Xətti A (Türkcə: Linear A) yazısının şifrəsi hələ açılmayıb. Çünki onun qeydə aldığı dil müəyyənləşdirilməyib, günümüzə çatan yazılar çox vaxt qısa və ya zədəlidir. Məlum dillə etibarlı müqayisə aparmağa imkan verən ikidilli kitabə də yoxdur. Xətti B (Türkcə: Linear B) bəzi işarələr üçün təxmini səs dəyərləri verir. Lakin bunlar alınan sözlərin mənasını müəyyən etmir.
Bununla belə, Krit (Türkcə: Girit) lövhələri çox şey danışır. Onlardakı ədədlər, hazırlandıqları materiallar və tapıldıqları arxeoloji mühit yazının Minoy saray təsərrüfatında necə istifadə olunduğunu göstərir. Siz bu ipuclarını izləsəniz, sənədlərin verdiyi məlumatla tam tərcümə üçün lazım olanları ayıra bilərsiniz. Bu fərq Xətti B yazısının deşifrə edilməsinin Xətti A problemini niyə avtomatik həll etmədiyini də izah edir.
Xətti A yazısı nədir?
Xətti A Minoy dövrü Kriti ilə bağlı yazı sistemidir. Əsasən təxminən e.ə. 1800–1450-ci illərdə istifadə olunub. Burada hecaları bildirən işarələrlə əşyaları və ya anlayışları ifadə edən loqoqramlar birləşir. Texniki baxımdan bu, loqoqrafik-hecalı yazıdır: işarələrin hamısı eyni vəzifəni daşımır.
Artur Evans (Türkcə: Arthur Evans) gil üzərinə cızılmış bu işarələri Krit heroqliflərinin daha çox təsvirə bənzəyən formalarından fərqləndirmək üçün yazıya «Xətti» adını verib. Bu ad yazının görünüşünü təsvir edir. İşarələrin arxasındakı dili müəyyənləşdirmir.
Xətti A mətnlərinin əksəriyyəti soldan sağa yazılıb. Sağdan sola yazılmış nümunələr də var. Bəzi mətnlərdə isə bustrofedon üsulundan istifadə olunub: hər növbəti sətirdə yazının istiqaməti dəyişir. Buna görə də siz bir yazını araşdırarkən mümkün səslərə və mənalara keçməzdən əvvəl onun oxunuş istiqamətini müəyyənləşdirməlisiniz.
Xətti A hansı dili qeydə alır?
Xətti A ilə qeydə alınmış dil şərti olaraq Minoy dili (Türkcə: Minos dili) adlandırılır. Onun kimliyi qeyri-müəyyən qalır. «Xətti A» yazının adıdır. «Minoy dili» isə bu yazının ifadə etdiyi dilə verilmiş şərti addır. Bu terminləri eyni mənada işlətmək deşifrə probleminin mühüm bir hissəsini gözdən qaçırır.
İşarəni tanımaq və ona təxmini səs dəyəri vermək sözün mənasını müəyyənləşdirmir. Xətti B yazısının səs dəyərlərini Xətti A yazısına tətbiq edərkən də çətinlik budur. Alınan ardıcıllıqlar dili etibarlı şəkildə anlamağa imkan verməyib. Tələffüz barədə təklif irəli sürmək və etibarlı tərcümə əldə etmək ayrı nailiyyətlərdir.
Xətti A yazısının deşifrə edilməsi niyə bu qədər çətindir?
Günümüzə çatan mətnlər qrammatikanı öyrənmək üçün məhdud imkan yaradır. Yazıların çoxu qısa, qəlibləşmiş və pis qorunmuşdur. Təkrarlanan inzibati ifadələr müəyyən qanunauyğunluqları göstərə bilər. Lakin qısa ardıcıllıqlar sintaksisi və qrammatik əlaqələri müəyyənləşdirməyi çətinləşdirir. Zədələr istifadə oluna bilən mətnin həcmini daha da azaldır.
Xətti A mətnini etibarlı şəkildə başa düşülən bir dildəki mətnlə yanaşı verən məlum ikidilli kitabə yoxdur. Rozetta daşı (Türkcə: Rosetta Taşı) ilə bağlı nümunədəki kimi bir müqayisə şərh üçün birbaşa istinad nöqtələri verə bilərdi. Hazırda Xətti A yazısının söz ehtiyatını anlamaq üçün belə bir yol yoxdur.
Günümüzə çatan mətn növlərinin məhdudluğu da maneədir. Xətti A ilə yazılmış tarixi hekayələrin, ədəbi əsərlərin, diplomatik yazışmaların və ya monumental kitabələrin mövcudluğuna dair dəlil yoxdur. Onun inzibati sənədləri saray təsərrüfatındakı əməliyyatları qeydə alır. Bu sənədlərdə daha geniş cümlə quruluşlarını üzə çıxara biləcək uzun parçalar yoxdur.
Ester Salgarellanın (Türkcə: Ester Salgarella) 2025-ci ildə dərc olunmuş elmi qiymətləndirməsi də Xətti A yazısını deşifrə edilməmiş, onun qeydə aldığı Minoy dilini isə kimliyi müəyyənləşdirilməmiş dil kimi təqdim edir. Təklif olunan oxunuşu qiymətləndirərkən bu fərq vacibdir: təkcə təxmini səs dəyərləri sözlərin naməlum mənalarını açmır.
Xətti A və Xətti B: niyə birinin şifrəsi açıldı?
Xətti B, Xətti A yazısının yunan dilinə uyğunlaşdırılması nəticəsində yaranıb. O, yunan dilinin məlum olan ən qədim formasını qeydə alır. İki yazı arasındakı əlaqə onların işarələrini müqayisə etməyə əsas verir. Lakin bu, onların qeydə aldığı dillərin eyni olması demək deyil.
Maykl Ventris (Türkcə: Michael Ventris) 1 iyul 1952-ci ildə BBC radiosunda Xətti B yazısının yunan dilində olduğunu müəyyənləşdirdiyini elan edib. Ventris və Con Çedvik (Türkcə: John Chadwick) 1953-cü ildə «Miken arxivlərində yunan dialektinə dair dəlillər» adlı məqaləni dərc ediblər. Bu deşifrə Xətti B üçün dil baxımından əsaslandırılmış bir izah ortaya qoyub.
Çedvik sonralar yazırdı ki, o və Ventris Xətti B üçün tapdıqları həlli Xətti A yazısına tətbiq etməyə çalışmış, lakin asanlıqla irəliləyiş əldə edə bilməmişdilər. Onların təcrübəsi əsas maneəni göstərir. Qohum yazı faydalı müqayisələr verə bilər, amma onun ifadə etdiyi dil yenə də izahsız qala bilər. Siz oxucu kimi oxşar görünən işarələrdən onların tərcümələrinin də bir-birini əvəz edə biləcəyi nəticəsini çıxarmamalısınız.
Xətti A lövhələri bizə nə deyir?
Mnamon bələdçisinin 2022-ci ilin aprelindəki qiymətləndirməsində Xətti A ilə yazılmış 1,500-dən bir qədər çox yazı qeydə alınıb. Onların təxminən 90 faizi gil üzərindədir. İnzibati qeydlərə lövhələr, dairəvi sənədlər və möhür izli gil parçaları daxildir. Bunların vəzifəsi saray təsərrüfatındakı əməliyyatları sənədləşdirmək idi.
Gündəlik həyatdan buna alış-veriş siyahısını misal göstərmək olar. Miqdarlar və təkrarlanan qeydlər, sözlər sizə tanış gəlməsə belə, siyahının quruluşunu tanımağa imkan verir. Xətti A yazısının inzibati mühiti və ədədlərin yazılışı da mətnin sözlərini tam tərcümə etmədən qeydin bəzi cəhətlərini anlamağa imkan yaradır.
Onluq say sistemi xüsusilə aydındır. Şaquli xətlər təklikləri, üfüqi xətlər onluqları, dairələr yüzlükləri, şüalı dairələr isə minlikləri bildirir. Miqdarı müəyyənləşdirmək onun yanındakı hər bir əşyanı tanımaq demək deyil. Lakin bu, sənədin ədədi quruluşunu anlamağa imkan verir.
Aya Triada (Türkcə: Hagia Triada) xüsusilə Xətti A lövhələri ilə tanınır. Bu Minoy yaşayış məskəni Kritin Mesara düzündə (Türkcə: Mesara Ovası), Fest sarayından (Türkcə: Phaistos Sarayı) təxminən üç kilometr aralıda yerləşir. Bu yer adları yazını mücərrəd işarələr toplusu olmaqdan çıxarıb konkret inzibati coğrafiyaya bağlayır.
Xətti A yazısı harada istifadə olunub?
Birinci Saray dövründə Xətti A tapıntıları əsasən Festdə cəmlənirdi. İkinci Saray dövründə yazı bütün Kritə yayıldı. Beləliklə, onun yayılma sahəsi zamanla dəyişərək əvvəlki mərkəzindən kənara çıxdı.
Xətti A yazıları Kea (Türkcə: Kea), Milos (Türkcə: Milos), Santorini (Türkcə: Santorini) və Samotraki (Türkcə: Semadirek) adalarında, həmçinin Anadolu sahilindəki Miletdə (Türkcə: Milet) də tapılıb. Siz Türkiyənin qədim əlaqələrini araşdırırsınızsa, Milet bu Krit yazı sisteminin Anadolu ilə birbaşa coğrafi əlaqəsini göstərir. Yazının günümüzə çatan nümunələrinin yayıldığı ərazi Kritdən kənara çıxır.
Digər ehtimal olunan nümunələrə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Tel Haror (Türkcə: Tel Haror), Tel Laxiş (Türkcə: Tel Lakiş) və Bolqarıstandakı (Türkcə: Bulgaristan) Drama (Türkcə: Drama) tapıntıları Xətti A nümunələri kimi təqdim olunub. Mnamon işarələrin forması, coğrafiya və tarixləndirmə ilə bağlı problemlərə görə bu təsnifatları şübhəli sayır. Onları yayılma xəritəsinə eyni dərəcədə etibarlı əlavələr kimi qəbul etmək olmaz.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 1800-cü il: Xətti A yazısının əsas istifadə dövrü başlayır.
- İkinci Saray dövrü: Xətti A bütün Kritə yayılır.
- Təxminən e.ə. 1450-ci il: Dağıntılara səbəb olan yanğınlar bir çox gil sənədi bişirərək qoruyur.
- Təxminən e.ə. 1350-ci il: Poros İrakliudan (Türkcə: Poros Herakleiou) tapılmış boyalı heykəlcik Xətti A yazısının gec nümunəsini verir.
- 1 iyul 1952-ci il: Maykl Ventris BBC radiosunda Xətti B yazısının yunan dilini qeydə aldığını elan edir.
- 1953-cü il: Ventris və Çedvik Xətti B yazısının deşifrəsinə dair birgə izahlarını dərc edirlər.
- 2021-ci il: Bir tədqiqat Xətti A kəsr işarələri üçün riyazi qiymətlər təklif edir.
- 2025-ci il: Ester Salgarellanın elmi qiymətləndirməsi Xətti A yazısını hələ də deşifrə edilməmiş kimi təqdim edir.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Dağıntılar bir çox qeydin qorunmasına kömək edib. Təxminən e.ə. 1450-ci ildəki yanğınlar, başqa halda silinib yenidən istifadə oluna biləcək gil lövhələri bişirib. Sənədlər materiallarının fiziki vəziyyətinin dəyişməsi sayəsində günümüzə çatıb. Onların qorunması lövhələrin əvvəlcədən daimi qeydlər kimi nəzərdə tutulduğunu göstərmir.
Sənədlər üçün istifadə olunan yeganə səthin gil olması vacib deyil. Mnamon bəzi möhürlü gil fraqmentlərinin altındakı bir-birinə bağlanmış vərəqlərin izlərini itmiş papirus və ya perqament qeydlərinin mümkün dəlili kimi göstərir. Bu, həmin materiallar üzərində günümüzə çatmış oxunaqlı sənədlər toplusu deyil, fiziki izlərin şərhidir.
Poros İrakliudan tapılmış terrakota heykəlciyin üzərində boya ilə yazılmış Xətti A mətni var. Heykəlcik təxminən e.ə. 1350-ci ilə aiddir. O, yazının əsas inzibati istifadə dövründən sonrakı gec nümunəsidir.
2021-ci ildə aparılmış bir tədqiqat kəsr işarələri üçün riyazi qiymətlər təklif edib. Bunlara J = 1/2, E = 1/4 və F = 1/8 daxildir. Təklif olunan bəzi digər qiymətlər fərziyyə olaraq qalıb. Bu, dili tam deşifrə etmədən də ədədi təhlildə irəliləyiş əldə oluna bilən konkret sahədir.
Xətti A rəqəmsal mühitdə də mövcuddur. Unicode onun işarələri üçün U+10600–U+1077F blokunu ayırır. Rəqəmsal kodlaşdırma işarələri mətn kimi göstərməyə imkan verir. Lakin onların yaratdığı qədim sözlərə məna vermir.
Tez-tez verilən suallar
Xətti A yazısının şifrəsi açılıbmı?
Xeyr. Ester Salgarellanın 2025-ci il qiymətləndirməsində o, deşifrə edilməmiş yazı kimi təqdim olunur. Xətti B yazısından götürülmüş təxmini səs dəyərləri Xətti A ilə qeydə alınmış dili etibarlı şəkildə anlamağa imkan verməyib.
Xətti A Minoy dilidirmi?
Xətti A yazı sistemidir. Minoy dili isə onun qeydə aldığı, kimliyi müəyyənləşdirilməmiş dilin şərti adıdır. Yazını dillə qarışdırmamaq işarələri tanımağın niyə etibarlı tərcümələrə gətirib çıxarmadığını anlamağa kömək edir.
Xətti A Krit heroqliflərindən yaranıbmı?
Belə bir əlaqə təklif olunub, lakin birbaşa mənşə sübuta yetirilməyib. Əks arqument iki yazının qismən eyni dövrdə işlədildiyini vurğulayır. İstifadə dövrlərinin üst-üstə düşməsi birinin digərini birbaşa əvəz etdiyi sadə izahı çətinləşdirir.
Xətti A mətninin etibarlı tərcüməsini əldə etmək mümkündürmü?
Hazırda etibarlı tam tərcümə yoxdur. Ədədlər, sənəd növləri və inzibati mühit məlumat verir. Lakin bütöv mətnlərin tərcüməsi üçün lazım olan mənalar və qrammatik əlaqələr hələ müəyyənləşdirilməyib.
Mənbələr
- Oksford Klassik Antik Dövr Lüğəti — Xətti A doi.org
- Kembric Universiteti Nəşriyyatı — Tunc dövrü Kritində yazı cambridge.org
- Scuola Normale Superiore, Mnamon — Xətti A mnamon.sns.it
- Vikipediya — Xətti A en.wikipedia.org
- Kembric Universiteti — Maykl Ventrisin həyatı classics.cam.ac.uk
- Con Çedvik — Minoy Xətti A yazısı: ilkin yekun cambridge.org
- Corazza və həmkarları — Xətti A yazısında kəsr işarələrinin riyazi qiymətləri cris.unibo.it
- Unicode Konsorsiumu — Xətti A simvollarının cədvəli unicode.org
- Vikipediya — Aya Triada en.wikipedia.org
FAQ
Xətti A yazısının şifrəsi açılıbmı?
Xeyr. Ester Salgarellanın 2025-ci il elmi qiymətləndirməsində Xətti A hələ deşifrə edilməmiş yazı, onun qeydə aldığı Minoy dili isə kimliyi müəyyənləşdirilməmiş dil kimi təqdim olunur.
Xətti A hansı dili qeydə alır?
Bu dil şərti olaraq Minoy dili adlandırılır, lakin onun kimliyi qeyri-müəyyən qalır. Xətti A dilin deyil, yazı sisteminin adıdır.
Xətti A ilə Xətti B arasında nə fərq var?
Xətti B, Xətti A yazısının yunan dilini qeydə almaq üçün uyğunlaşdırılması ilə yaranıb. Xətti B deşifrə edilib. Lakin onun təxmini səs dəyərlərini Xətti A işarələrinə tətbiq etmək bu mətnləri etibarlı şəkildə tərcümə etməyə imkan verməyib.
Xətti A ilə yazılmış lövhəni tərcümə etmək mümkündürmü?
Hazırda etibarlı tam tərcümə mümkün deyil. Ədədlərin yazılışı və inzibati kontekst sözlərin mənasını müəyyənləşdirmədən də sənədin bəzi cəhətlərini anlamağa imkan verir.
Image: Minoan inscriptions, Linear A script, Phaistos, 1850-1450 BC, AMH, 144886.jpg — Zde, CC BY-SA 4.0
