Piltdaun adamı (Piltdown Adamı) saxtakarlığı 1953-cü ildə flüor testləri, dişlərin yonulduğunu göstərən mikroskopik izlər və süni boyanmanın aşkarlanması ilə üzə çıxdı. Kenneth Oakley, Joseph Weiner və Wilfrid Le Gros Clark ehtimal edilən bu əcdadın insan kəlləsi qalıqları ilə oranqutan çənəsindən yığıldığını müəyyənləşdirdilər. Alimlərin aldanmasının səbəblərindən biri bu birləşmənin insanın təkamülü barədə gözləntilərə uyğun gəlməsi idi. Üstəlik, orijinal nümunələri az sayda tədqiqatçı yoxlaya bilirdi.
Aldatma 1912-ci ildəki elandan sonra 41 il davam etdi. Halbuki etirazlar artıq 1913-cü ildə başlamışdı. Siz bu saxtakarlığın necə bu qədər uzun yaşadığını anlamaq istəyirsinizsə, həm maddi sübutları, həm də onun ətrafındakı mübahisələri izləyin. Dəyişdirilmiş dişlər nümunənin necə hazırlandığını izah edir. Erkən tənqidçilər isə onun heç vaxt yekdilliklə qəbul edilmədiyini göstərir.
Piltdaun adamı haqqında qısa məlumat: saxtakarlıq nədən ibarət idi?
Charles Dawson ehtimal edilən tapıntını 1912-ci ildə İngiltərənin (İngiltere) Şərqi Sasseks (Doğu Sussex) bölgəsində elan etdi. O və Arthur Smith Woodward həmin il dekabrın 18-də tapıntıları London Geologiya Cəmiyyətinin (Londra Jeoloji Derneği) iclasında təqdim etdilər. Material insana bənzər kəllə ilə meymunabənzər çənənin birləşməsi təsiri bağışlayırdı.
Piltdown I kolleksiyasında insan kəlləsinin beş fraqmenti və üzərində iki diş olan meymunabənzər çənə vardı. Onlarla birlikdə heyvan fosilləri və ibtidai daş alətlər də təqdim olunmuşdu. Woodward bərpa etdiyi kəlləni təxminən 500.000 il əvvəl yaşamış insan əcdadının sübutu kimi şərh edirdi.
Bu şərh kəllə ilə çənənin eyni qədim insan növünə aid sayılmasına əsaslanırdı. Əslində, onlar müxtəlif növlərə məxsus idi. Saxtakarlıqda insan qalıqları ilə dəyişdirilmiş oranqutan çənəsi bir araya gətirilmişdi. Məqsəd vahid təkamül formasının görüntüsünü yaratmaq idi.
Piltdaun adamı adı nə demək idi?
Tapıntıya verilən elmi ad Eoanthropus dawsoni idi. Bu ad təxminən “Dawson-un şəfəq insanı” mənasını verirdi. Ad Dawson-u ehtimal edilən erkən insanla bağlayırdı. Ancaq bu iddianın əsaslandığı kəllə və çənə birləşməsi süni hazırlanmışdı.
Piltdaun (Piltdown) Şərqi Sasseksdə, Aşdaun meşəsinin (Ashdown Ormanı) cənubunda yerləşən kiçik yaşayış məntəqələri qrupudur. Tapıntının İngiltərədə olması onun cəlbediciliyinin bir hissəsinə çevrilmişdi. Stephen Jay Gould-un şərhinə görə, millətçilik və Avrasiyanı (Avrasya) mərkəzə qoyan gözləntilər İngiltərədə tapıldığı deyilən insan əcdadının qəbuluna kömək etmişdi.
Piltdaun adamı alimləri niyə aldatdı?
Kəllə ilə çənə İngiltərədə nüfuzlu olan bir gözləntiyə uyğun gəlirdi: iri beyin digər insani xüsusiyyətlərdən əvvəl yaranmışdı. Meymunabənzər çənənin üstündə insana bənzər kəllə bu ardıcıllıqla uzlaşırdı. Buna görə də birləşmə mövcud nəzəriyyəni dəstəkləyirdi. Halbuki qalıqlar bir-birinə aid deyildi.
1912-ci ildə kimyəvi üsullarla yaş təyini imkanları məhdud idi. Buna görə tədqiqatçılar Piltdaunu qiymətləndirərkən anatomik müqayisələrə və ekspert rəylərinə daha çox güvənirdilər.
Nümunələrə çıxış da mühüm idi. Təbiət Tarixi Muzeyinin (Doğa Tarihi Müzesi) məlumatına görə, çox az alim orijinal nümunələri yoxlamaq imkanı əldə etmişdi. Bu məhdudiyyət nümunələrin müstəqil araşdırılmasını çətinləşdirirdi.
Dawson 1915-ci ildə Piltdown II-ni elan edərək görünən sübutları gücləndirdi. İkinci tapıntı eyni kəllə və çənə birləşməsini təkrarlayırdı. Əvvəl qeyri-adi görünən nümunə indi təkrarlanan anatomik quruluşun təmsilçisi kimi görünə bilərdi.
Siz bu zahiri təkrarlanmanın gündəlik həyatda da bənzərini görə bilərsiniz. Bir-birinə uyğun gələn iki məlumat bir məlumatdan daha inandırıcı görünə bilər. Piltdaunda ikinci tapıntı barədə xəbər qəbul olunmanı gücləndirdi. Halbuki sonrakı DNT analizi iki kolleksiyadakı dişlərin böyük ehtimalla eyni oranqutana aid olduğunu göstərdi.
Piltdaun adamının kəlləsinə kimlər şübhə edirdi?
David Waterston 1913-cü ildə insan kəlləsi ilə meymun çənəsinin müxtəlif canlılara aid olduğunu irəli sürdü. Marcellin Boule 1915-ci ildə onların anatomik bütövlüyünü şübhə altına aldı. Bu etirazlar saxtakarlığın qəti şəkildə üzə çıxmasından çox əvvəl səslənmişdi. Buna görə hadisəni bütün alimlərin razılaşdığı bir hekayə kimi təqdim etmək olmaz.
Franz Weidenreich 1923-cü ildə xüsusilə aydın nəticəyə gəldi. O, bu birləşməni müasir insan kəlləsi və dişləri yonulmuş oranqutan çənəsi kimi müəyyənləşdirdi. Onun izahı saxtakarlığın sonrakı sübutunun əsas cəhətlərini qabaqcadan göstərirdi.
Afrika (Afrika) və Asiyadan (Asya) gələn yeni insan əcdadı fosilləri də Piltdaunu izah etməyi çətinləşdirirdi. Onların anatomiyası Piltdaundakı xüsusiyyətlərin birləşməsinə uyğun gəlmirdi. Piltdaun insanın təkamülünə dair izahlarda getdikcə daha çətin izah olunan istisnaya çevrilirdi.
Piltdaun adamı saxtakarlığı necə üzə çıxdı?
Kenneth Oakley-nin 1949-cu ildə apardığı flüor testləri qalıqlara aid edilən böyük yaşı şübhə altına aldı. Nəticələr Woodward-ın təxminən 500.000 illik hesablamasını dəstəkləmədi. Əvəzində, yaşın yuxarı həddi təxminən 50.000 il kimi qiymətləndirildi. Bu, yaşın ciddi şəkildə azaldılması idi. Həqiqi Piltdaun əcdadına verilmiş dəqiq tarix deyildi.
Oakley daha sonra Oksford Universitetindən (Oxford Üniversitesi) Joseph Weiner və Wilfrid Le Gros Clark ilə birlikdə çalışdı. Araşdırmaları kəllə ilə çənənin müxtəlif növlərdən gəldiyini müəyyənləşdirdi. Ehtimal edilən anatomik birləşmə artıq vahid insan əcdadının sübutu sayıla bilməzdi.
Mikroskopik müayinə dişlərdə yonulma izlərini üzə çıxardı. Səthlər insana xas aşınmanı təqlid etmək üçün dəyişdirilmişdi. Bu, qəsdən müdaxilənin sübutu idi. Dişlər çənə haqqında irəli sürülən şərhi dəstəkləmək üçün işlənmişdi.
Tədqiqatçılar materialın böyük hissəsinin süni boyandığını da aşkar etdilər. Rəng qalıqları yerli çınqıla bənzədirdi. Dəyişdirilmiş dişlər və süni rəng birlikdə ayrı-ayrı hissələrin necə uyğun göstərildiyini izah edirdi. Onlar guya tapıldıqları mühitlə uzlaşırmış kimi hazırlanmışdı.
Saxtakarlıq 1953-cü ildə qəti şəkildə üzə çıxarıldı. Təbiət Tarixi Muzeyinin arxivində Oakley-nin həmin il noyabrın 21-də Pibodi Muzeyindəki (Peabody Müzesi) Hallam Movius-a göndərdiyi teleqram saxlanılır. Teleqramda Piltdaunun saxta olduğu bildirilirdi.
2016-cı il araşdırması nəyi üzə çıxardı?
2016-cı il avqustun 10-da dərc olunan tədqiqatda nümunələrə DNT analizi, dəqiq ölçmələr, spektroskopiya və virtual antropologiya tətbiq edildi. Bu üsullarla materiallar və onların hazırlanması araşdırıldı. Tədqiqat saxta fosillərdə böyük ehtimalla bir oranqutanın və ən azı iki insanın qalıqlarından istifadə edildiyini göstərdi.
DNT analizi Piltdown I-in köpək dişi ilə Piltdown II-nin azı dişi arasında əlaqə müəyyənləşdirdi. Onlar böyük ehtimalla eyni oranqutandan gəlirdi. Müəyyənləşdirilmiş ən yaxın qohumluq Borneo (Borneo) adasında, Saravakın (Sarawak) cənub-qərbində yaşayan oranqutanlarla idi. Beləliklə, ayrı tapıntılar kimi təqdim olunmuş materiallar bir-birinə bağlandı.
Ortaq saxtalaşdırma üsulları əsas fiqurun böyük ehtimalla Dawson olduğunu göstərirdi. Tək saxtakar barədə arqument bu ortaq hazırlanma izlərinə əsaslanırdı. Bununla belə, tədqiqatçılar başqa bir şəxsin Dawson-a saxta material verməsi ehtimalını istisna etmədilər.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Mikro-KT görüntüləri bəzi sümüklərin və bir dişin içində gizlədilmiş çınqılı üzə çıxardı. Dəliklər kiçik çınqıl daşları ilə tıxanmışdı. Beləliklə, Piltdaunla əlaqələndirilən material təkcə tapıntıların bildirildiyi yerlərin ətrafında deyildi. O, dəyişdirilmiş nümunələrin içində də vardı.
Oranqutanın azı dişləri dəyişdirilmək üçün çənədən çıxarılmış, sonra diş plombu materialı ilə yerinə qaytarılmışdı. Dişlərdən biri yonulma zamanı sınmışdı. Saxtakar onu eyni plomb materialı ilə yenidən birləşdirmişdi. Həmin material kəllədəki dəlikləri bağlamaq üçün də istifadə olunmuşdu.
1913–1914-cü illərdə aparılan qazıntılarda süni hazırlandığı təəssüratı yaradan başqa bir əşya da tapılmışdı. Bu, filin bud sümüyündən yonulmuş, kriket çubuğuna bənzəyən bir parça idi. Beləliklə, Piltdaun kolleksiyası saxtakarlığın əsas sübutuna çevrilən kəllə və çənədən daha geniş idi.
Dawson 1916-cı ildə öldükdən sonra Piltdaun sahələrində yeni nümunələr tapılmadı. Onun dəqiq motivi naməlum qaldı. Təbiət Tarixi Muzeyindən Chris Stringer 2016-cı ildə bu qeyri-müəyyənliyi açıq şəkildə etiraf etdi.
Hadisələrin xronologiyası
- 18 dekabr 1912: Dawson və Woodward Piltdaun tapıntılarını London Geologiya Cəmiyyətinə təqdim etdilər.
- 1913: Waterston insan kəlləsi ilə meymun çənəsinin müxtəlif canlılara aid olduğunu irəli sürdü.
- 1915: Dawson Piltdown II-ni elan etdi. Boule ilk tapıntının anatomik bütövlüyünü şübhə altına aldı.
- 1916: Dawson öldü. Bundan sonra Piltdaun sahələrində başqa nümunə tapılmadı.
- 1923: Weidenreich müasir insan kəlləsinin dişləri yonulmuş oranqutan çənəsi ilə birləşdirildiyini müəyyənləşdirdi.
- 1949: Oakley-nin flüor testləri qalıqlara aid edilən yaşı şübhə altına aldı.
- 1953: Oakley, Weiner və Le Gros Clark-ın araşdırmaları saxtakarlığı sübuta yetirdi.
- 21 noyabr 1953: Oakley Movius-a saxtakarlığı təsdiqləyən teleqram göndərdi.
- 10 avqust 2016: DNT və görüntüləmədən istifadə edən tədqiqat ortaq saxtalaşdırma üsullarını müəyyənləşdirdi. Dawson-un böyük ehtimalla əsas rolu oynadığını dəstəklədi.
Tez-tez verilən suallar
Piltdaun adamı həqiqi insan əcdadı idimi?
Xeyr. O, insan kəlləsi qalıqları ilə dəyişdirilmiş oranqutan çənəsinin birləşməsi idi. 2016-cı il araşdırması saxta materialda böyük ehtimalla ən azı iki insanın və bir oranqutanın qalıqlarının olduğunu göstərdi.
Piltdaun saxtakarlığı nə qədər davam etdi?
1912-ci ildəki elanla 1953-cü ildə saxtakarlığın qəti şəkildə üzə çıxarılması arasındakı müddət 41 il idi. Elmi etirazlar çox əvvəl, Waterston-un 1913-cü ildəki etirazı ilə başlamışdı.
Siz hansı sübutları yadda saxlamalısınız?
Flüor nəticələrini, mikroskopik yonulma izlərini və süni boyanmanı yadda saxlayın. Yaş təyininin nəticələri iddia olunan yaşı şübhə altına aldı. Dişlərin səthi və rənglənmə materialın qəsdən dəyişdirildiyini göstərdi.
Charles Dawson-un yeganə saxtakar olduğu qətidirmi?
2016-cı il tədqiqatı Dawson-u ən güclü namizəd kimi göstərdi və ortaq hazırlanma üsullarını müəyyənləşdirdi. Başqa bir şəxsin ona saxta material verməsini istisna etmədi. Onun dəqiq motivi də məlum deyildi.
Mənbələr
- Vikipediya — Piltdaun adamı en.wikipedia.org
- Təbiət Tarixi Muzeyi — Piltdaun adamı saxtakarlığına dair araşdırmanın nəticələri nhm.ac.uk
- Təbiət Tarixi Muzeyi — Piltdaun adamı arxiv kolleksiyası nhm.ac.uk
- Təbiət Tarixi Muzeyinin Arxivləri — Oakley-nin teleqramı, DF/PAL/116/37/1 nhm.ac.uk
- De Groote və həmkarları — Royal Society Open Science, 2016 pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Liverpul Con Murs Universiteti — Piltdaun saxtakarlığına dair araşdırmanın nəticələri ljmu.ac.uk
- Vikipediya — Piltdaun en.wikipedia.org
FAQ
Piltdaun adamı saxtakarlığı necə üzə çıxdı?
Kenneth Oakley-nin 1949-cu ildə apardığı flüor testləri qalıqlara aid edilən yaşı şübhə altına aldı. Joseph Weiner və Wilfrid Le Gros Clark ilə sonrakı araşdırmalar qalıqların müxtəlif növlərə aid olduğunu, dişlərin yonulduğunu və nümunələrin süni boyandığını göstərdi. Saxtakarlıq 1953-cü ildə qəti şəkildə sübuta yetirildi.
Piltdaun adamı alimləri niyə aldatdı?
İnsan kəlləsi ilə meymunabənzər çənənin birləşməsi beynin əvvəl təkamül keçirdiyi barədə gözləntiyə uyğun gəlirdi. Kimyəvi yaş təyini imkanlarının məhdudluğu, ekspert rəyinə güvən və orijinal nümunələrə çıxışın məhdud olması da tapıntının qəbuluna kömək etdi.
Bütün alimlər Piltdaun adamını qəbul edirdimi?
Xeyr. David Waterston 1913-cü ildə bu birləşməyə etiraz etmişdi. Marcellin Boule 1915-ci ildə onunla razılaşmamışdı. Franz Weidenreich isə 1923-cü ildə bunun müasir insan kəlləsi ilə dəyişdirilmiş oranqutan çənəsinin birləşməsi olduğunu müəyyənləşdirmişdi.
Piltdaun saxtakarlığını böyük ehtimalla kim hazırlamışdı?
2016-cı il tədqiqatı ortaq saxtalaşdırma üsullarına əsasən Charles Dawson-u ən güclü namizəd kimi göstərdi. Başqa bir şəxsin ona saxta material verməsi ehtimalı istisna edilmədi.
Image: Piltdown Man – McGregor reconstruction.jpg — James Howard McGregor, Public domain
