Sri Lanka’nın ormanlık ovasında, çevresindeki araziden yaklaşık 180 metre yükselen tek bir granit kaya durur. UNESCO’ya göre bu kayanın tepesinde ve eteklerinde, 5. yüzyılda bir kralın başkenti vardı.
Bu yazıda Sigiriya’nın nerede olduğunu, adını nereden aldığını ve kayanın üstünde neler bulunduğunu öğreneceksiniz. Kral Kashyapa’nın hikâyesini, duvar resimlerini, Ayna Duvarı’nı ve kalenin sonraki yüzyıllardaki kaderini de sırayla anlatıyoruz.
Sigiriya nerede?
Sigiriya, Sri Lanka’nın Orta Vilayeti’ndeki Matale bölgesinde, Dambulla yakınlarında bulunan eski bir kaya kalesidir. “Sigiriya kalesi nerede?” ya da “Sigiriya rock nerede?” diye arayanlar için kısa yanıt budur: adanın iç kesimi, Dambulla çevresi.
NASA Earth Observatory, Sigiriya’yı çevresindeki daha alçak araziden tek başına yükselen bir granit inselberg olarak tanımlar. İnselberg, düz bir ovanın ortasında ada gibi duran sert kaya kütlesidir. Kayanın çevresine hâkim olması, sarayın neden burada kurulduğunu da anlamayı kolaylaştırır.
UNESCO’nun kaydına göre granit kaya çevresinden yaklaşık 180 metre yükselir. Bunu günlük hayata çevirirsek, kabaca 60 katlı bir gökdelenin yüksekliğinden söz ediyoruz. Siz bir şehirde yürürken gördüğünüz en yüksek binayı düşünün; Sigiriya’nın kayası ormanın içinde tek başına öyle durur.
Sigiriya Aslan Kayası adı ne anlama geliyor?
Sigiriya’nın Sinhagiri adı ‘Aslan Kayası’ anlamına gelir. Ad, kayanın üzerindeki dev aslan biçimli girişle bağlantılıdır. “Sigiriya lion rock” aramasının İngilizce karşılığı da bu addır.
UNESCO’nun tanımına göre zirveye çıkan tarihî geçiş, tuğla ve sıvayla yapılmış dev bir aslanın ağzından uzanan galeri ve merdivenlerden oluşuyordu. Yani ziyaretçi, aslanın ağzından geçerek yukarı çıkıyordu. Bu yapıdan bugüne her biri yaklaşık üç metre uzunluğunda iki büyük pençe ulaşmıştır.
Kashyapa kimdi ve başkent neden kayaya taşındı?
Culavamsa kroniğinin anlatısına göre Kashyapa, 477’de babası Kral Dhatusena’yı öldürterek tahtı ele geçirdi. Üvey kardeşi Moggallana ise Güney Hindistan’a kaçtı. Bu, kroniğin aktardığı bir anlatıdır.
Kral I. Kashyapa, 477–495 arasındaki hükümdarlığında başkenti Anuradhapura’dan Sigiriya’ya taşıdı. Yani kaya, yaklaşık 18 yıl boyunca bir krallığın yönetim merkeziydi.
Kashyapa’nın saray inşa ettiği sırada Sigiriya’da yaşayan Budist keşişler yaklaşık bir kilometre kuzeydeki Pidurangala’ya taşındı. Başkentin kurulması, o yerde yaşayan topluluğun yer değiştirmesi demekti.
Sigiriya kayasında neler var?
Sigiriya, tek bir yapıdan ibaret değildir. Kompleksin üç katmanı vardır:
- Zirve: Kaya tepesindeki üst saray.
- Orta seviye: Aslan Kapısı ve Ayna Duvarı.
- Eteklerdeki alan: Saraylar, hendekler ve bahçeler.
Zirve platosu yaklaşık 1,6 hektarlık bir alan kaplar. Bu, kabaca iki futbol sahasından biraz büyük bir yüzey eder. Zirvedeki saray kalıntıları arasında kayaya oyulmuş su sarnıçları bulunur. Yüzlerce basamak çıkmış bir ziyaretçinin ilk fark ettiği şeylerden biri budur: su, yukarıda da saklanmıştı.
Bahçeler ve su düzeni
Central Cultural Fund’a göre Sigiriya’nın bahçeleri üç ana biçimde düzenlenmiştir:
- Su bahçeleri
- Büyük kaya bloklarının kullanıldığı bahçeler
- Teras bahçeleri
Bu düzenin bir parçası bugün de çalışır durumdadır. Yaklaşık 1.500 yıllık yeraltı su sisteminin beslediği bazı fıskiyeler yağışlı mevsimde hâlâ çalışır. Dolayısıyla Sigiriya’ya gitmeyi planlıyorsanız, hava durumu yalnızca rahatınızı değil, göreceğiniz manzarayı da etkileyebilir.
Ayna Duvarı neden böyle adlandırıldı?
Ayna Duvarı, yüzeyi ayna gibi parlayacak biçimde cilalanmış kireç sıvayla kaplanmıştır. Ad buradan gelir.
Duvarın asıl ilginç yanı, sonradan kazınan yazılardır. Ziyaretçilerin üzerine kazıdığı şiir ve düşünceler arasında VIII. yüzyıla tarihlenen örnekler vardır. Yani duvar, kral öldükten yaklaşık iki üç yüzyıl sonra da ziyaret edilmeye devam ediyordu. Bugün bir anı defterine ya da bir tabelaya not düşen biri, aynı alışkanlığı sürdürmüş olur.
Sigiriya resimleri: Kadın figürleri kimleri gösteriyor?
Claremont Colleges Kütüphanesi’nin 1999 tarihli kaydına göre Sigiriya resimlerinin bulunduğu iki kaya oyuğunda sırasıyla 17 ve 5 kadın figürü belgelenmiştir. Kayıttaki bir figür sağ elinde Plumeria çiçeği, sol elinde üç nilüfer taşır.
Bu kadınların kim olduğu tartışmalıdır:
- Bir yoruma göre figürler göksel apsaralardır.
- Başka yorumlara göre kraliçeleri, kralın eşlerini veya tanrıçaları temsil ederler.
Üslup konusunda da bir kuram vardır: resimlerin Hindistan’daki V. yüzyıl Ajanta duvar resimlerinden etkilenmiş olabileceği ileri sürülür. Bu, kesinleşmiş bir sonuç değil, savunulan bir görüştür.
Freskler yalnızca zamanla değil, insan eliyle de zarar gördü. 14 Ekim 1967’de resimlere boya dökülerek zarar verildi. Luciano Maranzi’nin katıldığı restorasyon 11 Nisan 1968’e kadar sürdü.
Kashyapa’nın sonu ve sarayın manastıra dönüşmesi
Kronik anlatısına göre Moggallana, 495’te Kashyapa’yı yendi. Kashyapa yenilgi sırasında kendi yaşamına son verdi.
Moggallana tahta çıktıktan sonra başkenti Anuradhapura’ya geri taşıdı. Sigiriya’daki sarayı ise Budist keşişlere manastır olarak verdi.
Kayanın tarihi Kashyapa’dan çok öncesine uzanır. Peradeniya Üniversitesi’nden Mahinda Somathilake’nin çalışmasına göre Sigiriya’nın batısındaki Brahmi yazıtları, kayanın eteklerinde MÖ II–I. yüzyıllarda Budist keşişlerin bulunduğunu gösterir. Yani kaya, kral gelmeden beş altı yüzyıl önce de kullanılıyordu.
Kısa kronoloji
- MÖ III–II. yüzyıllar: Kazıların ortaya koyduğu uzun yapılaşma dizisinin erken evreleri.
- MÖ II–I. yüzyıllar: Brahmi yazıtlarının belgelediği Budist keşiş topluluğu.
- 477: Culavamsa anlatısına göre Kashyapa’nın tahtı ele geçirmesi.
- 477–495: Kashyapa’nın hükümdarlığı ve Sigiriya’nın kraliyet başkenti olarak geliştirilmesi.
- 495: Moggallana’nın zaferi ve Kashyapa’nın ölümü; ardından başkentin Anuradhapura’ya dönmesi.
- VIII. yüzyıl: Ayna Duvarı’na kazınan ziyaretçi yazılarının tarihlenen örneklerinden biri.
- XII–XIII. yüzyıllar: Kazılarda izlenen geç yapılaşma evreleri.
- 14 Ekim 1967: Fresklere boya dökülerek zarar verilmesi.
- 11 Nisan 1968: Restorasyon çalışmalarının tamamlanması.
- 1982: Sigiriya Antik Kenti’nin UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınması.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Sigiriya anlatılırken genellikle Kashyapa ve aslan girişi öne çıkar. Ancak daha az bilinen bazı ayrıntılar da var:
- Çalışan fıskiyeler: Yaklaşık 1.500 yıllık yeraltı su sisteminin beslediği bazı fıskiyeler yağışlı mevsimde hâlâ çalışır.
- Çok katmanlı yapı: Kaya sığınaklarındaki duvar uzantıları ve iç bölmelerde en az beş veya altı yeniden yapım evresi belirlenmiştir.
- Uzun yapılaşma geçmişi: Kazılarda MÖ III–II. yüzyıllardan MS XII–XIII. yüzyıllara uzanan evreler saptanmıştır. Kalenin hikâyesi yalnızca Kashyapa’nın 18 yılından ibaret değildir.
- Çiçekli bir figür: Claremont kaydındaki bir kadın figürü sağ elinde Plumeria çiçeği, sol elinde üç nilüfer taşır.
UNESCO Dünya Mirası olarak Sigiriya
Sigiriya Antik Kenti, 1982’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kültürel mirasın ii, iii ve iv numaralı ölçütleriyle alındı. Bu üç ölçüt, alanın kültürel mirasın değerlendirilmesinde birden fazla başlıkta kabul edildiğini gösterir.
Liste kaydı, Sigiriya’nın yalnızca bir kale olarak değil, saray, bahçe, hendek ve resimleriyle birlikte bir kent olarak ele alındığını gösterir. UNESCO kaydındaki ad da zaten “Antik Kent”tir.
Sık sorulan sorular
Sigiriya nerede?
Sigiriya, Sri Lanka’nın Orta Vilayeti’ndeki Matale bölgesinde, Dambulla yakınlarındadır. Kale, çevresindeki alçak araziden tek başına yükselen bir granit kayanın üzerindedir.
Sigiriya Aslan Kayası neden bu adı taşır?
Sinhagiri adı ‘Aslan Kayası’ anlamına gelir ve kaya üzerindeki dev aslan biçimli girişle bağlantılıdır. Bu girişten bugüne her biri yaklaşık üç metre uzunluğunda iki büyük pençe ulaşmıştır.
Sigiriya kalesini kim yaptırdı?
Culavamsa kroniğine göre Kral I. Kashyapa, 477–495 arasındaki hükümdarlığında başkenti Anuradhapura’dan Sigiriya’ya taşıdı. Kaya, ondan önce de Budist keşişlere ev sahipliği yapmıştı.
Sigiriya UNESCO listesinde mi?
Evet. Sigiriya Antik Kenti, 1982’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kültürel mirasın ii, iii ve iv numaralı ölçütleriyle alındı.
Sigiriya’daki kadın figürleri kimi gösteriyor?
Bu konuda tek bir görüş yoktur. Bir yoruma göre figürler göksel apsaralardır; başka yorumlara göre kraliçeleri, kralın eşlerini ya da tanrıçaları temsil ederler.
Kaynaklar
- Vikipedi — Sigiriya tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Sigiriya en.wikipedia.org
- UNESCO — Ancient City of Sigiriya whc.unesco.org
- NASA Earth Observatory — Sri Lanka’s Granite Fortress science.nasa.gov
- Peradeniya Üniversitesi — Mahinda Somathilake, Buddidst affiliation at Sigiriya ir.lib.pdn.ac.lk
- Central Cultural Fund — Sigiriya Rock Fortress ccf.gov.lk
- Claremont Colleges Digital Library — Sigiriya paintings on rock depression: Cave 1 ccdl.claremont.edu
Görsel: Sigiriya.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0
