenin merkezinde bir ödeme sorunu vardı.

Afyon nereden geliyordu?

Doğu Hindistan Şirketi’nin başlıca afyon üretim merkezi Bihar’daki Patna’daydı. Ürün Ganj üzerinden Kalküta’ya taşınıyordu. Oradan da Çin kıyılarına gidiyordu.

Çin tarafında ise ticaretin kaçak olduğunu unutmamak gerekir. Britanya hükûmeti bu kaçakçılık yüzünden doğan zararları sonradan savaş gerekçesi yaptı.

Birinci savaş: Lin Zexu’dan Nanjing’e

İmparator Daoguang, afyon ticaretini durdurmak için Lin Zexu’yu görevlendirdi. Lin Mart 1839’da Guangzhou’ya ulaştı. Britanya ticaret temsilcisi Charles Elliot’ın teslim ettiği yaklaşık 20.000 sandık afyon, Lin’in emriyle Guangzhou yakınındaki Humen’de imha edildi.

Britanya hükûmeti Mayıs 1840’ta, afyon tüccarlarının zararlarının karşılanmasını ve ticaretin gelecekteki güvenliğini sağlamak için Çin’e askerî sefer göndermeye karar verdi. Sefer sonunda Nanjing yakınlarına kadar ulaştı.

Savaşı bitiren Nanjing Antlaşması, 29 Ağustos 1842’de Britanya savaş gemisi Cornwallis’in üzerinde imzalandı. Antlaşmanın başlıca hükümleri şunlardı:

• İkinci madde: Guangzhou, Xiamen, Fuzhou, Ningbo ve Şanghay’da Britanya vatandaşlarına aileleriyle yerleşme ve ticaret yapma hakkı verdi.
• Üçüncü madde: Hong Kong Adası’nı süresiz olarak Britanya hükümdarına bıraktı.
• Beşinci madde: Britanyalı tüccarların yalnız Cohong tüccarlarıyla alışveriş yapma zorunluluğunu kaldırdı.
• Tazminat: El konulan afyon için 6 milyon, tüccar borçları için 3 milyon ve savaş giderleri için 12 milyon olmak üzere toplam 21 milyon dolar ödeme yükümlülüğü getirdi.

Dikkat edin: Antlaşma metni afyon ticaretini yasallaştırmıyordu. Bu adım çok daha sonra geldi. Ayrıca 8 Ekim 1843 tarihli Bogue Ek Antlaşması, Britanya vatandaşlarının Çin mahkemeleri yerine kendi makamlarınca yargılanması ayrıcalığını düzenleyen savaş sonrası anlaşmalardan biriydi.

İkinci savaş: Arrow olayından Yazlık Saray’a

Ekim 1856’da Çinli görevlilerin, Çinli mürettebatı olan Arrow gemisine el koyması, Britanya’nın ikinci savaş için kullandığı olay oldu. Fransa da Çin’de bir Fransız misyonerin öldürülmesini gerekçe göstererek Britanya’nın yanında savaşa katıldı.

1858 Tianjin antlaşmaları yabancı temsilcilerin Pekin’de ikamet etmesini ve yabancıların Çin’in iç bölgelerinde yolculuk yapmasını sağladı. Afyon ithalatı da bu antlaşmaları izleyen Şanghay görüşmelerinde yasallaştırıldı. Bir başka deyişle, kaçak başlayan ticaret ikinci savaşın içinde resmî hale geldi.

Antlaşmaların uygulanması kolay olmadı. Çin savunması 25 Haziran 1859’da Taku kaleleri saldırısını püskürttü. Saldırgan kuvvetler 91 ölü ve 355 yaralı vererek çekildi.

1860’taki yeni seferde General James Hope Grant’ın komutasındaki 11.000 Britanyalı ve Hint askerine yaklaşık 6.000 Fransız askeri katıldı. Pekin yakınındaki imparatorluk Yazlık Sarayı Ekim 1860’ta yağmalandı. Saray, 18 Ekim’de Lord Elgin’in, esirlerin işkenceyle öldürülmesine misilleme gerekçesiyle verdiği emir doğrultusunda yakıldı.

1860 Pekin Sözleşmesi, Tianjin antlaşmalarının koşullarını teyit etti. Ayrıca Kowloon Yarımadası’nın güney bölümünün Britanya’ya bırakılmasını sağladı.

Savaşlar yalnız afyon yüzünden mi çıktı?

Tarihçiler bu konuda aynı fikirde değil. MIT’nin Visualizing Cultures değerlendirmesi, savaşları tetikleyen meselenin özellikle Britanya’nın sınırsız uyuşturucu ticareti talebi olduğunu vurgular. Bu yoruma göre afyon, sıradan bir ticaret anlaşmazlığı değil, çatışmanın çekirdeğidir.

Richard S. Horowitz’in 2020 tarihli akademik değerlendirmesi ise daha geniş bakar. Horowitz’e göre afyonun yasallaştırılmasının yanında çoklu liman erişimi ve Avrupa usulü diplomatik ilişkiler de Britanya’nın hedefleriydi. Nanjing’de beş limanın açılması ve Tianjin’de Pekin’de temsilci bulundurma hakkının alınması bu okumayı destekleyen olgulardır.

İki görüşü yan yana koyunca şu tablo çıkıyor: Afyon ticareti savaşın doğrudan nedenlerinden biri, ama savaş sonunda alınan haklar yalnız afyonla sınırlı değil.

Kısa kronoloji

• 1839: Lin Zexu Guangzhou’da afyon ticaretine müdahale etti, teslim edilen stoklar Humen’de imha edildi ve Birinci Afyon Savaşı başladı.
• Mayıs 1840: Britanya hükûmeti Çin’e askerî sefer gönderme kararı aldı.
• 29 Ağustos 1842: Nanjing Antlaşması imzalandı; Hong Kong Adası Britanya’ya bırakıldı ve beş limanda ticaret ayrıcalıkları tanındı.
• 8 Ekim 1843: Bogue Ek Antlaşması imzalandı.
• Ekim 1856: Arrow olayı İkinci Afyon Savaşı’nın tetikleyicisi oldu.
• 1858: Tianjin antlaşmaları imzalandı ve sonraki Şanghay görüşmelerinde afyon ithalatı yasallaştırıldı.
• 25 Haziran 1859: Çin kuvvetleri Taku kalelerine yönelik saldırıyı püskürttü.
• 1860: Britanya, Hindistan ve Fransa’dan gelen kuvvetler Pekin’e ilerledi.
• 18 Ekim 1860: Pekin yakınındaki imparatorluk Yazlık Sarayı yakıldı.
• 1860: Pekin Sözleşmesi, Tianjin antlaşmalarını teyit ederek İkinci Afyon Savaşı’nı sona erdirdi.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Genel anlatımlarda çoğu zaman şu ayrıntılar geçmez:

• Çayı afyon ödüyordu. National Army Museum’a göre 1839’a gelindiğinde Çin’e yapılan afyon satışları, Britanya’nın Çin’den çay alımlarının tamamını finanse ediyordu.
• Patna’da günlük kota vardı. Afyon üretiminde usta bir işçiden günde en az 100 afyon topu hazırlaması bekleniyordu. Ürün, Nepal kerestesinden yapılan sandıklara yerleştiriliyordu.
• Antlaşmada af maddesi vardı. Nanjing Antlaşması’nın dokuzuncu maddesi, Britanyalılarla ilişki kurmuş veya onların hizmetine girmiş Çinlilere af ve bu nedenle tutuklananlara serbest bırakılma güvencesi verdi.
• Çin 1859’da kazandı. Taku kalelerindeki savunma, saldırıyı 91 ölü ve 355 yaralıyla geri çevirdi. Yani savaşın akışı tek yönlü değildi.
• Hint askerleri de savaştı. Birinci savaşta görev yapan Hint birliklerinden 6. Madras Piyade Alayı’na Çin ejderhası biçiminde bir arma verildi.

Afyon Savaşları hakkında hangi kitap okunabilir?

Birinci savaş için temel eserlerden biri Peter Ward Fay’in ilk kez 1975’te yayımlanan The Opium War, 1840–1842 adlı araştırmasıdır. Kitap Hindistan’daki afyon üretiminden Çin’deki tüketimine uzanan ticaret zincirini ve savaşı inceler.

İkinci savaşı da kapsayan genel bir değerlendirme için Horowitz’in Cambridge University Press’te yer alan “The Opium Wars of 1839–1860” bölümüne bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Opium Wars en.wikipedia.org
2. Vikipedi — I. Afyon Savaşı tr.wikipedia.org
3. Vikipedi — II. Afyon Savaşı tr.wikipedia.org
4. MIT Visualizing Cultures — The Opium Trade visualizingcultures.mit.edu
5. MIT Visualizing Cultures — Production & Consumption visualizingcultures.mit.edu
6. National Army Museum — First China War nam.ac.uk
7. National Army Museum — Second China War nam.ac.uk
8. USC US-China Institute — Treaty of Nanjing (Nanking), 1842 china.usc.edu
9. Columbia University — Excerpts from the Treaty of Nanjing, August 1842 afe.easia.columbia.edu
10. Cambridge University Press — The Opium Wars of 1839–1860 cambridge.org
11. University of North Carolina Press — The Opium War, 1840–1842 uncpress.org

Görsel: Opium Wars.jpg — Upendra Bhojani, CC BY 4.0