Aleksandriya Troas (Aleksandreia Troas) odeonunda 2024-cü ildə aparılan qazıntılarda mərmər astanalar, qoşa mərmər sütun altlıqları, sütun parçası və oyma memarlıq hissələri aşkar edilib. Mərmər divar üzlükləri və qorunmuş friz zəngin bəzədilmiş bir kompleksi üzə çıxarır. Kompleks forumun ən möhtəşəm ictimai tikililərindən biri kimi müəyyənləşdirilib. Odeonun qarşısında tapılmış kitabədə isə Adrianın (Hadrian) sənətçilər və yarışlarla bağlı məktubları qorunub.
Bu ayrı-ayrı tapıntılar bir-birini necə tamamlayır? Siz tağlı girişdən səhnə binasına gedən yolu izləsəniz, astanalar, bir-birinə uyğun altlıqlar və bəzəkli divarlar bütöv bir mənzərə yaratmağa başlayar. Tapıntılar qorunmuş memarlıq qalıqlarını təklif olunan rekonstruksiyalardan ayırmağa da kömək edir. Ehtimal edilən ikinci mərtəbə və heykəllərin nümayişi belə rekonstruksiyalara daxildir.
Aleksandriya Troas odeonu harada yerləşir?
Aleksandriya Troas Çanaqqalanın (Çanakkale) Ezine rayonundakı Dalyan kəndinin sərhədləri daxilində, Kestanbolluk ərazisində yerləşir. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi şəhərin planlaşdırılmış ərazisini 390 hektar göstərir. İzi izlənilə bilən şəhər divarları səkkiz kilometr uzanır. Bu göstəricilər odeonun daha böyük bir antik şəhərin tərkib hissəsi olduğunu göstərir.
2024-cü ildə ODN 5 və ODN 5.1 adlandırılan sahələrdə aparılan qazıntılar odeonun girişlərini və mərmər bəzəklərini aydınlaşdırıb. Odeon səhnə binası ilə birlikdə forumun ən möhtəşəm ictimai tikililərindən biri kimi üzə çıxıb. Bu qiymətləndirmə memarlıq dəlillərinə əsaslanır. Qapı keçidlərinin, divar səthlərinin və oyma mərmər elementlərin işlənməsi həmin dəlillər sırasındadır.
Aleksandriya Troas qazıntılarına 2011-ci ildən Ankara Universitetindən Erhan Öztepe rəhbərlik edir. Erdinç Buruldağın 2024-cü il işlərinə dair hesabatı 30 aprel 2026-cı ildə Troya Muzeyi jurnalında dərc olunub. GreekReporter odeon tapıntıları haqqında 13 noyabr 2026-cı ildə məlumat yayıb. Beləliklə, qazıntı mövsümü, hesabatın nəşri və xəbər ayrı-ayrı tarixlərə aiddir.
Odeonun girişlərində nə tapılıb?
Qazıntılar şimal-qərbdəki tağlı girişdən keçən yolu sənədləşdirib. Buradan cənuba dönən yol səhnə binasına aparırdı. ODN 5 sahəsində arxeoloqlar səhnə binasının qərb qapısına aid mərmər astanaları üzə çıxarıblar. Bu tapıntılar giriş yolu ilə binadakı konkret qapı keçidi arasında fiziki əlaqəni təsdiqləyir.
Odeonun yan girişində Efes tipli mərmər sütun altlıqları bir-birinin qarşısında yerləşirdi. Onların qoşa düzülüşü əhəmiyyətlidir. Bu, bəzəklərin planlı memarlıq tərtibatına aid olduğunu göstərir. Siz bu əlaqəni girişin özündən qarşı-qarşıya qoyulmuş uyğun elementlərə qədər izləyə bilərsiniz. Dəlillər həm binadan keçən yola, həm də həmin yolun tərtibatına aiddir.
Astanalar və altlıqlar ayrı-ayrı memarlıq hissələrini də nəzərdən keçirməyə imkan verir. Qərb qapısının mərmər astanaları, yan girişin isə bir-birinə uyğun mərmər altlıqları vardı. Tapılmış bütün daşları vahid toplu kimi götürmək əvəzinə, onların yerləri konkret hissələri odeonun konkret bölmələri ilə əlaqələndirməyə imkan yaradır.
Mərmər bəzəklər nəyi göstərir?
ODN 5.1 sahəsində tapılmış mərmər hissələrin üzərində kima, muncuq və mirvari, həmçinin akant naxışları vardı. Bu bəzək növləri odeonun zəngin tərtibatlı tikili kimi təsvirini əsaslandırır. Dəlillərə iri memarlıq elementləri ilə yanaşı, oyma detallar da daxildir. Tikilinin görünüşünü yalnız mərmərin işlədilməsi müəyyənləşdirmirdi.
Səhnə binasının divarlarındakı mərmər üzlük döşəmə səviyyəsindən təxminən 100–120 santimetr hündürlüyə qalxırdı. Üzlüyün yuxarısında divarları düzbucaqlı və kvadrat kirəmit lövhələr bəzəyirdi. Beləliklə, divar tərtibatında aşağıdakı mərmər zolaq yuxarıdakı fərqli düzülüşlə birləşirdi. Siz bunu bütövlükdə mərmərlə örtülmüş interyerdən daha çox, hissələrə bölünmüş divar səthi kimi təsəvvür edə bilərsiniz.
Gündəlik həyatdan bir müqayisə bu fərqi anlamağa kömək edir. Siz binaya daxil olanda qapı keçidi, divarın aşağı panelləri və yuxarı səthləri birlikdə təəssüratınızı formalaşdıra bilər. Odeondakı mərmər astanalar, qoşa altlıqlar və üzlüklər belə tərtibatın bir neçə hissəsini sənədləşdirir. Bu müqayisə hər divar səthində eyni materialın işləndiyini fərz etmədən qorunmuş hissələri bir-biri ilə əlaqələndirməyə kömək edir.
Qazıntı hesabatının nəticə hissəsində qərb divarındakı mərmər frizlərin uzunluğu təxminən 2.80 metr göstərilir. ODN 5.1 sahəsində bir mərmər friz həmin divar boyunca ilkin yerində qalıb. Onun qorunması bəzəyi birbaşa memarlıqla əlaqələndirir. Oyma işi yalnız yerindən ayrılmış bir əşya kimi deyil, divar tərtibatının hissəsi kimi də nəzərdən keçirmək mümkündür.
Bir-birinə uyğun altlıqlar, bəzəkli parçalar, üzlüklər və friz birlikdə 2024-cü il tapıntılarında binaya verilən əhəmiyyəti izah edir. Odeonun zəngin görünüşü bir neçə memarlıq elementi vasitəsilə ifadə olunurdu. Mərmər tapıntılar onun forum daxilində görkəmli ictimai kompleks kimi qiymətləndirilməsini dəstəkləyir.
Səhnə binası nə qədər böyük idi?
Memarlıq rekonstruksiyasında səhnə binasının təxminən 25–30 metr uzunluğunda və 3.5–4 metr enində olduğu irəli sürülür. Bina ehtimalən iki mərtəbəli idi. Bu ölçülər və təklif olunan yuxarı mərtəbə memarlığın şərhinə aiddir. Onlar qazıntıda üzə çıxarılmış astanalar və divar bəzəkləri ilə birlikdə nəzərdən keçirilməlidir. Həmin tapıntılar konkret fiziki istinad nöqtələri verir.
Tədqiqatçı səhnə binasında heykəllərin və fəxri kitabələrin nümayiş etdirilmiş ola biləcəyini də irəli sürür. Bu ehtimal binanın görünüşünün rekonstruksiyasına daha bir qat əlavə edir. Fərqi nəzərə almaq faydalıdır: mərmər astanalar və bəzəkli hissələr qazıntı tapıntılarıdır. Təklif olunan nümayiş tərtibatı və ikinci mərtəbə isə binanın vaxtilə necə qurulmuş ola biləcəyini təsvir edir.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Yeni tapılmış mərmər altlığın içbükey və qabarıq zolaqları qərbdəki digər altlığın işlənməsi və üslubu ilə uyğun gəlir. Bu, qoşa altlıqlar haqqında ümumi təsvirin arxasındakı dəqiq detaldır. Onların uyğunluğu yerləşmədən kənara çıxır. Profillərin işlənməsi və daşa verilən forma da bir-birinə uyğundur.
Altlıqların olduğu sahədə uzunluğu 1.10 metr olan sütun parçası tapılıb. Onun altlığa birləşən ucu sınmışdı. Ölçüsü və zədələnmiş birləşmə yeri bu parçanın memarlıq dəlilləri içərisində konkret yerini müəyyənləşdirir. O, odeon ətrafında tapılmış astanalar, altlıqlar və divar hissələri sırasına sütun elementini də əlavə edir.
Başqa bir təfərrüat odeonun qarşısındakı portiklə bağlıdır. Burada tapılmış yunanca kitabədə Adrianın Dionis (Dionysos) sənətçiləri birliyinə göndərdiyi üç məktub yer alır. Kitabənin tapıldığı yer bu dəlili binanın qarşısındakı məkanla əlaqələndirir.
Adrianın məktubları sənətçilər haqqında nə deyir?
Adrianın hakimiyyəti dövrünə aid kitabədə yarışların təşkili, təqvimi və mükafatları haqqında qərarlar qeydə alınıb. Bu, oyma mərmərdən fərqli növ dəlil təqdim edir. Memarlıq hissələri binanın görünüşünü aydınlaşdırır. Məktublar isə sənətçilər birliyinə və yarışların idarə olunmasına aid məsələlərə işıq salır.
Öztepe kitabənin odeonun qarşısında tapılmasının sənətçilərin binadan toplantı yeri kimi istifadə etdiklərini göstərə biləcəyini irəli sürür. Bu, kitabənin yerləşdiyi məkana əsaslanan şərh olaraq qalır. Siz odeondan necə istifadə olunduğunu araşdırırsınızsa, məktublar səhnə binasının verdiyi dəlillərlə yanaşı, təşkilatlanmış sənətçilərlə də əlaqə yaradır.
Odeon sonralar necə dəyişib?
Sonrakı divarlarda təkrar istifadə edilmiş daş bloklar və qırıq daşlar işlədilib. Bu divarlar odeonun əvvəlki memarlığını zədələyib. Buna görə qalıqlar bəzəklərlə yanaşı, dəyişikliklərin də izlərini qoruyur. Qorunmuş mərmər elementlər zamanla dəyişmiş bir mühitə aiddir. Sonrakı tikinti işləri əvvəlki binanın quruluşuna təsir göstərib.
Qazıntılarda odeon ərazisində dolğu qatı üzərində tikilmiş Bizans dövrünə aid otaq da sənədləşdirilib. Bu, ərazinin sonrakı istifadəsini qeydə alır. Dolğu üzərindəki otaq və təkrar istifadə edilmiş materiallardan hörülən divarlar qazıntı qalıqlarının niyə vahid, dəyişməz memarlıq quruluşu kimi qəbul edilə bilməyəcəyini izah edir.
Xronologiya
- E.ə. 310 / e.ə. 306: Mənbələr şəhərin salınması və ya yenidən qurulması tarixi barədə fərqli məlumat verir. Nazirlik şəhərin salınmasını e.ə. 310-cu ilə aid edir. Türkcə və ingiliscə Vikipediya məqalələri isə Antiqonun (Antigonos) dövründə yenidən qurulması üçün e.ə. 306-cı ili göstərir.
- E.ə. 301: Türkcə Vikipediyaya görə, Lisimax (Lysimakhos) Makedoniyalı İsgəndərin (Büyük İskender) xatirəsinə şəhərin adını Aleksandriya Troas olaraq dəyişib.
- Avqustun (Augustus) hakimiyyəti dövrü: Şəhərdə Colonia Alexandria Augusta Troas adlı Roma koloniyası yaradılıb.
- Adrianın hakimiyyəti dövrü: Dionis sənətçiləri birliyinə göndərilmiş məktublar sonradan odeonun qarşısında tapılan kitabəyə həkk olunub.
- Bizans dövrü: Odeon ərazisində dolğu qatı üzərində yeni otaq tikilib.
- 2011: Erhan Öztepe qazıntılara rəhbərliyi üzərinə götürüb.
- 2024: ODN 5 və ODN 5.1 sahələrindəki işlər girişlərin quruluşunu və mərmər bəzəkləri aydınlaşdırıb.
- 30 aprel 2026: Buruldağın 2024-cü il qazıntılarına dair hesabatı dərc olunub.
- 13 noyabr 2026: GreekReporter odeon tapıntıları haqqında məlumat yayıb.
Tez-tez verilən suallar
Odeonda əsas hansı tapıntılar aşkar edilib?
Mərmər astanalar, Efes tipli qoşa altlıqlar, sütun parçası və bəzəkli memarlıq hissələri tapılıb. Mərmər üzlüklər və qərb divarı boyunca qorunmuş friz də binanın görünüşünü aydınlaşdırmağa kömək edib.
Mərmər bəzəklər sizə nə deyir?
Bir-birinə uyğun altlıqlar, oyma naxışlar və divar tərtibatı odeonun səhnə binası ilə birlikdə forumun ən möhtəşəm ictimai komplekslərindən biri kimi müəyyənləşdirilməsini dəstəkləyir. Bəzəkləri konkret girişlər və divar səthləri ilə əlaqələndirmək mümkündür.
Adrianın məktubları 2024-cü il qazıntılarında tapılıbmı?
Mövcud məlumatlar kitabənin 2024-cü ildə tapılıb-tapılmadığını müəyyənləşdirməyə imkan vermir. O, odeonun qarşısındakı portikdə tapılıb. Kitabədə Adrianın Dionis sənətçiləri birliyinə göndərdiyi üç məktub yer alır.
İki mərtəbəli rekonstruksiya qətidirmi?
Səhnə binasının ehtimal edilən iki mərtəbəli quruluşu memarlıq şərhidir. Heykəllərin və fəxri kitabələrin nümayiş etdirilməsi təklifi də şərhə əsaslanır. Astanalar, altlıqlar və bəzəkli mərmər hissələr isə fiziki dəlil kimi qorunub.
Mənbələr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Aleksandriya Troas arxeoloji ərazisi muze.gov.tr
- Türkcə Vikipediya — Aleksandreia Troas tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya — Alexandria Troas en.wikipedia.org
- Çanaqqala İl Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Aleksandriya Troas qazıntıları canakkale.ktb.gov.tr
- Erdinç Buruldağ, Troya Muzeyi jurnalı — Aleksandriya Troas antik şəhərində 2024-cü il işləri dergipark.org.tr
- Erdinç Buruldağ — 2024-cü il qazıntı hesabatının tam mətni dergipark.org.tr
- GreekReporter — Aleksandriya Troas qazıntıları zəngin bəzədilmiş antik odeonu üzə çıxarır greekreporter.com
- Erhan Öztepe — Epiqrafik və arxeoloji məlumatlar işığında Aleksandriya Troasdakı kultlar və onların ikonoqrafiyası hoyuk.gov.tr
FAQ
Aleksandriya Troas odeonunda nə tapılıb?
2024-cü il qazıntılarında mərmər astanalar, Efes tipli qoşa mərmər sütun altlıqları, sütun parçası, kima, muncuq və mirvari, həmçinin akant naxışlı memarlıq hissələri aşkar edilib. Qərb divarı boyunca bir mərmər friz də ilkin yerində qorunub.
Mərmər bəzəklər nəyi göstərir?
Mərmər astanalar, bir-birinə uyğun altlıqlar, divar üzlükləri və oyma bəzəklər odeonun və səhnə binasının memarlıq baxımından əhəmiyyətini göstərir. 2024-cü ilin tapıntıları kompleksi forumun ən möhtəşəm ictimai tikililərindən biri kimi müəyyənləşdirməyə imkan verir.
Sənətçilər odeonda toplaşırdılarmı?
Erhan Öztepe bunun mümkün olduğunu irəli sürür. Onun şərhi odeonun qarşısındakı portikdə tapılmış kitabəyə əsaslanır. Kitabədə Adrianın Dionis sənətçiləri birliyinə göndərdiyi üç məktub qorunub.
Səhnə binası iki mərtəbəli idimi?
Memarlıq rekonstruksiyasında səhnə binasının təxminən 25–30 metr uzunluğunda, 3.5–4 metr enində və ehtimalən iki mərtəbəli olduğu irəli sürülür. Binanın hündürlüyü, burada heykəllərin və fəxri kitabələrin nümayiş etdirilməsi ehtimalı hələ də şərh səviyyəsindədir.
Image: Alexandria Troas – 2.jpg — Raicem, CC BY 4.0
