Buxara (Buhara) Mərkəzi Asiyada (Orta Asya), indiki Özbəkistanın sərhədləri daxilində yerləşən tarixi şəhərdir. Zərəfşan çayının deltasındakı Buxara vahəsində, Şahrud kanalının üzərində yerləşir. UNESCO-nun məlumatına görə, şəhərin İpək yolundakı tarixi 2 000 ildən çoxdur. Bu yazıda siz ərəb qarnizonundan kitabxanalar şəhərinə, monqol işğalından sovet dövrünə uzanan tarixlə tanış olacaqsınız.
Buxara haradadır və təbii şəraiti necədir?
Siz «Buxara, Özbəkistan» axtarışı edirsinizsə, cavab sadədir. Şəhər Zərəfşan vadisinin aşağı hissəsində yerləşir. Su buraya kanalla gəlir. Əkinçilik vahəsinin yaranmasını da həmin su mümkün edib.
İqlim bunun səbəbini aydınlaşdırır. Buxarada soyuq səhra iqlimi hökm sürür. Orta illik yağıntı təxminən 135 millimetrdir. Kanallar olmasa, burada çox az bitki yetişərdi. Səfər planlaşdırırsınızsa, quru havanı nəzərə alın və geyiminizi soyuq səhra iqliminə uyğun seçin.
Ərəb fəthi: qarnizon və məscid
Buxaranın İslam dövrünə aid yazılı tarixi 706–709-cu illərin yürüşləri ilə başlayır. Bu yürüşlərin sonunda Xorasan (Horasan) valisi Qüteybə ibn Müslim şəhəri ələ keçirdi. O, burada ərəb qarnizonu yerləşdirdi.
Salnaməçi Nərşəxi daha bir təfərrüat verir. Qüteybə 712–713-cü illərdə Buxara qalasının içində məscid tikdirdi. Cümə namazına gələn yerli sakinlərin hər birinə iki dirhəm ödəyirdi. Bu, hökmdarın yeni məscidi doldurmaq üçün puldan istifadə etməsinin erkən nümunələrindəndir.
Samanilər: Buxaranın elm mərkəzinə çevrildiyi dövr
874-cü ilin iyun–iyul aylarında Samani (Sâmânî) hökmdarı Nəsr ibn Əhməd (Nasr bin Ahmed) qardaşı İsmayılı Buxaraya vali göndərdi. Samanilər sonradan şəhəri öz inzibati mərkəzlərinə çevirdilər.
Bu seçim IX və X əsrlərdə şəhərin inkişafını müəyyənləşdirdi. Encyclopaedia Iranica həmin dövrün Buxarasını ərəb dilində elmin və yeni fars dilində ədəbiyyatın yanaşı inkişaf etdiyi mərkəz kimi təsvir edir. Bir şəhərdə iki yazı dili işlənirdi. Hər ikisi fəal idi.
Samani dövründən bu gün də ziyarət edə biləcəyiniz bir tikili qalıb. UNESCO İsmayıl Samani türbəsini X əsr İslam memarlığının görkəmli nümunələri sırasında göstərir.
Təkcə kitablar deyil: qul ticarəti
Elm şəhər həyatının bir tərəfi idi. Murat Erkoçun 2025-ci il tədqiqatına görə, Buxara IX və X əsrlərdə Samani torpaqlarının mühüm qul ticarəti mərkəzlərindən biri olub. Eyni bazarlarda həm mal, həm də insan alınıb-satılırdı.
Kitabxanalar və onlardan istifadə edənlər
Buxaranın nüfuzu kitablara söykənirdi. İki nümunə bunu göstərir.
- İbn Sina. X əsrdə İbn Sina Samani əmiri Nuh ibn Mənsuru (Nûh bin Mansûr) müalicə etdi. Bunun nəticəsində Buxaradakı saray kitabxanasından istifadə etmək imkanı qazandı.
- Bəni Məzə ailəsi (Benî Mâze). Buxaralı bu ailə Sikkət əd-Dehqan məhəlləsində Xizanət əl-Kütub adlı kitabxana yaratdı. Kitabxana hənəfi hüquqşünasların fəaliyyətinə dəstək verirdi.
Kitabxanadan fəal istifadə olunurdu. 1210-cu ildə vəfat etmiş hüquqşünas İmadəddin əl-Fəryabi əsərini Bəni Məzə ailəsinin kitabxanasından yararlanaraq yazmışdı.
Bunu elmi tədqiqat kitabxanasının çox erkən nümunəsi kimi düşünün. Sizə oxucu, kitab rəfi və himayədar lazımdır. Buxarada hər üçü vardı.
Qaraxanlılar hakimiyyətə gəlir
Samani dövrü 999-cu ildə başa çatdı. Qaraxanlı hökmdarı İlig Nəsr ibn Əli Buxaranı qəti olaraq ələ keçirdi və şəhərdə Samani hakimiyyətinə son qoydu.
Yeni hökmdarlar da tikinti aparırdılar. Kəlan minarəsi (Kalyan Minaresi) 1127-ci ildə, Qaraxanlı Arslan xanın (Arslan Han) hakimiyyəti dövründə ucaldıldı.
Ticarət: Buxaraya kimlər gəlir, nə satırdılar?
Buxara İpək yolu ticarəti ilə dolanırdı. Uzaq yerlərdən gələn tacirlər burada alver edirdilər. Orta əsrlərdə şəhərin tacirləri arasında indiki Pakistanda yer alan Multandan (Multan) gəlmiş, Buxarada torpaq sahibi olanlar da vardı. Tacirlər buradan yalnız keçib getmirdilər. Bəziləri məskunlaşır və mülk alırdılar.
Şəhərin örtülü ticarət günbəzləri bazarların mal növlərinə görə necə təşkil olunduğunu bu gün də göstərir. Onlardan ikisi bunlardır:
- Təqi Sərrafan (Taki Sarrafan) — sərrafların, yəni pul dəyişənlərin ticarət günbəzi.
- Təqi Təlpəkfüruşan — papaq satanların ticarət günbəzi.
Burada gündəlik həyatınızla bağlı bir bənzərlik var. Siz bu gün ticarət mərkəzinə girəndə telefon mağazalarını bir mərtəbədə, ayaqqabı mağazalarını başqa mərtəbədə görürsünüz. Buxara tacirləri də eyni qaydanı tağlı salonlarda tətbiq edirdilər. Pul dəyişmək üçün bir günbəzə, papaq almaq üçün digərinə gedirdiniz.
1220: monqol işğalı
1220-ci ildə Çingiz xanın (Cengiz Han) ordusu Buxaranı ələ keçirdi.
Şəhər yox olmadı. UNESCO-nun bu irs məkanı haqqında icmalı göstərir ki, Buxara sonrakı əsrlərdə də dini və elmi mərkəz olaraq qaldı. IX əsrdən XVI əsrə qədər şəhər dini təhsil mərkəzi idi. Burada 200-dən çox məscid və 100-dən çox mədrəsə vardı.
Uluqbəy və mədrəsə
1417-ci ildə Uluqbəyin əmri ilə Buxarada mədrəsə tikildi. Mədrəsə məscidə bağlı məktəb idi. Buxarada belə bir məktəbin tikilməsi şəhərin təhsil məkanı kimi əhəmiyyətini qoruduğunu göstərir.
Şeybanilər və bu gün gördüyünüz Buxara
Bu günə çatan qədim şəhər quruluşunun böyük hissəsi XVI əsrin əvvəllərindən, Şeybanilər dövründə formalaşmağa başlayıb. Buna görə siz köhnə şəhərdə gəzərkən əsasən həmin dövrün və sonrakı dövrlərin tikililəri arasında olursunuz.
Daha sonrakı nümunələrdən biri 1652-ci ilə aid Əbdüləziz xan mədrəsəsidir.
Rusiya himayəsi və sovet dövrü
Yeni dövrdə siyasi xəritə dəyişdi.
- 1868-ci ildə Buxara xanlığı Rusiyanın (Rusya) himayəsi altına keçdi.
- 1920-ci ildə Buxara əmirliyi ləğv edildi. Buxara Xalq Sovet Respublikası (Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti) yaradıldı.
- 1924-cü ildə Buxara Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikasının tərkibinə daxil edildi.
Təxminən əlli altı il ərzində şəhər himayə altındakı xanlıqdan sovet respublikasının bir hissəsinə çevrildi.
Xronologiya
- 706–709: Qüteybə ibn Müslimin yürüşlərindən sonra Buxarada ərəb qarnizonu yerləşdirildi.
- 712–713: Qüteybə Buxara qalasının içində məscid tikdirdi.
- 874: İsmayıl ibn Əhməd Buxaraya vali göndərildi.
- 999: Qaraxanlılar Buxarada Samani hakimiyyətinə son qoydular.
- 1127: Kəlan minarəsi tikildi.
- 1220: Çingiz xanın ordusu Buxaranı ələ keçirdi.
- 1417: Uluqbəyin əmri ilə Buxarada mədrəsə tikildi.
- 1652: Əbdüləziz xan mədrəsəsi tikildi.
- 1868: Buxara Rusiyanın himayəsi altına keçdi.
- 1920: Buxara Xalq Sovet Respublikası yaradıldı.
- 1924: Buxara Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikasının tərkibinə daxil edildi.
- 1993: Buxaranın tarixi mərkəzi UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi.
Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Pul alan namaz iştirakçıları. Nərşəxi yazır ki, Qüteybə 712–713-cü illərdə tikdirdiyi qala məscidində cümə namazına gələn yerli sakinlərin hər birinə iki dirhəm ödəyirdi.
- Sandıqlarda saxlanan kitabxana. İbn Sinanın təsvirinə görə, Buxaranın saray kitabxanası müxtəlif kitab toplularının ayrı-ayrı otaqlarda, sandıqlarda saxlandığı bina idi. Bu toplular arasında ərəb dilində əsərlər və hüquq kitabları da vardı.
- Bir hüquqşünasın mənbəyi. 1210-cu ildə vəfat etmiş İmadəddin əl-Fəryabi kitabını yazmaq üçün Buxarada Bəni Məzə ailəsinin kitabxanasından istifadə etmişdi.
- Multanlı tacirlər. Orta əsrlərdə şəhərin tacirləri arasında Multandan gəlmiş torpaq sahibləri də vardı.
- Torpaq materiallarından evlər. London Universitet Kollecinin (University College London, UCL) Arxeologiya İnstitutundan O. Vileikis 2023-cü ildə yazırdı ki, Buxaranın ənənəvi evlərinin əksəriyyəti xüsusi mülkiyyətdədir və əsasən torpaq əsaslı materiallardan tikilib. İldə təxminən 135 millimetr yağıntı alan şəhərdə bu, praktik seçimdir. Bu həm də köhnə evlərin müntəzəm qulluğa ehtiyacı olduğunu göstərir.
Bu gün Buxara: Ümumdünya İrs mərkəzi
1993-cü ildə Buxaranın tarixi mərkəzi UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi. UNESCO onu İpək yolu üzərində yerləşən, 2 000 ildən çox tarixi olan şəhər kimi təsvir edir.
Siz Buxaraya səfər edəndə əvvəlcə buranın gündəlik həyatın qaynadığı şəhər olduğunu düşünün. Burada sərraflar, papaq satanlar, kitabxanalar, vali iqamətgahı və kanal vardı. Abidələr də həmin gündəlik həyatın içindən yaranmışdı.
Tez-tez verilən suallar
Buxara haradadır?
Buxara Özbəkistanda, Zərəfşan çayının deltasındakı Buxara vahəsində, Şahrud kanalının üzərində yerləşir.
Buxaranın neçə yaşı var?
UNESCO-nun məlumatına görə, şəhərin İpək yolundakı tarixi 2 000 ildən çoxdur.
Buxarada hava necədir?
Burada soyuq səhra iqlimi hökm sürür. Orta illik yağıntı təxminən 135 millimetrdir.
Buxara UNESCO siyahısına nə vaxt daxil edilib?
Buxaranın tarixi mərkəzi 1993-cü ildə Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib.
İbn Sinanın Buxara ilə nə əlaqəsi var?
X əsrdə Samani əmiri Nuh ibn Mənsuru müalicə etdikdən sonra Buxaradakı saray kitabxanasından istifadə edib.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Buhara tr.wikipedia.org
- Getty Tədqiqat İnstitutu — Bukhara getty.edu
- UNESCO — Buxaranın tarixi mərkəzi whc.unesco.org
- Encyclopaedia Iranica — Bukhara ii iranicaonline.org
- İngiliscə Vikipediya — Bukhara en.wikipedia.org
- Fırat Universitetinin Sosial Elmlər Jurnalı — Samanilər nümunəsində Şərq İslam cəmiyyətlərində qulların əldə edilməsi və növləri dergipark.org.tr
- ISPRS Annals — Buxaranın tarixi mərkəzində dəyişikliklərin idarə edilməsi üçün irsin sənədləşdirilməsindən istifadə strategiyası isprs-annals.copernicus.org
FAQ
Buxara haradadır?
Buxara Mərkəzi Asiyada, indiki Özbəkistanın sərhədləri daxilində yerləşən tarixi şəhərdir. Zərəfşan çayının deltasındakı Buxara vahəsində, Şahrud kanalının üzərində yerləşir.
Buxaranın neçə yaşı var?
UNESCO-nun məlumatına görə, şəhərin İpək yolundakı tarixi 2 000 ildən çoxdur.
Buxarada hava necədir?
Buxarada soyuq səhra iqlimi hökm sürür. Orta illik yağıntı təxminən 135 millimetrdir, buna görə şəhərin havası quraqdır.
Buxara UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına nə vaxt daxil edilib?
Buxaranın tarixi mərkəzi 1993-cü ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib.
İbn Sina kim idi və Buxara ilə nə əlaqəsi var?
İbn Sina X əsr alimi idi. Samani əmiri Nuh ibn Mənsuru müalicə etdikdən sonra Buxaradakı saray kitabxanasından istifadə etmək imkanı qazanmışdı.
Image: Ark of Bukhara (Цитадель Арк. Buxoro arki).jpg — Petar Milošević, CC BY-SA 4.0
