Altıntepe’de üç yeraltı mezarı, tapınak-saray kompleksi ve 60 erzak küplü bir depo bulundu. Siz bu buluntular üzerinden Urartu yerleşimindeki törenleri ve günlük düzeni tanıyacaksınız. Taş lahitler gömülmeyi, tapınak ibadeti, kanalizasyon sistemleri ise atık su tahliyesini görünür kılıyor. [2][3][6]
Erzincan’ın Üzümlü ilçesindeki kalede, mezarlar kadar bir mutfağın gideri de dikkat çekiyor. Siz de evinizdeki kilerle erzak deposu arasında gündelik bir bağ kurabilirsiniz. Tapınağın ölçüleri, mezarların odaları ve taşlı tuvalet, bu yaşamın farklı parçalarını oluşturuyor. [1][3][4][6]
Altıntepe nerede, Karadeniz’de mi?
Altıntepe, Doğu Anadolu’da Erzincan ilinin Üzümlü ilçesinde bulunan bir Urartu yerleşimidir. Kale ve tapınak yerleşimi, ova seviyesinden yaklaşık 60 metre yükselen doğal volkanik tepededir. Bu nedenle tarihsel Altıntepe’yi ararken bakılacak yer, Erzincan’daki bu tepe ve çevresidir. [1]
Erzincan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, kent merkezine uzaklığı 15 kilometre olarak verir. Aynı kaynağa göre yerleşim, Erzincan–Erzurum karayolunun 100 metre kuzeyinde bulunur. Siz konumunu değerlendirirken ilçe adıyla birlikte bu yol bilgisini de kullanabilirsiniz. [2]
Yerleşimdeki tapınak-saray kompleksi, iç içe iki sur tarafından korunacak şekilde düzenlenmiştir. Kazılarda bu kompleksin yanında mezarlar ve konut kalıntıları da ortaya çıkarılmıştır. Böylece Altıntepe’nin arkeolojik görünümü, savunma yapılarıyla sınırlanmayan bir yerleşim düzeni sunar. [2]
Yaklaşık 60 metrelik yükselti ile güney yamaçtaki mezarlık terası birlikte düşünülmelidir. Tepenin üzerindeki yapılar ve yamacındaki mezarlar, yerleşimin farklı alanlara yayılan bölümleridir. Bu dağılım, tapınakla mezarların aynı yapı olmadığını anlamayı da kolaylaştırır. [1][3]
Altıntepe’de ne bulundu?
Kazılarda tapınak-saray kompleksi, sütunlu kabul salonu, açık hava tapınağı ve depo binası bulundu. Üç mezar ve konut kalıntıları da mimari buluntular arasında yer alıyor. Bu liste, Altıntepe’de kabul, depolama, gömülme ve ibadet alanlarının birlikte bulunduğunu gösteriyor. [2]
Erzincan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, MÖ 8. yüzyıla tarihlenen çeşitli eserler sıralıyor. Bunlar arasında fildişi eserler, metal eşyalar, miğferler, kalkanlar ve seramikler bulunuyor. Duvar resimleri de aynı buluntu grubuyla birlikte anılan eserler arasında sayılıyor. [2]
Miğferlerle kalkanlar, Altıntepe’de ele geçen eşyaların askeri donanımı da içerdiğini gösteriyor. Seramikler ve fildişi eserler ise buluntu çeşitliliğinin başka parçalarını oluşturuyor. Bu nesneleri, iki surla korunan mimari kompleksin yanında değerlendirmek gerekiyor. [2]
Altıntepe’de bulunan bazı tunç eşyaların üzerinde çivi yazılı metinler yer alıyor. Bu yazılarda Urartu krallarının adlarının bulunduğu, aynı kurumsal kaynakta açıkça belirtiliyor. Dolayısıyla metal eserler, biçimlerinin yanında taşıdıkları yazılarla da bilgi veriyor. [2]
Sütunlu kabul salonu ile depo binası, yerleşimde farklı işlevlere ayrılmış alanları gösteriyor. Konut kalıntılarının da bulunması, Altıntepe’de barınmaya ilişkin mimari izlerin bulunduğunu ortaya koyuyor. Tapınak, mezarlar ve ev kalıntıları birlikte okunduğunda yerleşimin kapsamı daha anlaşılır oluyor. [2]
Urartu tapınağı nasıl bir ibadet alanıydı?
Altıntepe tapınağının çevresinde, 27,20 × 30 metre ölçülerinde revaklı bir avlu bulunuyor. Kare planlı çekirdek tapınak ise dıştan 13,80 × 13,80 metre ölçülüyor. Bu ölçüler, avluyla tapınak yapısının ayrı mimari bölümler olduğunu açıkça gösteriyor. [4]
Tapınağın içindeki cella adlı kutsal oda, 5,20 × 5,20 metre ölçülerindedir. Dış ölçülerle karşılaştırıldığında, kutsal odanın yapının içinde daha sınırlı bir alan kapladığı görülüyor. Siz planı zihninizde canlandırırken avlu, tapınak ve cellayı ayrı ayrı düşünebilirsiniz. [4]
Tapınağın güneydoğu duvarındaki girişine, önündeki iki basamak üzerinden ulaşılacak şekilde düzenleme yapılmıştır. Basamakların iki yanında, mızrak dikmeye yarayan taş kaideler bulunur. Girişin yönü, basamaklar ve kaideler, tapınağın yaklaşım bölümünü somutlaştıran ayrıntılardır. [4]
Tapınağın duvarları, özenle işlenmiş üç sıra taşın üzerinde kerpiçle yükseltilmiştir. Böylece yapının duvarlarında taş ve kerpiç, üst üste kullanılan malzemeler olarak görülür. Tapınağı yalnız taş bloklardan oluşan bir yapı gibi düşünmek, bu malzeme düzenini eksiltir. [4]
Revaklı avlu, iki basamaklı giriş ve kutsal oda, aynı mimari bütünün parçalarıdır. Altıntepe’de ibadet alanını anlamak için bu bölümlerin ölçülerini birlikte değerlendirmek yararlıdır. Özellikle 5,20 metrelik cella ölçüsü, içerideki kutsal bölümün büyüklüğünü somut biçimde gösterir. [4]
Üç yeraltı mezarı ve taş lahitler ne anlatıyor?
Altıntepe’nin üç yeraltı mezarı, tepenin güney yamacındaki mezarlık terasında yer alır. Mezarların duvarları, düzgün işlenmiş taşlarla örülmüş yapı tekniğini açıkça gösterir. Bu taş örgü, mezarları yeraltında kurulmuş mimari mekânlar olarak değerlendirmeyi sağlar. [3]
Üç mezarın ikisi kaçak kazılarla, üçüncüsü ise Tahsin Özgüç’ün bilimsel kazısıyla bulunmuştur. Dolayısıyla mezarların ortaya çıkarılma biçimleri, Altıntepe’de birbirinden farklı bir geçmiş taşır. Üçüncü mezarın keşfi, ilk bilimsel kazı döneminin başlangıcıyla aynı yıla denk gelir. [3][5]
Refakat Çiner’in 1965 tarihli incelemesi, üçüncü mezarı belirli bir tarih aralığına yerleştirir. Bu tarihleme, MÖ 8. yüzyıl sonu ile 7. yüzyıl başını kapsar. Verilen aralık doğrudan üçüncü mezarla ilgilidir; kalenin bütün yapılarını aynı tarihe yerleştirmez. [5]
Üç odalı üçüncü mezarın ikinci odasında, iki taş lahit ortaya çıkarılmıştır. Lahitlerden biri dar duvarın, diğeri uzun duvarın önünde bulunmuştur. Böylece inceleme, lahitlerin sayısı yanında oda içindeki konumlarını da kaydeder. [5]
Birinci mezarın doğusunda, 7,75 × 11,70 metre ölçülerinde açık hava kutsal alanı bulunur. Burada dört kaide üzerine yerleştirilmiş, üstleri kavisli dört taş stel vardır. Stellerin her biri 2,30 metre yüksekliğinde ve 0,50 metre enindedir. [3]
Karaosmanoğlu ve Korucu, mezarlara komşu dört stelli alanı ölü kültüyle ilişkilendirir. Bu ilişkilendirme, araştırmacıların mezarlar ve kutsal alan üzerine geliştirdiği arkeolojik yorumdur. Taş lahitler gömülme düzenini, steller ise mezarlara komşu kutsal alanı görünür kılar. [3][5]
Erzak depoları ve kanalizasyon günlük yaşamı nasıl gösteriyor?
Depo binasının kuzey odasında, altışarlı on sıra halinde 60 erzak küpü dizilmiştir. Bu büyük küpler, omuzlarına kadar zemine gömülü biçimde yerleştirilmiştir. Küplerin sayısı ve sıralanışı, depolama alanındaki düzeni doğrudan gösteren iki somut veridir. [3]
Siz evinizde yiyecekleri ayırdığınız dolapları düşünerek bu depoya gündelik bir bağ kurabilirsiniz. Altıntepe’de bunun arkeolojik karşılığı, kuzey odasında sıralanan 60 büyük erzak küpüdür. Burada dikkat çeken nokta, kapların belirli sıralar halinde bir araya getirilmesidir. [3]
Altıntepe’de doğuya ve batıya yönelen iki ayrı kanalizasyon sistemi tespit edilmiştir. Tapınağın güneybatısından başlayan kanal, yamuk planlı avluda ana kanala dönüşür. Bu ana kanalın genişliği 40 santimetre, derinliği ise 50 santimetredir. [6]
Apadananın erken evresine ait mutfakta da atık su kanalı bulunur. Mutfaktan çıkan bu kanal, surun dışında ana kanalizasyona bağlanacak şekilde uzanır. Böylece mutfakla dışarıdaki tahliye hattı arasında fiziksel bir bağlantı kurulmuştur. [6]
Tapınak kompleksinin batısındaki avluda, çömelerek kullanılan taşlı bir tuvalet de bulunmuştur. Tuvaletin 88 × 66 santimetrelik ölçüsü, bu kullanım alanını somutlaştırır. Depo, mutfak gideri ve tuvalet birlikte değerlendirildiğinde, günlük ihtiyaçlara ayrılan düzenlemeler görülür. [3][6]
Kısa kronoloji
Üçüncü mezarın tarihlemesi ile modern kazı tarihlerini ayrı değerlendirmek gerekir. Aşağıdaki sıralama, üçüncü mezarın tarihlemesini ve bilimsel kazı dönemlerini birlikte gösterir. [3][5]
- MÖ 8. yüzyıl sonu–7. yüzyıl başı Refakat Çiner’in üçüncü oda mezarı için verdiği tarihleme.
- 1959 Tahsin Özgüç başkanlığında bilimsel kazıların başlaması; eylülde üçüncü mezarın bulunması.
- 1968 1959’da başlayan ilk dönem bilimsel kazılarının sona ermesi.
- 2003 Mehmet Karaosmanoğlu başkanlığında ikinci dönem kazılarının başlaması.
Tahsin Özgüç başkanlığındaki ilk dönem bilimsel kazıları, 1959–1968 yılları arasında yürütülmüştür. İkinci dönem kazıları ise 2003 yılında Mehmet Karaosmanoğlu başkanlığında başlamıştır. Bu isimler ve tarihler, Altıntepe araştırmalarının iki dönemini birbirinden ayırır. [3]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Tapınağın dört köşesindeki temel taşlarına açılmış yuvalara birer tunç disk yerleştirilmiştir. Disklerin çapı 8 santimetre, kalınlığı ise 0,8 santimetre olarak verilmiştir. Bu ayrıntı, tapınağın temel taşları içindeki küçük metal parçaları da görünür kılar. [4]
Üçüncü mezar, Eylül 1959’da yüzey toprağının yalnızca 1,50 metre altında keşfedilmiştir. Aynı mezarın ikinci odasındaki iki taş lahit, keşfin içerideki buluntularını oluşturur. [5]
Depodaki bazı büyük küplerin üzerinde, kazıma hiyeroglifler ve kabartma hilal motifleri bulunur. Pitos adı verilen bu kaplar, depolama işlevleri yanında yüzeylerindeki işaretlerle de tanımlanır. Böylece 60 küplü deponun ayrıntıları arasında kapların üzerindeki bezemeler de yer alır. [3]
Ana kanalın üzerindeki bir taş, 80 × 65 santimetre ölçülerindedir. Ortasında 13 santimetre çapında delik bulunan bu parça, araştırmacı tarafından olası banyo taşı olarak yorumlanmıştır. Buradaki banyo tanımı, taşın işlevine ilişkin kesinlik taşımayan bir araştırmacı yorumudur. [6]
Anadolu Ajansının haberinde, boğa başlı kazan ve altın düğmeler de anılır. Küpeler ve mobilya aksamlarıyla birlikte bu eserlerin Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesinde sergilendiği belirtilir. Böylece Altıntepe buluntuları arasında mimarinin yanında küçük eşyalar ve mobilya parçaları da görülür. [7]
Sık sorulan sorular
Altıntepe nerede, Karadeniz’de mi?
Altıntepe Urartu yerleşimi, Doğu Anadolu’da Erzincan ilinin Üzümlü ilçesinde bulunur. Erzincan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, yerleşimin kent merkezinden uzaklığını 15 kilometre olarak verir.
Altıntepe’de kaç Urartu mezarı bulundu?
Tepenin güney yamacındaki mezarlık terasında üç yeraltı mezarı bulundu. Bunların ikisi kaçak kazılarla, üçüncüsü Tahsin Özgüç’ün bilimsel kazısıyla ortaya çıkarıldı.
Altıntepe tapınağının ölçüleri nedir?
Kare planlı çekirdek tapınak dıştan 13,80 × 13,80 metre ölçülerindedir. İçindeki cella adlı kutsal oda ise 5,20 × 5,20 metredir.
Altıntepe’de günlük yaşamı hangi buluntular gösteriyor?
Depodaki 60 erzak küpü, mutfak gideri, taşlı tuvalet ve iki kanalizasyon sistemi günlük düzeni gösterir. Bu buluntular, yiyecek depolama ve atık su tahliyesinin yerleşimde birlikte ele alındığını düşündürür.
Altıntepe’den çıkarılan eserler nerede sergileniyor?
Anadolu Ajansının haberine göre, bazı Altıntepe buluntuları Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesinde sergilenmektedir. Haberde boğa başlı kazan, altın düğmeler, küpeler ve mobilya aksamları sayılır.
Kaynaklar
- Wikipedia — Altıntepe en.wikipedia.org
- Erzincan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Müzeler ve Örenyerleri erzincan.ktb.gov.tr
- Karaosmanoğlu ve Korucu — Erzincan Altıntepe Kalesi dergipark.org.tr
- Erzincan Üniversitesi — Uluslararası Erzincan Sempozyumu, Cilt 1 ebyu.edu.tr
- Refakat Çiner — Altıntepe (Urartu) İskeletlerine Ait Kalıntıların Tetkiki dergipark.org.tr
- Mehmet Ali Yılmaz — Urartu Yerleşimlerindeki Kanalizasyon Sistemleri dergipark.org.tr
- Anadolu Ajansı — Tarihi Altıntepe Kalesi turizme kazandırılacak aa.com.tr
Görsel: Altintepe-apadanaW.jpg — Bertramz, CC BY-SA 3.0
