میدان تیان‌آن‌من ۱۹۸۹؛ چه گذشت و مرد تانکی که بود؟

شب ۳ ژوئن ۱۹۸۹، تانک‌ها و سربازان با مهمات جنگی علیه معترضان در پکن وارد عمل شدند. روز پس از عملیات نظامی، مردی با کیسه‌های خرید مقابل یک ستون تانک ایستاد. هر دو صحنه با یک نام پیوند خورده‌اند: میدان تیان‌آن‌من.

در این راهنما می‌خوانید که اعتراضات چگونه آغاز شد، چه اتفاقی افتاد، چند نفر کشته شدند و مرد تانکی که بود. همچنین به‌روشنی خواهید دید که چه چیزهایی هنوز نامعلوم است.

در میدان تیان‌آن‌من در سال ۱۹۸۹ چه اتفاقی افتاد؟

اعتراضات تیان‌آن‌من در سال ۱۹۸۹ از ۱۵ آوریل تا ۴ ژوئن ادامه داشت. مرکز آن پکن بود. دانشجویان پیشگام بودند، اما کارگران و روشنفکران هم به آن‌ها پیوستند.

جرقه اعتراضات با یک مرگ زده شد. هو یائوبانگ، رهبر پیشین حزب با گرایش اصلاح‌طلبانه، در ۱۵ آوریل ۱۹۸۹ درگذشت. به گفته دفتر تاریخ‌نگاری وزارت امور خارجه آمریکا، سوگواری برای او در میدان تیان‌آن‌من به اعتراض تبدیل شد.

این جنبش طی هفت هفته گسترش یافت. سرانجام با حمله نظامی در شب ۳ تا ۴ ژوئن پایان گرفت.

چرا اعتراضات آغاز شد؟ هدف و خواسته‌ها

معترضان هم‌زمان چند خواسته داشتند. پایان فساد، آزادی مطبوعات و بیان، دموکراسی و برابری اجتماعی از جمله مطالبات آن‌ها بود.

فقط دانشجویان ناراضی نبودند. کارگران شهری که به جنبش پیوستند نیز نارضایتی‌های خود را داشتند. تورم و بیکاری مرتبط با اصلاحات اقتصادی از جمله آن‌ها بود.

پس اعتراضات فقط درباره سیاست نبود. شما می‌توانید موضوع را این‌طور ببینید: اگر قیمت‌ها سریع‌تر از دستمزدتان بالا بروند و احساس کنید شغلتان در خطر است، برایتان مهم می‌شود که چه کسی تصمیم می‌گیرد و چه کسی پاسخ‌گوست. این فشار روزمره در کنار خواسته‌های دموکراسی‌خواهانه قرار داشت.

خط زمانی رویدادها

• ۱۵ آوریل ۱۹۸۹: سوگواری برای هو یائوبانگ به اعتراض تبدیل می‌شود.
• ۲۶ آوریل ۱۹۸۹: روزنامه مردم سرمقاله‌ای در محکومیت جنبش منتشر می‌کند.
• ۱۳ مه ۱۹۸۹: دانشجویان در میدان تیان‌آن‌من اعتصاب غذا را آغاز می‌کنند.
• ۱۵ مه ۱۹۸۹: سفر میخائیل گورباچف به چین آغاز می‌شود. توجه رسانه‌های خارجی به اعتراضات افزایش می‌یابد.
• ۱۹ مه ۱۹۸۹: ژائو زیانگ به میدان می‌رود و از معترضان می‌خواهد به اعتصاب غذا پایان دهند.
• ۲۰ مه ۱۹۸۹: در پکن حکومت نظامی اعلام می‌شود.
• ۳۰ مه ۱۹۸۹: مجسمه الهه دموکراسی در میدان برپا می‌شود.
• ۳ تا ۴ ژوئن ۱۹۸۹: ارتش با تانک و مهمات جنگی اعتراضات را سرکوب می‌کند.
• ۵ ژوئن ۱۹۸۹: مرد تانکی در خیابان چانگ‌آن مقابل یک ستون تانک می‌ایستد.
• ۱۹ ژوئن ۱۹۸۹: گزارش لی شی‌مینگ شمار رسمی کشته‌شدگان را ۲۴۱ نفر اعلام می‌کند.
• ۱۹۹۰: عکس چارلی کول از مرد تانکی برنده جایزه عکس سال ورلد پرس فوتو می‌شود.

اختلاف در رهبری چین

رهبران چین درباره شیوه برخورد با اعتراضات اتفاق‌نظر نداشتند. ژائو زیانگ طرفدار گفت‌وگو بود. نخست‌وزیر، لی پنگ، از برخورد سخت‌گیرانه‌تر دفاع می‌کرد.

در ۲۶ آوریل ۱۹۸۹، موضع سخت‌گیرانه تقویت شد. سرمقاله همان روز روزنامه مردم، جنبش دانشجویی را شورشی علیه حزب و دولت توصیف کرد.

سپس در ۱۳ مه اعتصاب غذا آغاز شد. دانشجویان آن را در میدان و دو روز پیش از آغاز سفر گورباچف در ۱۵ مه شروع کردند. خبرنگاران خارجی برای پوشش این سفر آمده بودند و اعتراضات را هم پوشش دادند. این موضوع توجه بین‌المللی به جنبش را افزایش داد.

ژائو زیانگ در ۱۹ مه به میدان رفت. او با معترضان دیدار کرد و از آن‌ها خواست به اعتصاب غذا پایان دهند. روز بعد، ۲۰ مه، در پکن حکومت نظامی برقرار شد. بااین‌حال، اعتراضات ادامه یافت.

شب ۳ تا ۴ ژوئن: تانک‌ها و سرکوب

ارتش آزادی‌بخش خلق در شب ۳ تا ۴ ژوئن ۱۹۸۹ اعتراضات را سرکوب کرد. به گزارش آسوشیتدپرس، سربازان از تانک و مهمات جنگی استفاده کردند.

در همه روایت‌ها، خشونت یک‌طرفه توصیف نشده است. خلاصه گزارش اطلاعاتی آمریکا به تاریخ ۴ ژوئن، که آرشیو امنیت ملی منتشر کرده، می‌گوید برخی غیرنظامیان به خودروهای نظامی حمله کردند. آن‌ها از سنگ، بطری و کوکتل مولوتف استفاده کردند.

پس از سرکوب، حزب رهبری خود را تغییر داد. جیانگ زمین به‌جای ژائو زیانگ دبیرکل حزب کمونیست چین شد. جورج اچ. دبلیو. بوش، رئیس‌جمهور آمریکا، فروش تجهیزات نظامی به چین و تماس‌های رسمی در سطح بالا را تعلیق کرد.

در میدان تیان‌آن‌من چند نفر کشته شدند؟

این دشوارترین پرسش است. پاسخ صادقانه این است که شمار دقیق کشته‌شدگان مشخص نیست. بیانیه‌های رسمی چین از چند صد کشته خبر دادند. برآوردهای مستقل از صدها تا هزاران نفر متغیرند.

دو سند این فاصله را نشان می‌دهند.

• آمار رسمی. گزارش لی شی‌مینگ، دبیر حزب در پکن، به تاریخ ۱۹ ژوئن ۱۹۸۹، شمار کشته‌شدگان را ۲۴۱ نفر اعلام کرد. این تعداد شامل ۲۱۸ غیرنظامی، ۱۰ سرباز و ۱۳ نیروی پلیس مسلح بود.
• برآورد دیگر. تلگراف سفارت آمریکا به تاریخ ۲۲ ژوئن ۱۹۸۹، رقم ۲٬۶۰۰ کشته از میان سربازان و غیرنظامیان را محتمل دانست. این رقم در آن زمان به صلیب سرخ چین نسبت داده می‌شد. تلگراف آن را آمار قطعی معرفی نکرد.

پس اگر شما در اینترنت با یک عدد مشخص روبه‌رو شدید، با احتیاط به آن نگاه کنید. این یک برآورد است، نه شمارشی قطعی.

آیا کشته‌شدن‌ها داخل میدان رخ داد؟

بسیاری از مردم کشتار را در خود میدان تصور می‌کنند. همان ارزیابی سفارت آمریکا در ۲۲ ژوئن ۱۹۸۹ با این تصویر موافق نبود. طبق آن، بیشتر کشته‌شدن‌ها در خیابان چانگ‌آن و خیابان‌های اطراف رخ داده بود.

وقتی شما درباره این رویدادها می‌خوانید، این تفاوت اهمیت دارد. میدان نماد ماجراست، اما طبق این ارزیابی، بخش بزرگی از کشتار در خیابان‌های منتهی به آن اتفاق افتاد.

مرد تانکی که بود؟

در ۵ ژوئن ۱۹۸۹، روز پس از عملیات نظامی، مردی غیرمسلح در خیابان چانگ‌آن پکن مقابل یک ستون تانک ایستاد. او به «مرد تانکی» معروف شد.

دو جزئیات به‌سادگی از نظر دور می‌ماند. طبق خط زمانی پی‌بی‌اس، او کیسه‌های خرید در دست داشت. هر بار تانک جلویی تلاش می‌کرد از کنارش عبور کند، دوباره جلوی آن می‌ایستاد. شبیه کسی بود که در میانه یک کار روزمره متوقف شده است. بسیاری از ما در یک روز عادی چنین کیسه‌هایی به دست می‌گیریم. این یکی از دلایلی است که تصویر او هنوز چنین تأثیری دارد.

او فقط راه ستون را نبست. به گفته موزه یادبود و حقوق بشر چهارم ژوئن، از تانک جلویی بالا رفت و با یکی از خدمه صحبت کرد.

آیا نام او مشخص است؟

اغلب نام وانگ وی‌لین را برای او به کار می‌برند. این نام از گزارشی در روزنامه بریتانیایی ساندی اکسپرس آمده است. ارزیابی موزه این است که نام واقعی، هویت و سرنوشت او مشخص نشده است.

بنابراین، ادعاهایی درباره پیدا شدن، شناسایی یا محکوم شدن او را باید با احتیاط بررسی کرد. اسناد موجود پاسخ قطعی به دست نمی‌دهند.

عکس

چارلی کول که برای نیوزویک کار می‌کرد، در ۵ ژوئن ۱۹۸۹ از مرد تانکی عکس گرفت. این عکس برنده جایزه عکس سال ورلد پرس فوتو در سال ۱۹۹۰ شد.

六四事件 به چه معناست؟

در زبان چینی، این رویدادها را 六四事件 می‌نامند. صورت پین‌یین آن liùsì shìjiàn است. معنای آن «واقعه چهارم ژوئن» است.

این نام به تاریخ اشاره دارد، نه مکان. اگر شما به زبان چینی جست‌وجو می‌کنید، این اصطلاح را به کار ببرید.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

مراسمی که جابه‌جا شد. قرار بود مراسم استقبال از گورباچف در میدان تیان‌آن‌من برگزار شود. معترضان میدان را ترک نکردند. در نتیجه، مراسم استقبال به‌جای میدان در فرودگاه برگزار شد.

مجسمه‌ای از فوم. در ۳۰ مه ۱۹۸۹، معترضان مجسمه الهه دموکراسی را در میدان برپا کردند. ارتفاع آن حدود ۱۰ متر بود. آن را از فوم و پاپیه‌ماشه ساخته بودند.

مردی روی تانک. بیشتر مردم مرد تانکی را در حالی به یاد می‌آورند که در خیابان ایستاده است. افراد کمتری می‌دانند که او از تانک جلویی بالا رفت و با یکی از خدمه صحبت کرد.

عکسی که جایزه برد. تصویر کول از مرد تانکی در سال ۱۹۹۰ جایزه اصلی ورلد پرس فوتو را گرفت. مرد داخل عکس همچنان ناشناس است.

مستند: مرد تانکی

آنتونی توماس این مستند را ساخت و برنامه فرانت‌لاین شبکه پی‌بی‌اس آن را در ۱۱ آوریل ۲۰۰۶ پخش کرد.

امروز چگونه از تیان‌آن‌من یاد می‌شود؟

در سرزمین اصلی چین، یادبود عمومی این سرکوب با محدودیت روبه‌روست. آسوشیتدپرس در ۴ ژوئن ۲۰۲۵ گزارش داد که از برگزاری مراسم یادبود جلوگیری می‌شود و مطالب اینترنتی درباره این رویدادها حذف می‌شوند.

در جاهای دیگر، شما می‌توانید اسناد از طبقه‌بندی خارج‌شده، مطالب موزه و گزارش‌های پی‌بی‌اس را که در ادامه آمده‌اند، بخوانید.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیا — اعتراضات و کشتار میدان تیان‌آن‌من در سال ۱۹۸۹ en.wikipedia.org
2. ویکی‌پدیای ترکی — اعتراضات میدان تیان‌آن‌من در سال ۱۹۸۹ tr.wikipedia.org
3. وزارت امور خارجه آمریکا، دفتر تاریخ‌نگاری — میدان تیان‌آن‌من، ۱۹۸۹ history.state.gov
4. آرشیو امنیت ملی — میدان تیان‌آن‌من، ۱۹۸۹: تاریخ از طبقه‌بندی خارج‌شده nsarchive2.gwu.edu
5. آسوشیتدپرس — سالگرد آرام میدان تیان‌آن‌من توانایی چین در سرکوب تاریخ را نشان می‌دهد apnews.com
6. پی‌بی‌اس فرانت‌لاین — یادآوری سرکوب میدان تیان‌آن‌من و مرد تانکی pbs.org
7. پی‌بی‌اس فرانت‌لاین — خاطره تیان‌آن‌من (خط زمانی) cgi.pbs.org
8. پی‌بی‌اس فرانت‌لاین — مرد تانکی pbs.org
9. موزه یادبود و حقوق بشر چهارم ژوئن — مرد تانکی 8964museum.com
10. ورلد پرس فوتو — ۱۹۹۰، چارلی کول worldpressphoto.org

Image: UK cable on Tiananmen Square Massacre – 1 3.jpg — Alan Ewen Donald, Public domain