مسجد جامع دیوریغی؛ راز شگفت‌انگیز توری‌دوزی سنگی آناتولی

مجموعه‌ای بر دامنه تپه در سیواس

مسجد جامع و بیمارستان دیوریغی (Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası) در شهرستان دیوریغی، در استان سیواس (Sivas) قرار دارد. این مجموعه بر دامنه زیر قلعه ساخته شده است. مسجد، بیمارستان و آرامگاه، بناهای آن را تشکیل می‌دهند.

نشانی اعلام‌شده از سوی شهرداری سیواس چنین است: Kemenkeş Mahallesi, Ulu Cami Caddesi, 58300 Divriği/Sivas.

نام ترکی مجموعه دو بخش دارد. Ulu Camii یعنی مسجد جامع. Darüşşifa یعنی خانه شفا یا بیمارستان. دو بنا کنار هم قرار دارند. بیمارستان به ضلع جنوبی مسجد متصل است.

چه کسانی آن را ساختند و چه زمانی؟

وزارت فرهنگ و گردشگری روایت خود را بر کتیبه‌ها استوار می‌کند. بر این اساس، احمدشاه (Ahmed Şah)، فرمانروای منگوجکی، مسجد را ساخت. توران ملک (Turan Melek)، دختر فخرالدین بهرام‌شاه (Fahreddin Behramşah)، بیمارستان را بنا کرد. تاریخ هر دو بنا 1228–1229 است.

کتیبه تأسیس بر سردر شمالی مسجد قرار دارد. نام بانی در آن احمدشاه بن سلیمان (Ahmed Şah bin Süleyman) آمده است. تاریخ کتیبه 626 هجری قمری است که با 1228–1229 میلادی تطبیق دارد.

نام سرمعمار هم در کتیبه‌ها ثبت شده است: خرم‌شاه (Hürrem Şah)، پسر مغیث (Muğis)، از اخلاط (Ahlat).

پرسشی درباره تاریخ ساخت

منابع درباره تاریخ‌ها کاملاً هم‌نظر نیستند. یونسکو تاریخ بنیان‌گذاری را 1228–1229 می‌داند. استانداری سیواس می‌گوید ساخت مجموعه در 1228 آغاز شد و در 1243 پایان یافت. اگر شما هر دو روایت را بخوانید، با اشتباه روبه‌رو نشده‌اید. این تفاوت میان منابع است.

ازدواجی که تنها یک ادعاست

ویکی‌پدیای ترکی و نشریه وزارت فرهنگ و گردشگری، توران ملک را همسر احمدشاه معرفی می‌کنند. ویکی‌پدیای انگلیسی با این روایت موافق نیست. این منبع به پژوهش اویا پانجاراوغلو (Oya Pancaroğlu) در 2009 استناد می‌کند. طبق آن، هیچ کتیبه یا شاهد دیگری این ازدواج را تأیید نمی‌کند. شما هم آن را ادعایی رایج بدانید، نه واقعیتی اثبات‌شده.

توری‌دوزی با سنگ

مسجد از سنگ تراش‌خورده ساخته شده است. سه سردر جداگانه در ضلع‌های شمالی، غربی و شرقی دارد. چهارمین سردر در ضلع غربی بیمارستان قرار گرفته است.

یونسکو تنوع حجاری این سردرها را به گروه‌های مختلف استادکاران نسبت می‌دهد. نقش‌ها سه‌بعدی‌اند. طرح‌های هندسی با شکل‌های گیاهی در هم آمیخته‌اند.

یونسکو به تضادی هم اشاره می‌کند که به بنا هویت می‌دهد. سردرها پوشیده از تزیینات انبوه و پیکرتراشانه‌اند. دیوارهای داخلی ساده‌اند. در کنار این ویژگی‌ها، فن پیشرفته ساخت طاق‌های سنگی قرار دارد.

شما دیوار ساده‌ای در خانه را تصور کنید که بالای در آن پارچه‌ای پر از گلدوزی آویخته‌اند. نگاه مستقیم به سوی پارچه می‌رود. اینجا آن «پارچه» از سنگ است و چهار بار تکرار شده است.

شهرداری سیواس دو لقب برای این اثر ثبت کرده است: «معجزه دیوریغی» و «الحمرا‌ی آناتولی». این‌ها لقب‌اند، نه معیار سنجش. خود سردرها شواهد پیش روی شما هستند.

سردر غربی

ویکی‌پدیای ترکی، عقاب‌های دوسر و شاهین‌ها را از نقش‌های سردر غربی می‌داند. وقتی روبه‌روی آن ایستاده‌اید، دنبال این نقش‌ها بگردید.

داخل مسجد

شبستان پنج دهانه در امتداد عمود بر محراب دارد. محراب همان فرورفتگی‌ای است که جهت نماز را نشان می‌دهد. دهانه میانی از بقیه پهن‌تر است.

سادگی فضای داخلی بخشی از همان تضاد است. پس از تماشای سردرها، دیوارهای آرام و ساده به چشم‌های شما استراحت می‌دهند.

بیمارستان

وزارت فرهنگ و گردشگری، بیمارستان را بنایی با حیاط سرپوشیده و سه ایوان توصیف می‌کند. ایوان تالاری طاق‌دار است که یک سوی آن باز است. بخش غربی بنا دو طبقه دارد.

در پوشش سقف، انواع گوناگون طاق به کار رفته است: آهنگ، نوک‌تیز، آینه‌ای، مورب، متقاطع و ستاره‌ای. اگر شما سرتان را بالا بگیرید، می‌بینید سقف سنگی را به چند شیوه می‌توان پوشاند.

آرامگاه داخل بیمارستان 16 صندوق قبر دارد. نشریه وزارت فرهنگ و گردشگری، دو صندوق با پوشش فیروزه‌ای را به توران ملک و احمدشاه نسبت می‌دهد.

درمان با صدا

استانداری سیواس روایتی تاریخی از درمان در اینجا ارائه می‌کند. بنا بر این روایت، برای درمان بیماران مبتلا به بیماری‌های روانی و عصبی از صدای آب حوض مرکزی، تلاوت قرآن و موسیقی صوفیانه استفاده می‌شد. این روایت استانداری است. آن را همچون روایتی منتقل‌شده از گذشته بخوانید، نه پرونده‌ای پزشکی.

بدری سلیم بنک (Bedri Selim Benek) و همکارانش در 2015 مقاله‌ای در Acta Medica Anatolia منتشر کردند. عنوان آن «نمونه‌ای از کاربرد موسیقی‌درمانی در تاریخ پزشکی: دارالشفای دیوریغی» است. مقاله، این بنا را نمونه‌ای تاریخی از درمان با موسیقی بررسی می‌کند.

خط زمانی

• 1228–1229: بر اساس کتیبه‌های تأسیس، مسجد احمدشاه و بیمارستان توران ملک ساخته شدند.
• 1243: استانداری سیواس این سال را تاریخ پایان ساخت مجموعه اعلام می‌کند. یونسکو تاریخ بنیان‌گذاری را 1228–1229 می‌داند.
• قرن 18: بیمارستان به‌عنوان مدرسه دینی استفاده می‌شد.
• 1985: مسجد و بیمارستان وارد فهرست میراث جهانی یونسکو شدند.
• 2015: مرمت گسترده آغاز شد. این کار نه سال طول کشید.
• 6 مه 2024: مجموعه برای عبادت و بازدید بازگشایی شد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

یازده کتیبه. مجموعه 11 کتیبه دارد. پنج کتیبه نام بانی و تاریخ را ثبت کرده‌اند. شش کتیبه نام استادکاران را در خود دارند.

دو هنرمند با نام مشخص. بالای درِ جایگاه قدیمی فرمانروا در نمای شرقی، نام احمد (Ahmed)، هنرمند تزیین‌کار اهل اخلاط، دیده می‌شود. در نوار کتیبه آیات بر دیوار جنوبی، نام احمد، پسر محمد (Ahmed, son of Mehmed)، آمده است.

بیمارستانی که مدرسه شد. بنا از ابتدا بیمارستان بود. در قرن 18 از آن به‌عنوان مدرسه دینی استفاده می‌شد.

کنده‌کاری‌هایی در آنکارا. تعدادی لوح کنده‌کاری‌شده در موزه آثار وقفی آنکارا (Vakıf Eserleri Müzesi) به نمایش درآمده‌اند. گفته می‌شود این لوح‌ها متعلق به جایگاه چوبی فرمانروا در داخل مسجد بوده‌اند. اگر شما آن‌ها را در دیوریغی پیدا نمی‌کنید، دلیلش همین است.

سایه‌ای کنار در. ویکی‌پدیای ترکی گزارش می‌کند که در آفتاب بعدازظهر، سایه‌ای به شکل انسان در ورودی پدید می‌آید. مردم آن را شبیه کسی می‌بینند که قرآن می‌خواند یا نماز می‌گزارد. استانداری سیواس فراتر می‌رود و می‌گوید این سایه عمداً محاسبه شده است. ویکی‌پدیا فقط برداشت مردم را گزارش می‌کند. بنابراین دو روایت، شواهد یکسانی درباره عمدی بودن طراحی ارائه نمی‌کنند. از داستان لذت ببرید و این تفاوت را به خاطر بسپارید.

عکس‌ها، نظر بازدیدکنندگان و دیدنی‌های بنا

عکس‌های مسجد جامع و بیمارستان دیوریغی تقریباً همیشه سردرها را نشان می‌دهند. دلیل خوبی هم دارد. سردرهای حجاری‌شده، خوش‌عکس‌ترین بخش بنا هستند.

پیش از آنکه دوربین را بالا بیاورید، دور ساختمان قدم بزنید. چهار سردر وجود دارد: سه سردر برای مسجد و یکی برای بیمارستان. آن‌ها را مقایسه کنید. یونسکو تفاوتشان را به گروه‌های مختلف استادکاران نسبت می‌دهد. شما می‌توانید این تفاوت را با چشم خود ببینید.

برای اینکه برداشت خودتان را از این مکان بنویسید، فهرست کوتاهی داشته باشید:

• سردرها را بشمارید و نقش‌هایشان را مقایسه کنید.
• در سردر غربی دنبال عقاب‌ها و شاهین‌ها بگردید.
• وارد فضای ساده داخلی شوید و به تضاد آن توجه کنید.
• در بیمارستان به بالا نگاه کنید و انواع طاق را بشمارید.
• بعدازظهر به ورودی سر بزنید و ببینید سایه ظاهر می‌شود یا نه.

حفاظت و مرمت

یونسکو تهدیدهای این محوطه را برمی‌شمارد. برای حجاری‌های سنگی، از عوامل جوی، رطوبت و نمک نام می‌برد. برای کل سازه، مشکلات زهکشی را مطرح می‌کند.

استانداری سیواس در 2 مه 2024 اعلام کرد مرمتی که در 2015 آغاز شده بود، نه سال طول کشیده است. حوض بیمارستان دوباره به کار افتاد. شهرداری سیواس گزارش می‌کند که مجموعه در 6 مه 2024 برای عبادت و بازدید بازگشایی شد.

بنابراین اکنون می‌توانید هم وارد مسجد شوید و هم بیمارستان. به خاطر داشته باشید که مسجد همچنان محل عبادت است. پوشش و رفتارتان را متناسب با یک عبادتگاه انتخاب کنید.

چرا این مجموعه اهمیت دارد؟

یونسکو این محوطه را در 1985 بر اساس معیارهای (i) و (iv) ثبت کرد. به زبان ساده، بنا را شاهکاری از خلاقیت انسانی و نمونه‌ای برجسته از یک نوع ساختمان دانست.

واقعیت‌های پشت این ثبت ملموس‌اند. مجموعه 11 کتیبه، چهار سردر حجاری‌شده و سقفی با شش نوع طاق دارد. معماری شناخته‌شده از اخلاط و استادکارانی با نام مشخص، نام خود را بر سنگ گذاشته‌اند. وقتی شما زیر قلعه دیوریغی می‌ایستید، چنین اثری پیش رویتان است.

پرسش‌های متداول

منابع

1. مرکز میراث جهانی یونسکو، مسجد جامع و بیمارستان دیوریغی whc.unesco.org
2. وزارت فرهنگ و گردشگری، Sivas-Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası ekitap.ktb.gov.tr
3. وزارت فرهنگ و گردشگری، Darüşşifa ekitap.ktb.gov.tr
4. ویکی‌پدیای انگلیسی، مسجد جامع و بیمارستان دیوریغی en.wikipedia.org
5. ویکی‌پدیای ترکی، Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası tr.wikipedia.org
6. شهرداری سیواس، Divriği Ulu Camii sivas.bel.tr
7. شهرداری سیواس، مسجد جامع و دارالشفای دیوریغی برای عبادت بازگشایی شد sivas.bel.tr
8. استانداری سیواس، Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası sivas.gov.tr
9. استانداری سیواس، مسجد جامع و دارالشفای دیوریغی بازگشایی می‌شود sivas.gov.tr
10. TR Dizin، رکورد مقاله Acta Medica Anatolia search.trdizin.gov.tr

Image: Divriği Great Mosque and Hospital.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0