Ányos Jedlik, 1828’de elektrik motoruyla çalışan küçük bir araç modeli yaptı. Elektrikli otomobil, sonraki modeller, şarj edilebilir aküler ve 1881’deki yol denemeleriyle aşamalı biçimde gelişti. 1900’lerde benzinli araçların ucuzlaması, elektrikli marş, menzil ve altyapı koşulları elektrikli otomobilleri geriletti. [1][4][5]
1899’da otomobille 100 km/saat sınırını ilk aşan araç da elektrikliydi. Siz bu yazıda ilk modelleri, kent taksilerini ve gerilemenin nedenlerini öğreneceksiniz. Londra taksilerinin yaklaşık 48 kilometrelik menzili üzerinden günlük yolculuk mesafelerini de düşünebilirsiniz. [6][7]
Elektrikli otomobiller ne zaman icat edildi, ilk mucit kimdi?
Elektrikli otomobil için tek bir mucit adı vermek, farklı gelişme aşamalarını birbirine karıştırır. Macar fizikçi Ányos Jedlik’in 1828’deki çalışması, elektrik motoruyla hareket eden küçük bir modeldi. Bu nedenle başlangıçtaki deneylerle yolcu taşıyan araçları ayrı değerlendirmek gerekir. [1]
İskoç mucit Robert Anderson’ın ilkel elektrikli arabası ise 1832–1839 arasına tarihlenir. Anderson’ı ilk mucit kabul eden anlatımlar, elektrikli otomobilin başlangıcını bu döneme yerleştirir. Ancak kullanılan araç ölçütü değiştiğinde, öne çıkan isim ve tarih de değişir. [1]
1835’te Hollanda’nın Groningen kentinde, Sibrandus Stratingh ile Christopher Becker küçük ölçekli elektrikli araç yaptı. Bu araç, elektrik motorunun ulaşımda kullanılmasına yönelik erken örneklerden biriydi. Bununla birlikte, güç kaynağını oluşturan piller yeniden şarj edilemiyordu. [1]
Gustave Trouvé’nin 19 Nisan 1881 tarihli Paris denemesi, farklı bir aşamayı temsil eder. Trouvé, elektrik motoru ve şarj edilebilir akü taktığı üç tekerlekli aracını Rue Valois’da denedi. Yolcu taşıma ve kendi güç kaynağını taşıma ölçütlerini benimseyen anlatımlar, bu denemeyi öne çıkarır. [1]
Dolayısıyla siz, ilk elektrikli otomobil sorusunu okurken kullanılan tanıma da dikkat etmelisiniz. Jedlik’in 1828 modeliyle Trouvé’nin 1881 yol denemesi, aynı gelişim çizgisinin farklı aşamalarıdır. Küçük bir modelin hareket etmesiyle, yolcu taşıyabilen aracın sokakta denenmesi farklı başarıları gösterir. [1]
Şarj edilebilir akü elektrikli otomobili nasıl değiştirdi?
Groningen’deki 1835 aracının şarj edilemeyen pilleri, erken elektrikli araçların önemli bir sınırını gösterir. Araçta elektrik depolamak kadar, kullanılan depolama sistemini yeniden değerlendirmek de gerekliydi. Gaston Planté’nin 1859’da icat ettiği şarj edilebilir kurşun-asit akü, bu açıdan yeni olanak sağladı. [1]
Planté’nin aküsü, araç üzerinde yeniden kullanılabilir elektrik depolamanın önünü açtı. Böylece elektrikli araçların gelişiminde motorla birlikte akü teknolojisi de belirleyici hale geldi. Trouvé’nin 1881’deki aracında elektrik motoruyla şarj edilebilir akünün birlikte kullanılması, bu bağlantıyı somutlaştırır. [1]
Camille Alphonse Faure, 1881’de kurşun-asit akü tasarımını geliştirerek kapasitesini artırdı. Bu geliştirmeler, akülerin sanayi ölçeğinde üretilmesini de daha kolay hale getirdi. Elektrikli otomobilin gelişim çizgisinde 1881’in öne çıkması, yalnızca Paris’teki yol denemesiyle ilgili değildir. [1]
Akü geliştirme çabaları, elektrikli otomobiller kentlerde rağbet görürken de devam etti. Thomas Edison, 1901’de elektrikli otomobiller için daha iyi bir akü geliştirmeye çalışıyordu. Bu çalışma, araçların kullanımına paralel olarak enerji depolama arayışının sürdüğünü gösterir. [4]
Bununla birlikte, şarj edilebilir akü bütün kullanım sorunlarını bir anda çözmedi. Smithsonian’ın değerlendirmesine göre, 1900’lerin başındaki kurşun-asit aküler sık bakım gerektiriyordu. Aynı aküler, şarjlar arasında sürücülere yalnızca sınırlı bir yolculuk mesafesi sunuyordu. [5]
Elektrikli otomobiller 1900 dolaylarında neden rağbet gördü?
Elektrikli otomobiller, 1900 dolaylarında sessizlikleri ve kolay kullanımları sayesinde kentlerde rağbet gördü. ABD Enerji Bakanlığının tarih çizelgesi, özellikle kent sakinleriyle kadın sürücülerin ilgisini vurgular. Dolayısıyla elektrikli otomobilin erken geçmişi, yalnızca mucitlerin küçük deney araçlarından oluşmaz. [4]
William Morrison, 1891’de Iowa eyaletinin Des Moines kentinde altı kişilik elektrikli araba geliştirdi. Bu araç, ABD’nin ilk pratik elektrikli araçlarından biri olarak değerlendirilir. Altı kişilik düzeni, erken modellerden yolcu taşımaya uygun araçlara geçişin somut örneklerindendir. [2]
New York’ta 1897’de ilk 12 elektrikli taksi hizmet vermeye başladı. Elektrikli araçlar böylece kentte yolcu taşımak için kullanılan otomobiller arasında yer aldı. Burada söz konusu olan, sergilenen küçük modellerden farklı olarak doğrudan bir ulaşım hizmetiydi. [2]
Londra’da Walter Bersey’nin ilk ruhsatlı elektrikli taksisi, 19 Ağustos 1897’de hizmete girdi. Bersey taksilerinin menzili yaklaşık 30 mil, yani 48 kilometre olarak verilir. Bu mesafe, elektrikli taksilerin çalışma koşullarını anlamak için somut bir ölçüdür. [3][6]
Siz de Londra taksilerinin 48 kilometrelik menzilini, günlük yolculuk toplamınızla karşılaştırabilirsiniz. Evden çıkıp farklı adreslere uğradığınız bir günü düşünmek, bu sayıyı anlaşılır kılar. Ancak bu karşılaştırma, Bersey araçlarının tarihsel menzilini bugünkü araçlara genellemek anlamına gelmez. [6]
Kentte kullanım kolaylığı sunan araçlar, her işletmede kalıcı başarı elde etmedi. Londra’daki Bersey taksileri Ağustos 1899’da hizmetten çekildi ve işletmeci şirket kapandı. Bu örnek, elektrikli taksinin hizmete girmesiyle işletmenin sürdürülebilmesinin farklı meseleler olduğunu gösterir. [3]
Elektrikli otomobiller 1900’lerde neden gözden düştü?
Elektrikli otomobillerin gerilemesi, fiyat, kullanım kolaylığı, yolculuk mesafesi ve altyapının birlikte değişmesiyle açıklanır. Henry Ford’un 1908’de piyasaya çıkan Model T’si, fiyat rekabetinde belirleyici bir gelişmeydi. Seri üretim, benzinli otomobilleri daha geniş bir alıcı kitlesi için erişilebilir hale getirdi. [4]
Model T’nin genişleyen alıcı kitlesi, elektrikli rakipler üzerindeki rekabet baskısını artırdı. Elektrikli otomobillerin sessizlik ve kolay kullanım avantajları, satın alma koşullarından bağımsız değildi. 1908 sonrasında benzinli araçlara erişimin kolaylaşması, alıcıların seçenekleri arasındaki dengeyi değiştirdi. [4]
1912’de bazı benzinli otomobil üreticileri, araçlarına elektrikli marş ve elektrikli aydınlatma ekledi. Bu yenilikler, elektrikli otomobillerin kullanım kolaylığı açısından sahip olduğu avantajı azalttı. Elektrikle çalışan donanımlar, böylece benzinli otomobillerin elektrikli rakipleriyle rekabetine de katkı sağladı. [5]
Akülerin sunduğu mesafe ve bakım gereksinimi de elektrikli araçların karşılaştığı sorunlardı. Smithsonian, 1900’lerin başındaki kurşun-asit akülerin sık bakım istediğini özellikle belirtir. Şarjlar arasında gidilebilen mesafenin sınırlı olması, otomobil seçiminde başka bir karşılaştırma oluşturuyordu. [5]
1910’lar ve 1920’lerde birçok Amerikalı alıcı, daha uzun yolculuk olanağı nedeniyle benzinli otomobilleri seçti. Bu araçlar, yakıt ikmalleri arasında elektrikli rakiplerinden daha uzun mesafe gidebiliyordu. Böylece kent içindeki kullanım kolaylığının yanında, yolculuğun toplam uzunluğu da belirleyici oldu. [5]
1920’lerde ABD’nin şehirler arası yolları gelişirken, ucuz Teksas petrolü de yaygınlaştı. Bu gelişmeler, benzinli otomobillerin elektrikli araçlar karşısındaki konumunu daha fazla güçlendirdi. Yol ağındaki değişimle yakıtın erişilebilirliği, benzinli araçların tercih edilmesini birlikte destekledi. [4]
Şarj için elektriğe erişim, özellikle ABD’nin kırsal bölgelerinde başka bir sınırlamaydı. Kırsal kesimin çoğunda, 1930’lara kadar akü şarjı için elektrik bulunmuyordu. Bu durum, elektrikli otomobillerin kentlerin dışına yayılabileceği alanı doğrudan sınırlandırıyordu. [5]
Siz bir şehirler arası yolculuk planlarken mesafeyle birlikte enerjiye erişimi de düşünürsünüz. ABD’nin 1920’lerindeki gelişen yolları ve kırsaldaki elektrik eksikliği, bu ilişkinin tarihsel örneğidir. Dönemin otomobil tercihini anlamak için aracın özellikleriyle kullanılacağı çevreyi birlikte değerlendirmek gerekir. [4][5]
ABD Enerji Bakanlığına göre, elektrikli otomobiller 1935’e gelindiğinde otomobil piyasasından neredeyse kaybolmuştu. Bu sonuç, Model T, elektrikli marş, menzil ve altyapı değişimlerinin ardından geldi. Verilen tarih, elektrikli araçların ABD otomobil piyasasındaki gerilemesini ifade eder. [4][5]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Bersey taksilerinin yaklaşık iki tonluk ağırlığı, Londra işletmesindeki sorunların somut parçalarından biriydi. Bu araçlarda lastikler hızla aşınıyor, ayrıca sık sık arızalar yaşanıyordu. Atlı taksiler de çoğu zaman Bersey’nin elektrikli taksilerinden daha hızlı yol alabiliyordu. [3]
Elektrikli araçların aynı dönemdeki başka bir örneği, çok farklı bir performans sergiledi. Camille Jenatzy, 29 Nisan 1899’da Fransa’nın Achères yollarında La Jamais Contente’ı kullandı. Bu elektrikli araçla, otomobil tarihinde ilk kez 100 km/saat sınırını aştı. [7]
Londra’daki taksi sorunlarıyla Achères’deki hız rekoru, elektrikli araçların farklı kullanım koşullarını gösterir. Jenatzy’nin 1899 başarısı, elektrikli bir otomobilin yüksek hıza ulaşabildiğini somut biçimde ortaya koyar. Bersey taksilerinde ise ağırlık, lastik aşınması ve arızalar günlük işletmeyi zorlaştırıyordu. [3][7]
Henry Ford’un eşi Clara Ford, 1914 model Detroit Electric Model 47 Brougham kullanıyordu. Clara Ford, bu elektrikli otomobilini 1930’lara kadar kullanmayı sürdürdü. Onun tercihi, elektrikli araçların genel gerilemesi içinde devam eden bireysel kullanımın örneğidir. [8]
Clara Ford’un Detroit Electric otomobilinin akü sistemi, toplam 54 hücreden oluşuyordu. Bu sistem, otomobilin elektrik donanımına 108 voltluk gerilim sağlıyordu. Hücre sayısıyla gerilim bilgisi, dönemin elektrikli otomobilini somut teknik ölçülerle tanımamızı sağlar. [8]
The Henry Ford müzesine göre, otomobilin donanımıyla birlikte maliyeti 3.730 dolardı. Aynı yıl ortalama yıllık ücretin 627 dolar olması, fiyatı değerlendirmek için karşılaştırma sunar. Siz bu iki tutarı birlikte okuyarak, söz konusu otomobilin maliyetini daha kolay değerlendirebilirsiniz. [8]
Kısa kronoloji
1828’deki küçük modelden 1935’teki piyasa gerilemesine uzanan gelişmeler, aşağıdaki çizelgede bir araya geliyor. Tarihler, model yapımını, akü gelişimini, yol denemelerini ve ticari rekabeti birlikte gösteriyor.
- 1828 Ányos Jedlik, kendi elektrik motoruyla çalışan küçük bir araç modeli yaptı. [1]
- 1832–1839 Robert Anderson’ın ilkel elektrikli arabası, bu tarih aralığına yerleştirilir. [1]
- 1835 Stratingh ve Becker, Groningen’de şarj edilemeyen pilli küçük araç yaptı. [1]
- 1859 Gaston Planté, elektrik depolamada yeniden kullanım sağlayan kurşun-asit aküyü icat etti. [1]
- 1881 Faure aküyü geliştirdi; Trouvé, Paris’te elektrikli üç tekerlekli aracını denedi. [1]
- 1891 William Morrison, Des Moines kentinde altı kişilik elektrikli araba geliştirdi. [2]
- 1897 New York ve Londra’da elektrikli taksiler yolcu taşımaya başladı. [2][3]
- 29 Nisan 1899 Jenatzy, La Jamais Contente ile otomobille 100 km/saat sınırını aştı. [7]
- Ağustos 1899 Londra’daki Bersey taksileri hizmetten çekildi ve işletmeci şirket kapandı. [3]
- 1908 Ford Model T piyasaya çıktı; seri üretim, benzinli otomobillerin erişilebilirliğini artırdı. [4]
- 1912 Bazı benzinli otomobillere elektrikli marş ve elektrikli aydınlatma eklendi. [5]
- 1914 Clara Ford’un Detroit Electric otomobili 1914 modeldi ve 54 hücreli akü sistemine sahipti. [8]
- 1920’ler ABD’de gelişen yollar ve ucuz Teksas petrolü, benzinli araçların konumunu güçlendirdi. [4]
- 1935 Elektrikli otomobiller, ABD otomobil piyasasından neredeyse tamamen kaybolmuş durumdaydı. [4]
Sık sorulan sorular
Elektrikli otomobiller ne zaman icat edildi?
Elektrikli otomobilin gelişimi, Ányos Jedlik’in 1828’de yaptığı küçük motorlu araç modeline kadar uzanır. Robert Anderson’ın arabası 1832–1839 arasına tarihlenirken, Gustave Trouvé 1881’de Paris’te elektrikli yol aracı denedi.
Elektrikli otomobiller 1900’lerde neden gözden düştü?
1908’de çıkan Ford Model T, seri üretimle benzinli otomobilleri daha geniş kitlelere ulaştırdı. Elektrikli marş, uzun yol avantajı, ucuz petrol ve yetersiz şarj altyapısı da gerilemeyi hızlandırdı.
İlk elektrikli taksiler ne zaman hizmete girdi?
New York’ta 1897’de ilk 12 elektrikli taksi hizmet vermeye başladı. Londra’da Walter Bersey’nin ilk ruhsatlı elektrikli taksisi, 19 Ağustos 1897’de yolcu taşımaya başladı.
Elektrikli otomobiller hız rekoru kırdı mı?
Camille Jenatzy, 29 Nisan 1899’da elektrikli La Jamais Contente ile hız rekoru kırdı. Fransa’nın Achères yollarındaki denemede, otomobil tarihinde ilk kez 100 km/saat sınırını aştı.
Kaynaklar
- Wikipedia — History of the electric vehicle en.wikipedia.org
- Library of Congress — Early Electric Cars in America guides.loc.gov
- London Transport Museum — First electric taxi in London library.ltmuseum.co.uk
- U.S. Department of Energy — Timeline: History of the Electric Car energy.gov
- Smithsonian National Museum of American History — Electric cars: 100 years ago and today americanhistory.si.edu
- Science Museum — Energy Revolution sergi metni sciencemuseum.org.uk
- Château de Compiègne — La Jamais Contente chateaudecompiegne.fr
- The Henry Ford — Clara Ford’un 1914 Detroit Electric otomobili thehenryford.org
Görsel: Senator George P. Wetmore of Rhode Island in a Krieger electric automobile.jpg — Harris & Ewing, Inc.; restored by Adam Cuerden, Public domain
