Böyük coğrafi kəşflər nədir?
Böyük coğrafi kəşflər, yaxud dəniz araşdırmaları dövrü XV əsrin birinci yarısından XVII əsrin ortalarınadək davam edib. Bu prosesə Portuqaliya (Portekiz) və İspaniya başçılıq edirdi. Məqsəd alternativ ticarət yolları tapmaq idi.
Türkiyə tarixçiləri bu dövrü Coğrafi Keşifler adlandırırlar. «Kəşf» sözü Avropanın (Avrupa) baxışını əks etdirir. Bu torpaqların çoxunda artıq insanlar yaşayırdı. Bəzi tarixçilər buna görə «araşdırma» ifadəsini seçirlər. Bu məqalədə hər iki ifadə işlədilir.
Bu məqalədə siz iki sadə suala cavab tapacaqsınız. Avropalı dənizçilər niyə okeanları ilk keçənlər oldular? Köhnə ticarət yollarının şərq ucuna nəzarət edən Osmanlıların başına nə gəldi?
Avropa niyə dənizlərə üz tutdu?
Bunu tək bir səbəblə izah etmək olmur. Bir neçə amil birlikdə təsir göstərirdi.
Ədviyyat və vasitəçilər. XV əsrdə avropalı tacirlər Asiya (Asya) ədviyyatını istehsal olunduğu yerlərə daha yaxın məntəqələrdən almaq istəyirdilər. Hər vasitəçi qiyməti artırırdı. Vasitəçiləri aradan çıxaran dəniz yolu xərcləri azaldacaqdı.
Qızıl və gümüş. Avropa Asiya mallarının pulunu qızıl və gümüşlə ödəyirdi. Hər ikisi üçün yeni mənbələr lazım idi. Portuqaliyalıların Qərbi Afrika sahillərinə yönəlməsinin səbəblərindən biri də bu idi.
Din və rəqabət. Xristianlığı yaymaq XV və XVI əsr səfərlərinin açıq elan edilən məqsədlərindən idi. Hökmdarlar eyni zamanda torpaq və sərvət qazanmaq, rəqiblərini qabaqlamaq istəyirdilər. İnanc və siyasət bir-birinə bağlı idi.
Gəmilər və yelkənlər. XV əsrin avropalı dənizçiləri Avropadan kənarda işlədilən dənizçilik texnologiyalarını mənimsəyirdilər. Üçbucaq latın yelkəni buna bir nümunədir. Bu yelkən gəmilərin manevr etməsini asanlaşdırırdı.
Coğrafi mövqe. XV əsrin əvvəlində Portuqaliyanın Atlantik okeanına (Atlas Okyanusu) çıxışı vardı. Təbii limanları və Afrika (Afrika) sahillərinə çıxış imkanı ona okean səfərlərində ilkin üstünlük verirdi.
Çoxlarının səhv bildiyi bir məqam da var. Portuqaliyalılar Şahzadə Dənizçi Henrinin (Denizci Henrique) dəstəyi ilə Afrikanın Atlantik sahillərini sistemli şəkildə araşdırmağa 1418-ci ildə başlamışdılar. Bu, İstanbulun 1453-cü ildə Osmanlıların əlinə keçməsindən əvvəldir. Deməli, dənizlərə yönəliş həmin hadisəyə reaksiya kimi başlamamışdı.
Böyük coğrafi kəşflərin xronologiyası
Aşağıda siz Avropadakı hadisələrlə yanaşı Osmanlı tarixindəki hadisələri də ardıcıllıqla izləyə bilərsiniz.
- 1418: Portuqaliyalılar Afrikanın Atlantik sahillərini sistemli şəkildə araşdırmağa başlayırlar.
- 1488: Bartolomeu Diaş (Bartolomeu Dias) Afrikanın cənub ucundan dolanır.
- 12 oktyabr 1492: Xristofor Kolumb (Kristof Kolomb) Atlantikin o tayında yeni torpaqlara çatır.
- 1494: Tordesilyas müqaviləsi imzalanır.
- 20 may 1498: Vasko da Qama (Vasco da Gama) Kalikuta (Kalikut) çatır.
- 1513: Piri Rəis (Piri Reis) dünya xəritəsini hazırlayır.
- 1517: Osmanlılar Misiri fəth edirlər.
- 1521: Piri Rəisin «Kitabi-Bəhriyyə»si hazırlanır.
- 6 sentyabr 1522: «Viktoriya» (Victoria) İspaniyaya qayıdır və ilk dünya səyahəti tamamlanır.
- 1532: Osmanlıların Hindistana (Hindistan) planlaşdırdığı yürüş üçün ayrılan resurslar başqa cəbhələrə yönəldilir.
- 1538: Xadim Süleyman Paşa Diuya (Diu) yürüşə başlayır.
- 1552: Piri Rəisin Hörmüzə yürüşü Portuqaliya nəzarətinə son qoya bilmir.
- 1565: Manila–Akapulko (Manila–Acapulco) ticarət əlaqəsi açılır.
- 1760-cı illər–1820-ci illər: Bəzi tarixçilər bunu Avropanın ikinci böyük coğrafi araşdırmalar dövrü adlandırırlar.
Böyük coğrafi kəşflərin səyyahları və marşrutları
Bartolomeu Diaş 1488-ci ildə Afrikanın cənub ucundan dolandı. Onun səfəri gəmilərin Atlantik okeanından Hind okeanına (Hint Okyanusu) keçə bildiyini göstərdi.
Xristofor Kolumb tapdığı torpaqlara 12 oktyabr 1492-ci ildə çatdı. Bu torpaqlar Hindistan deyildi. Avropalılar sonradan onların ayrıca bir qitəyə aid olduğunu başa düşdülər.
Vasko da Qama 1497-ci ilin iyulunda Lissabondan (Lizbon) yola çıxdı. Donanması Afrikanın ətrafından dolanaraq 20 may 1498-ci ildə Hindistanın Kalikut limanına çatdı. Portuqaliyanın axtardığı Hindistana dəniz yolu bu idi.
Tordesilyas müqaviləsi (1494) İspaniya və Portuqaliyanın dənizaşırı ərazilər üzərində iddialarını bölüşdürdü. Sərhəd xətti Yaşıl Burun adalarından 370 liqa qərbdən keçən meridian idi.
Magellanın (Macellan) ekspedisiyası «Viktoriya»nın 6 sentyabr 1522-ci ildə İspaniyaya qayıtması ilə başa çatdı. İlkin heyətdən cəmi 18 nəfər ilk dünya səyahətini tamamlamışdı.
Coğrafi kəşflər harada baş verdi?
Hadisələr dörd əsas məkanda cərəyan edirdi:
- Portuqaliyalıların 1418-ci ildə araşdırmağa başladığı Afrikanın Atlantik sahillərində.
- Kolumbun 1492-ci ildə yeni torpaqlara çatdığı Atlantik keçidində.
- Diaş və da Qamadan sonra Portuqaliya gəmilərinin daxil olduğu Hind okeanında.
- 1565-ci ildə açılan Manila–Akapulko əlaqəsinin keçdiyi Sakit okeanda.
Sonuncu əlaqə Sakit okean və Atlantik marşrutlarını birləşdirdi. Çin, Amerika qitələri (Amerika) və Avropa arasında ticarət zənciri yarandı.
Böyük coğrafi kəşflər və qloballaşma
Dəniz səfərləri qitələri bir-birinə bağladı. Bu əlaqələr ticarətlə məhdudlaşmırdı.
1492-ci ildən sonra Kolumb mübadiləsi başladı. Bitkilər, heyvanlar və xəstəliklər Atlantikin bir sahilindən digərinə keçirdi. Kölələşdirilmiş insanlar da daşınırdı. İnanclar və mədəni təcrübələr də yayılırdı. Bu, bərabər tərəflər arasında ədalətli mübadilə deyildi. Daşınanların bir qismi ölüm gətirirdi.
Bunun gündəlik həyatla əlaqəsini siz də görə bilərsiniz. Mətbəx rəfinizdəki ədviyyatları düşünün. XV əsrdə avropalılar məhz bu cür Asiya ədviyyatını istəyirdilər. Qiyməti artıran vasitəçiləri aradan çıxarmaq istəyi ilk okean marşrutlarının açılmasına təkan verdi.
Hind okeanı da bütövlükdə bir gücün əlinə keçmədi. XVI əsrdə Avropa ilə Hind okeanı arasındakı əlaqədə üstünlük Portuqaliyada idi. Buna baxmayaraq, hindistanlı, afrikalı və Yaxın Şərqli tacirlər okean daxilində ticarəti davam etdirirdilər.
Osmanlılar niyə geri qaldı? Mübahisəli sual
Geniş yayılmış izaha görə, Osmanlılar sadəcə okeanlar dövrünü qaçırdılar. Dəlillər isə daha mürəkkəb mənzərə göstərir.
Osmanlılar nə etdilər?
1517-ci ildə Sultan I Səlim (I. Selim) Misiri fəth etdi. Bununla Osmanlı dövləti Hind okeanının ticarət dünyası ilə birbaşa təmasa keçdi.
Bundan sonra Osmanlı idarəçiliyi XVI əsrdə Portuqaliyanın genişlənməsinə qarşı mübarizə apardı. Məqsəd ədviyyat istehsal olunan bölgələrlə Aralıq dənizinin (Akdeniz) şərq limanları arasındakı ticarət yollarını açıq saxlamaq idi.
Xadim Süleyman Paşanın 1538-ci ildə Diuya yürüşü Portuqaliyanın Hindistandakı hərbi mövcudluğuna qarşı əsas Osmanlı dəniz əməliyyatlarından biri idi. Piri Rəis 1552-ci ildə başqa bir yürüşə rəhbərlik etdi. Bu yürüş Fars körfəzinin girişindəki Hörmüzdə Portuqaliya nəzarətinə son qoymadı.
Osmanlı dənizçiləri bilik də yaradırdılar. Piri Rəisin 1513-cü il dünya xəritəsi Şərq və Qərb mənbələrini birləşdirirdi. Xəritə 1929-cu ildə Topqapı sarayının kitabxanasında yenidən aşkar edildi. Onun 1521-ci il «Kitabi-Bəhriyyə»si çoxlu xəritənin yer aldığı Osmanlı dənizçilik əsəridir.
Onların imkanlarını nə məhdudlaşdırırdı?
Tarixçilər bir neçə məhdudiyyət göstərirlər.
- Süveyşdə gəmiqayırma. Süveyşdəki Osmanlı tərsanəsində ağac və digər gəmiqayırma materiallarını asanlıqla əldə etmək mümkün deyildi.
- Okeana uyğun olmayan gəmilər. Filip Makduqall (Philip MacDougall) qeyd edir ki, 1538–1553-cü illər yürüşlərində qaleralardan və başqa avarlı gəmilərdən geniş istifadə olunurdu. Bu gəmilər Qırmızı dənizə daha uyğun idi. Açıq okeanda isə həm Portuqaliya gəmiləri, həm də təbii şərait üzündən ağır itkilər verirdilər.
- Başqa cəbhələr. 1532-ci ilə planlaşdırılan Hindistan yürüşü iki dəfə təxirə salındı. Əvvəlcə təchizat Almaniya (Almanya) yürüşü üçün Aralıq dənizinə yönəldildi. Sonra komandan Misir xəzinəsi ilə birlikdə İraq (Irak) yürüşünə çağırıldı.
İki tarixçi, iki cavab
Svat Soucek hesab edir ki, Osmanlıların Hind okeanından çəkilməsi əsasən texniki imkansızlıqdan qaynaqlanmırdı. O, başlıca problemi iradə çatışmazlığında görür. İmperiya davamlı donanma siyasəti və güclü ticarət donanması qurmadı.
Ciankarlo Kazale (Giancarlo Casale) bununla razılaşmır. O, 2010-cu il tədqiqatında Osmanlıların Böyük coğrafi kəşflərin fəal iştirakçıları olduğunu müdafiə edir. Onun fikrincə, Hind okeanı siyasətində Osmanlılar dəniz gücü, sülalə nüfuzu və ticarət bacarığı sayəsində portuqaliyalıları üstələyə bilirdilər.
Dürüst nəticə budur: «geri qalmaq» tək səbəblə izah edilən, mübahisəsiz qəbul olunmuş fakt deyil. Siz bu iki baxışı yanaşı oxuya bilərsiniz.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Cəmi 18 nəfər qayıtdı. «Viktoriya» 1522-ci ildə İspaniyaya çatanda ilkin heyətin yalnız 18 üzvü ilk dünya səyahətini tamamlamışdı.
- Kitabxanada qalan xəritə. Piri Rəisin 1513-cü il xəritəsi yalnız 1929-cu ildə Topqapı sarayının kitabxanasında yenidən aşkar edildi.
- Dəniz üçün keçid icazəsi. Hind okeanında portuqaliyalılar ticarət gəmilərindən cartaz adlı keçid icazəsi almağı tələb edirdilər. İcazəsi olmayan gəmilər hücuma məruz qalmaq və yüklərinin müsadirə edilməsi riski ilə üzləşirdi.
- İki dəfə təxirə salınan plan. Osmanlıların 1532-ci ilə planlaşdırdığı Hindistan yürüşü heç başlamadı. Təchizat başqa istiqamətə yönəldildi, komandan isə İraqa çağırıldı.
Böyük coğrafi kəşflər haqqında xəritələr və kitablar
Xəritə axtarırsınızsa, Piri Rəisdən başlayın. Onun 1513-cü il dünya xəritəsi Şərq və Qərb mənbələrini birləşdirən Osmanlı əsəridir. İstanbula getsəniz, bilin ki, xəritə 1929-cu ildə Topqapı sarayının kitabxanasında tapılıb. Onun 1521-ci il «Kitabi-Bəhriyyə»sində daha çox xəritə var.
Kitab üçün Ciankarlo Kazalenin The Ottoman Age of Exploration («Osmanlının coğrafi kəşflər dövrü») əsərini oxuyun. Oxford University Press onu 28 yanvar 2010-cu ildə nəşr edib. Kitab Osmanlı–Portuqaliya rəqabətini araşdırır. Əks mövqe üçün Svat Soucekin Osmanlıların Hind okeanındakı donanma siyasəti haqqında məqaləsini oxuyun.
Siz sonrakı dövrü də izləyə bilərsiniz. Peter Bumqaard (Peter Boomgaard) 2013-cü ildə dərc olunan akademik kitab fəslində Kukun (Cook) və Buqenvilin (Bougainville) dövrünü, təxminən 1760-cı illərdən 1820-ci illərədək olan zamanı, Avropanın ikinci böyük coğrafi araşdırmalar dövrü kimi təqdim edir. O, bunu XV–XVII əsrlərdəki birinci dövrdən ayrı nəzərdən keçirir.
Tez-tez verilən suallar
Böyük coğrafi kəşflər nədir?
XV əsrin birinci yarısından XVII əsrin ortalarınadək davam edən dövrdür. Alternativ ticarət yollarının axtarışına Portuqaliya və İspaniya başçılıq edirdi.
Osmanlılar bu prosesdə iştirak ediblərmi?
Bəli. Hind okeanında portuqaliyalılarla döyüşüblər. Buna 1538-ci ildə Diuya yürüşü misal göstərmək olar. Kazale onları fəal iştirakçılar adlandırır. Soucek isə ardıcıl donanma siyasətinin olmadığını vurğulayır.
Kolumb Hindistana çatmışdımı?
Xeyr. O, 12 oktyabr 1492-ci ildə sonradan Hindistan olmadığı anlaşılan torpaqlara çatdı.
Piri Rəisin xəritəsini harada görmək olar?
1513-cü il xəritəsi 1929-cu ildə Topqapı sarayının kitabxanasında tapılıb.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Coğrafi kəşflər tr.wikipedia.org
- Oxford University Press — Avropanın coğrafi araşdırmaları, başqasına baxış və Kolumb mübadiləsi learninglink.oup.com
- Rice Universiteti OpenStax — Atlantiki keçmək openstax.org
- İngiliscə Vikipediya — Böyük coğrafi kəşflər dövrü en.wikipedia.org
- TÜBİTAK Sosial Elmlər Ensiklopediyası — Kəşflər ansiklopedi.tubitak.gov.tr
- Nəqliyyat sistemlərinin coğrafiyası — Avropanın erkən dəniz ekspedisiyaları transportgeography.org
- UNESCO — Piri Rəisin dünya xəritəsi, «Dünyanın yaddaşı» proqramına namizədlik sənədi media.unesco.org
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Piri Rəisin xəritəsi ktb.gov.tr
- Oxford University Press — Osmanlının coğrafi kəşflər dövrü (Casale) academic.oup.com
- Encyclopaedia Iranica — Portuqaliya i. Erkən yeni dövrdə İranla münasibətlər iranicaonline.org
- Philip MacDougall — Yelkənli hərb gəmiləri dövründə İslam dünyasının dəniz gücü cambridge.org
- Svat Soucek — Osmanlıların Hind okeanında donanma siyasəti makale.isam.org.tr
- Palomar Kolleci — Avropanın coğrafi araşdırmaları və fəthləri pressbooks.palomar.edu
Image: Age of Discovery explorations in Arabic.png — Bassem Fleifel, CC BY-SA 4.0
