Delfi nerede? Apollon’un kehanet merkezi nasıl işliyordu?

Delfi’de Apollon adına kehanet veren Pythia, tapınağın iç bölümündeki üçayaklı oturağa oturuyordu. Kutsal alan, Yunanistan’ın orta kesiminde, Parnassos Dağı’nın güneybatı yamacında bulunur. Burada danışma süreci, Kastalia kaynağında arınma, sunular ve danışma öncelikleri içeriyordu. 1, 3, 5, 6

Zeus’un iki kartalının burada buluştuğunu anlatan mit, Delfi’yi dünyanın merkezi sayıyordu. Siz bu yazıda Pythia’nın görevini, kentlerin adaklarını ve oyunların yönetimini öğreneceksiniz. Gündelik hayattaki randevu ve sıra düzenini düşünmek, danışma takvimini anlamayı kolaylaştırabilir. Delfi’de belirli danışma günleri ve promanteia adı verilen öncelik hakkı vardı. 2, 4, 6

Delfi nerede, kutsal alan ne zaman gelişti?

Delfi’nin konumunu haritada ararken önce Yunanistan’ın orta kesimine bakmanız gerekir. Parnassos Dağı’nın güneybatı yamacındaki alan, antik kutsal alan ve arkeolojik sittir. Yerleşimin geçmişi ise Apollon kehanet merkezinin gelişmesinden daha erken dönemlere uzanır. Miken kalıntıları, bölgede MÖ 1500–1100 döneminde yerleşim bulunduğunu gösterir. 1, 2

Apollon kutsal alanı ile kehanet merkezinin gelişimi MÖ 8. yüzyılda başladı. Delfi’nin Yunan dünyasındaki dinî ve siyasi etkisi MÖ 6. yüzyılda arttı. Böylece aynı yerin tarihinde hem Miken yerleşimi hem Apollon kutsal alanı bulunur. Bu dönemleri ayırmak, Delfi’nin geçmişini tek bir başlangıç tarihine sıkıştırmayı önler. 2

Siz Delfi’yi incelerken tapınak, Kutsal Yol, tiyatro ve stadyumu birlikte düşünebilirsiniz. Kutsal Yol üzerinde kentlerin hazine binaları ve adakları yer alıyordu. Tiyatro ile stadyum da Pythia Oyunları’nın farklı yarışmalarına ev sahipliği yapıyordu. Bu yapılar, kutsal alanın kehanet dışındaki kullanımını da somutlaştırır. 5, 9

Delfi neden dünyanın göbeği kabul ediliyordu?

Antik Yunan mitine göre Zeus, doğudan ve batıdan iki kartal gönderdi. Kartalların Delfi üzerinde buluşması, buranın dünyanın merkezi sayılmasının mitolojik açıklamasıydı. Anlatıdaki merkez düşüncesi, Zeus’un gönderdiği kuşların buluştuğu yerle bağlantılıydı. Bu yüzden Delfi’nin dünyanın göbeği sayılması, açıkça bir inanç anlatısına dayanır. 2

Delfi’de bu merkez düşüncesini simgeleyen taş anıtın adı ise omphalostu. Omphalos sözcüğü, Yunancada göbek anlamına geliyor ve anıtın simgesel işlevini açıklıyordu. Zeus’un kartallarıyla anlatılan merkez fikri, böylece taş bir simgeyle ifade ediliyordu. Siz omphalos adını gördüğünüzde, Delfi’nin merkez sayılmasına ilişkin bu bağlantıyı hatırlayabilirsiniz. 3

Pythia kimdi ve kehanet danışma süreci nasıl yürütülüyordu?

Pythia, tek bir kadının özel adı olarak kullanılmıyordu; başrahibelik unvanıydı. Bu görevi üstlenen kadınlar, Delfili ailelerden seçiliyor ve ömür boyu görev yapıyordu. Dolayısıyla farklı zamanlarda görev yapan başrahibeler aynı Pythia unvanını taşıyabiliyordu. Apollon’un kehanet merkezini anlamak için kişi adıyla görev unvanını ayırmak gerekir. 4

Antik kaynaklara dayanan anlatıma göre kehanet danışmasının takvimi zaman içinde değişti. Başlangıçta danışma, yılda yalnızca Bysios ayının yedinci gününde gerçekleştiriliyordu. Daha sonra üç kış ayı dışında her ayın yedinci günü kehanet veriliyordu. Delfi’ye gelmek, dolayısıyla herhangi bir günde danışabilmek anlamına gelmiyordu. 4

Danışanların ritüel hazırlıkları arasında, Delfi’deki Kastalia kaynağında gerçekleştirilen arınma bulunuyordu. Pelanos adlı küçük kurban çöreği de danışma sürecindeki sunulardan biriydi. Danışanlar bu çöreği Delfililerden satın alıyor, çörek sunakta yakılıyordu. Pelanos satın alınması, aynı zamanda kehanet merkezine gelir sağlıyordu. 5, 6

Danışma sırası içinde promanteia adı verilen bir öncelik ayrıcalığı da bulunuyordu. Bu hak, belirli kişilere veya kentlere kendi danışma gruplarında öncelik sağlıyordu. Siz günlük yaşamınızdaki öncelikli işlem sıralarını düşünerek bu düzeni zihninizde canlandırabilirsiniz. Promanteia, Delfi’de danışma sırasının ayrıcalıklarla düzenlenebildiğini gösteren somut bir uygulamaydı. 6

Pythia, Apollon Tapınağı’nın adyton denilen iç bölümündeki üçayaklı oturağa oturuyordu. Burada verdiği kehanetlerde kendisi, tanrı Apollon’un sözcüsü olarak kabul ediliyordu. Bununla birlikte törenin bütün aşamalarını kesin bir akış içinde anlatmak güçtür. Michael Scott’a göre törenin tamamını açıkça anlatan tek bir antik kayıt günümüze ulaşmamıştır. 3, 6

Pythia’nın transını açıklamak için önerilen etilen kuramı da tartışma konusudur. Spiller, Hale ve de Boer, 2002 tarihli çalışmalarında jeolojik gaz çıkışını öne sürdü. Kuram, transı solunan etilene veya etilen–etan karışımına bağlıyordu. Foster ve Lehoux ise bilimsel ve metinsel kanıtları sorunlu bularak karşı çıktı. Dolayısıyla etilen açıklamasını kesinleşmiş bir neden olarak sunmak doğru olmaz. 7, 8

Kentlerin hazine binaları ve adakları ne anlatıyor?

Apollon kutsal alanındaki Kutsal Yol’un iki yanında kentlerin hazine binaları yükseliyordu. Adaklar ve anıtsal heykel grupları da aynı yolun çevresinde bulunuyordu. Bu nedenle Delfi’deki kent varlığı, yalnızca kehanet danışmasıyla sınırlı kalmıyordu. Yapılar ve sunular, farklı kentlerin Apollon’a sunduklarını kutsal alanda görünür kılıyordu. 9

Atinalılar Hazine Binası, değerli adakların ve savaş ganimetlerinin saklandığı yapılardan biriydi. Resmî kutlama günlerinde bu nesneler, binanın yanındaki üçgen terasta halka gösteriliyordu. Böylece saklama işleviyle halka gösterme uygulaması, aynı yapı çevresinde birleşiyordu. Atinalıların adaklarını anlamak için binanın yanındaki terası da hesaba katmak gerekir. 10

Siphnoslular Hazine Binası ise yaklaşık MÖ 530–525 yıllarında inşa edildi. Herodotos ve Pausanias’ın anlatımına göre yapı, adanın maden gelirleriyle finanse edilmişti. Apollon’a sunulan pay, bu maden kazançlarının tam olarak onda biriydi. Bu örnekte adak yapısı, kent gelirinin belirli bir payıyla ilişkilendiriliyordu. 11

Plataia zaferinin ardından yapılan adak ise birden fazla kentin katılımını gösterir. MÖ 479’daki zaferden sonra, Perslere karşı savaşan 31 Yunan kenti altın üçayak adadı. Delfi’de Apollon’a sunulan bu üçayak, savaş ganimetinin onda biriyle yapılmıştı. Atinalıların hazinesi, Siphnosluların yapısı ve Plataia adağı, farklı sunu biçimlerini karşılaştırmayı sağlar. 10, 11, 12

Pythia Oyunları ile kutsal alanın yönetimi nasıl ilişkiliydi?

Delfi kutsal alanının yönetiminde, 12 topluluktan oluşan Amphiktyon Birliği rol oynuyordu. Birlik, ilkbaharda Delfi’de ve sonbaharda Thermopylai’de olmak üzere yılda iki kez toplanıyordu. Bu toplantı düzeni, Delfi yönetiminin kentler arasındaki örgütlenmeyle bağlantısını gösterir. 5, 13

Birinci Kutsal Savaş sonrasında yeniden düzenlenen Pythia Oyunları, dört yılda bir yapılıyordu. Yarışmalar, Amphiktyon yönetimindeki hieromnemon adı verilen görevlilerin gözetiminde gerçekleştiriliyordu. Böylece kutsal alanı yöneten örgütlenme, oyunların düzenlenmesinde de görev üstleniyordu. 13

Oyunların hazırlıkları altı ay önce başlıyor, Delfili dokuz theoros kentlere gönderiliyordu. Bu haberciler, yarışmalarla birlikte kutsal ateşkesi de Yunan kentlerine duyuruyordu. Ateşkesi ihlal eden kentlerin yurttaşları, oyunlara katılmaktan men edilebiliyordu. Aynı yaptırım, kehanet merkezine danışmayı da kapsayabiliyor ve iki faaliyeti birbirine bağlıyordu. 13

Pythia Oyunları’nın müzik yarışmaları, Delfi’deki tiyatroda gerçekleştirilen etkinlikler arasında bulunuyordu. Atletizm yarışmaları ise Apollon Tapınağı’nın yukarısında yer alan stadyumda düzenleniyordu. Siz alanın yapısını incelerken tiyatro ve stadyumu bu görevleriyle eşleştirebilirsiniz. 5

Kısa kronoloji

Delfi’nin kronolojisi, Miken yerleşiminden modern koruma tarihine uzanan farklı dönemleri kapsar. Apollon Tapınağı’nın yeniden yapılması ve tahkimatlar, kutsal alanın geçirdiği değişimleri gösterir. Aşağıdaki tarihler, bu değişimleri yapıların ve adakların geçmişiyle birlikte izlemeyi sağlar. 2, 9, 14

1. MÖ 1500–1100 Miken kalıntıları, bölgede bu dönemde yerleşim bulunduğunu gösterir.
2. MÖ 8. yüzyıl Apollon kutsal alanı ile kehanet merkezi gelişmeye başlar.
3. MÖ 6. yüzyıl Delfi’nin Yunan dünyasındaki dinî ve siyasi etkisi artar.
4. MÖ 530–525 dolayları Siphnoslular Hazine Binası kutsal alanda inşa edilir.
5. MÖ 479 Plataia zaferinin ardından 31 kent altın üçayak adar.
6. MÖ 373 Deprem sonucunda Delfi’deki Apollon Tapınağı yıkılır.
7. MÖ 4. yüzyıl ortası Philomelos Delfi’yi ele geçirir ve yerleşimi tahkim eder.
8. MÖ 330 dolayları Yunan kentlerinin topladığı parayla yeniden yapılan tapınak tamamlanır.
9. MS 4–6. yüzyıllar Delfi’de Geç Antik Çağ kent suru inşa edilir.
10. 1987 Delfi Arkeolojik Alanı UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınır.
11. Aralık 2015 Yılanlı Sütun’un bronz kopyası özgün yerine dikilir.

Kronolojideki hazine ve adak tarihleri, Siphnos ve Plataia anıtlarıyla ilişkilidir. Philomelos’un tahkimatı ile Geç Antik Çağ suru ise farklı dönemlere aittir. Yılanlı Sütun’un kopyası, antik adağın Delfi’deki yerine yeniden işaret eder. 11, 12, 14

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Michael Scott’ın aktardığı ritüelde rahipler, bir keçiye soğuk su serpiyordu. Hayvanın titremesi, Apollon’un o gün danışmayı kabul ettiğinin işareti sayılıyordu. Bu uygulama, danışma gününün ritüel olarak değerlendirilmesine ilişkin somut bir ayrıntıdır. 6

Siphnoslular Hazine Binası’nın heykel bezemeleri, antik çağda yoğun renklerle boyalıydı. Bu renkler arasında mavi, kırmızı, altın ve yeşil yer alıyordu. Siz bu yapıyı zihninizde canlandırırken bezemelerin renkli görünümünü de hesaba katabilirsiniz. 11

Plataia adağının bronz Yılanlı Sütun’u, Konstantinos tarafından Konstantinopolis’e taşınmıştı. Aralık 2015’te ise Delfi’deki özgün yerine bronz bir kopyası dikildi. Böylece aynı adağın hikâyesi, Delfi ile Konstantinopolis arasında uzanan bir bağlantı kurar. 12

Delfi’nin batı tahkimatlarındaki kazılarda, bir kutsal alana ait Dor düzeninde yapı parçaları bulundu. Aynı buluntular arasında MÖ 6–5. yüzyıllara ait adak kalıntıları da vardı. Bu kutsal alanın hangi tanrılara adandığı ise henüz belirlenmiş değildir. 14

Geç Antik Çağ suruna ilişkin kazılar, Delfi’nin sonraki yerleşimini de görünür kıldı. MS 4–6. yüzyıllarda yapılan surun birkaç yüz metrelik bölümü ortaya çıkarıldı. Kazılar, bu kent suruna ait iki kapıyı da açığa çıkardı. 14

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Delfi tr.wikipedia.org
2. UNESCO — Archaeological Site of Delphi whc.unesco.org
3. Wikipedia — Delphi en.wikipedia.org
4. Delfi Arkeoloji Müzesi — Mythological versions of the foundation of the Oracle delphi.culture.gr
5. Visit Greece — The Archaeological Site of Delphi visitgreece.gr
6. Princeton University Press — Michael Scott, Delphi, bölüm 1: Oracle assets.press.princeton.edu
7. Journal of Toxicology: Clinical Toxicology — The Delphic Oracle: A Multidisciplinary Defense of the Gaseous Vent Theory tandfonline.com
8. Clinical Toxicology — The Delphic Oracle and the ethylene-intoxication hypothesis tandfonline.com
9. Delfi Arkeoloji Müzesi — The Archaeological Site of Delphi delphi.culture.gr
10. Delfi Arkeoloji Müzesi — The Athenian Treasury delphi.culture.gr
11. Delfi Arkeoloji Müzesi — The Siphnian Treasury delphi.culture.gr
12. Delfi Arkeoloji Müzesi — The Tripod of Plataea delphi.culture.gr
13. Delfi Arkeoloji Müzesi — History of Delphi delphi.culture.gr
14. Fransa Kültür Bakanlığı — Les fortifications de Delphes archeologie.culture.gouv.fr

Görsel: Delphi BW 2017-10-08 11-25-43.jpg — Berthold Werner, CC BY-SA 3.0