Shang kraliyet kâhinleri, ısıtılan sığır kemiklerinde ve kaplumbağa kabuklarında oluşan çatlakları yorumluyordu. Siz bu yazıtlarla, çağdaş yazılı kaynakları kalan ilk Çin hanedanı Shang’ı tanıyacaksınız. Yaklaşık MÖ 1600–1046 arasında Sarı Irmak çevresinde hükmeden Shang, bir Tunç Çağı hanedanıydı. [1][2][3]
Anyang yakınındaki Yin Xu, bu hanedanın geç dönem başkentiydi. UNESCO, başkent dönemini yaklaşık MÖ 1300–1046 arasına yerleştirir. Siz burada savaş kararlarından doğum beklentilerine uzanan saray sorularıyla karşılaşacaksınız. Kemikler, tunç kaplar ve mezarlar, aynı toplumun farklı faaliyetlerini görünür kılıyor. [3][4][5]
Shang Hanedanı hangi bölgede ve yaklaşık hangi tarihlerde hüküm sürdü?
Shang’ın siyasal ve askerî merkezi, bugünkü Henan eyaletindeki Sarı Irmak çevresindeydi. Hanedan yaklaşık MÖ 1600–1046 arasında hüküm sürdü. Bu çerçeve, Shang’ı Çin’in Tunç Çağı tarihi içinde konumlandırır. Türkçe Vikipedi’de aynı hanedan için Yīn Hanedanı adı da kullanılır. [1][6]
Shang’ın başlangıç ve bitiş tarihleri, bütün hesaplamalarda aynı biçimde verilmez. Liu Xin’in geleneksel hesabında hanedan, MÖ 1766–1122 arasına yerleştirilir. Xia–Shang–Zhou Kronoloji Projesi ise yaklaşık MÖ 1600–1046 aralığını önermiştir. Proje, tarihlendirme için arkeoloji, radyokarbon ve astronomi verilerini birlikte değerlendirmiştir. [7]
Bu nedenle siz Shang hakkında farklı tarih aralıklarıyla karşılaşabilirsiniz. Burada kullanılan yaklaşık MÖ 1600–1046 aralığı, Xia–Shang–Zhou Kronoloji Projesi’nin önerdiği çerçevedir. Yin Xu’nun başkent dönemi ise bütün hanedanın süresinden daha kısadır. UNESCO’nun MÖ 1300–1046 tarihleri, özellikle bu geç Shang merkezini tanımlar. [1][4][7]
Yin Xu, Pekin’in yaklaşık 500 kilometre güneyinde, Anyang yakınında bulunur. Bu konum, kehanet kemiklerini belirli bir kraliyet merkeziyle birlikte düşünmenizi sağlar. Shang hakkındaki yazılı tanıklıklar, böylece saray ve mezarlık buluntularıyla karşılaştırılabilir. UNESCO’nun değerlendirmesi de sarayları, ata tapınaklarını ve kraliyet mezarlarını birlikte kapsar. [4]
Kehanet kemikleri krallar, savaşlar ve gündelik hayat hakkında ne söylüyor?
Shang kâhinleri çoğunlukla sığır kürek kemiklerini ve kaplumbağaların karın kabuklarını hazırlıyordu. Düzeltilen kemik veya kabuk yüzeyleri, ısı uygulandığında çatlayacak biçimde işleniyordu. Columbia Üniversitesi’nin açıklamasına göre oyuklara sıcak bir tunç çubuk uygulanıyordu. Oluşan çatlakları kraliyet kâhinleri yorumluyor, kehanet yorumları kemiklere kaydediliyordu. [3][5]
Kehanet konusu, Columbia’nın açıklamasında sıklıkla iki olası sonuç halinde ifade edilir. Bu yöntem, sarayın belirli bir olay karşısındaki beklentisini görünür kılar. Ancak Shang yazıtları, toplumdaki herkesin gündelik deneyimini eşit biçimde kaydetmez. Columbia Üniversitesi bunları, seçkinlerin kaygılarını yansıtan oldukça seçici kayıtlar olarak değerlendirir. [5]
David Keightley’nin değerlendirmesinde kraliyet avlarının zamanlaması, kehanet kayıtlarının konuları arasındadır. Erkek çocuk doğumları da Shang sarayının yazıya geçirdiği meselelerdendir. Savaş, tarım ve kamu işleri için insan seferberliği de kaydedilmiştir. Böylece aynı kayıt geleneği, hem hanedanın devamını hem işgücü ihtiyaçlarını izler. [2]
Shang kralları, askerî komutanlık görevlerinin yanında kehanet törenlerini yöneten dinî otoritelerdi. Kraliyet atalarına sunuları gerçekleştirme konusunda da ayrıcalıklı kabul ediliyorlardı. Dolayısıyla savaş ve atalara sunu, kralın farklı yetkileriyle bağlantılıydı. Kemiklerdeki dinî sorular, Shang yönetiminin işleyişini anlamaya da yardımcı olur. [7]
Kehanet kemiklerinde doğrudan hazırlanmış kral listeleri bulunmaz; hükümdar sıralaması dolaylı biçimde kurulmuştur. Araştırmacılar, önceki Shang krallarına sunulan kurbanların düzenini inceleyerek bir silsile oluşturmuştur. Bu silsile, sonraki tarih anlatılarındaki hükümdar sıralamasıyla büyük ölçüde örtüşür. Böylece tören kayıtları, Shang’ın hanedan tarihini araştırmak için de kullanılır. [7]
Shang kayıtlarındaki doğum, tarım ve hastalık soruları, gündelik hayatla bağ kurmanızı kolaylaştırır. Bugün siz de sağlık, aile ve işlerin zamanlaması üzerine düşünebilirsiniz. Ancak Shang sarayı, bu kaygıları kehanet törenleri ve atalara sunularla ilişkilendiriyordu. Benzer görünen soruları anlamak için kullanılan yöntemi de hesaba katmak gerekir. [2][5][8]
Anyang buluntuları, tunç kaplar ve mezarlar nasıl yorumlanıyor?
Yin Xu’nun saray ve kraliyet ataları tapınakları alanında 80’den fazla yapı temeli bulunmuştur. Bu kalıntılar, Shang başkentindeki kraliyet ve ata ritüeli mekânlarını birlikte gösterir. UNESCO, sarayları ve ata tapınaklarını sonraki Çin saray mimarisinin erken örnekleri sayar. Kraliyet mezarlarını da sonraki hükümdar mezarlıkları açısından aynı çerçevede değerlendirir. [4]
Fu Hao’nun Yinxu’daki mezarı, Zheng Zhenxiang tarafından 1976’da keşfedildi. Mezarın yağmalanmamış içeriği, gömüye bırakılan nesnelerin birlikte incelenmesini mümkün kıldı. Envanterde 755 yeşim eşya ve toplam 468 tunç nesne bulunuyordu. Bu tunç nesnelerin 200’den fazlası, ritüellerde kullanılan kaplar olarak tanımlanmıştır. [9]
Fu Hao’nun mezarındaki buluntular, yalnızca değerli eşya sayılarından oluşan bir döküm değildir. Mezar içinde altı köpeğin kalıntıları ve 16 insan iskeleti de bulunmuştur. Bu kalıntılar, gömüyle bağlantılı kurban uygulamalarının kanıtları olarak yorumlanır. Dolayısıyla mezar, Shang kraliyet zenginliğiyle birlikte gömü ritüellerini de belgeler. [9]
Shang tunç kaplarının üretiminde, kilin kullanıldığı parçalı kalıp dökümü uygulanıyordu. Kil kalıp bölümlere ayrılıyor, pişirildikten sonra yeniden bir araya getiriliyordu. Kabın içindeki boşluk ise döküm sırasında kullanılan iç çekirdekle oluşturuluyordu. Bu süreç, kapların üretim tekniğini somutlaştırır. [1]
Siz Fu Hao’nun mezar envanterini incelerken, nesne türleri arasındaki farkları izleyebilirsiniz. Yeşim eşyalar, tunç ritüel kapları ve insan kalıntıları farklı kanıtlar sunar. UNESCO’nun Yin Xu değerlendirmesi de mimariyi ve mezarları birlikte ele alır. Shang yorumu, bu nedenle tek bir buluntu grubuna dayanmaz. [4][9]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Fu Hao’nun doğumuyla ilgili 15A numaralı yazıt, kehanetin sonucunu da kaydeder. Sonuç kaydına göre kehanetten 31 gün sonra bir kız doğmuştur. Yazıtta bu doğumun sonucu olumsuz değerlendirilmiş, böylece sarayın beklentisi de görünür olmuştur. Bu değerlendirme, Shang seçkinlerinin bakışını yansıtan belirli bir kayda aittir. [5]
Wu Ding’in diş ağrısı hakkında yapılan kehanetler, hastalığın nasıl yorumlandığını gösterir. Amaç, ağrıya hangi atanın yol açtığını belirlemek ve yatıştırıcı kurban sunmaktı. Burada fiziksel bir şikâyet, kraliyet atalarıyla ilişkilendirilen bir soruya dönüşüyordu. [8]
Yinxu insan iskeletlerinde çürük, apse ve periodontal hastalıkların izleri saptanmıştır. Ancak bu bulgular, Wu Ding’in yazıtlardaki diş sorununa doğrudan tanı koydurmaz. New York Üniversitesi araştırmacıları, özellikle bu teşhis sınırına dikkat çeker. Shang kralının yakınmasıyla kazılardaki hastalık bulgularını aynı kanıt gibi okumamak gerekir. [8]
Ashmolean Müzesi’nin EAX.512 envanterli kehanet kemiği, yalnızca 11,2 × 2 × 0,8 santimetredir. Müze, yazılı parçayı MÖ 1200–1050 arasındaki Anyang dönemine tarihler. Bu ölçüler, kehanet yazıtlarının küçük parçalar üzerinde de incelenebildiğini gösterir. Siz ölçülere baktığınızda, müzedeki nesnenin fiziksel boyutunu daha kolay canlandırabilirsiniz. [10]
Fu Hao’nun mezarına, yaklaşık 6.900 kauri kabuğu da bırakılmıştı. Bu kabuklar Shang döneminde para olarak kullanılıyordu. Böylece mezar envanteri, tunç kapların yanında para olarak kullanılan malzemeleri de içerir. Gömüdeki nesne çeşitliliği, kraliyet zenginliğini farklı maddeler üzerinden görmenizi sağlar. [9]
Shang tunç kaplarındaki belirgin gözlü taotie maskeleri, kolayca tanınabilen bezemeler arasındadır. Ancak motifin Shang toplumundaki anlamı kesin olarak bilinmemektedir. Bu nedenle maskeyi görmekle, ona verilen anlamı bilmek farklı şeylerdir. Taotie, görünür bir ayrıntının yorum sınırlarını hatırlatan somut bir örnektir. [1]
Shang yönetimi nasıl sona erdi ve Zhou Hanedanı nasıl yükseldi?
Shang’ın son kralı Di Xin, yaklaşık MÖ 1046’da askerî yenilgiye uğradı. Muye Muharebesi’nde Di Xin’in kuvvetlerini yenen hükümdar, Zhou hükümdarı Wu idi. Shang’ı fetheden Zhou topluluğunun kökeni, Sarı Irmak havzasının batısındaydı. Bu bölge, bugünkü Shaanxi eyaletindeydi. [7][11]
Zhou hükümdarları, Shang’ı devirmelerini meşrulaştırmak için Tianming kavramını kullandı. Bu kavram, Gök’ün hükümdara verdiği yönetme yetkisini ifade ediyordu. Dolayısıyla Zhou’nun yükselişi, askerî zaferle birlikte yönetme hakkının açıklanmasını da içeriyordu. Tianming, bu hanedan değişiminin meşrulaştırılmasıyla bağlantılıydı. [11]
Fetihten sonra Zhou Wu, Di Xin’in oğlu Wu Geng’i bağlı hükümdar bıraktı. Wu’nun ölümünü izleyen Üç Muhafız İsyanı’na Shang tarafı da katıldı. İsyan, üç yıl sonunda bastırıldı; böylece fethi yeni çatışmalar izledi. Muye zaferiyle sonraki siyasal düzenin kurulması, birbirinden ayrılarak izlenmesi gereken olaylardır. [7]
Zhou döneminde, Shang’daki tunç ritüel kap kullanımı ve kehanet uygulamaları sürdürüldü. Geniş bölgelerin yönetimi, hükümdarın atadığı akrabalara ve diğer soylulara bırakıldı. Bu devamlılık, hanedan değişirken bazı ritüel uygulamaların yaşamayı sürdürdüğünü gösterir. Shang’ın sonunu anlamak, Zhou dönemindeki bu uygulamaları da izlemeyi gerektirir. [11]
Kısa kronoloji
Shang’ın hanedan tarihiyle buluntuların modern araştırma tarihini ayrı izlemek yararlıdır. Yaklaşık MÖ 1600 başlangıcı siyasal kronolojiye, 1928 ise bilimsel kazılara aittir. Aşağıdaki sıralama, Yin Xu’nun başkent dönemini ve sonraki araştırmaları birlikte gösterir. [1][4][12]
- Yaklaşık MÖ 1600 Shang Hanedanı’nın Xia–Shang–Zhou Kronoloji Projesi’nin önerdiği tarihlendirmedeki başlangıcı. [7]
- Yaklaşık MÖ 1300–1046 Yin Xu’nun UNESCO tarafından belirtilen geç Shang başkent dönemi. [4]
- Yaklaşık MÖ 1046 Muye Muharebesi’nde Zhou Wu’nun zaferi ve Shang hanedan yönetiminin sonu. [7]
- 1899 Kehanet kemiği yazıtlarının bilim dünyasının dikkatini çekmesi. [12]
- 1928 Tarih ve Filoloji Enstitüsünün Yinxu’da geniş ölçekli bilimsel kazıları başlatması. [12]
- 1976 Zheng Zhenxiang’ın Fu Hao’nun yağmalanmamış mezarını keşfetmesi. [9]
- 2006 Yinxu’nun UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınması. [13]
Sık sorulan sorular
Shang Hanedanı neden ilk tarihsel Çin hanedanı sayılıyor?
David Keightley, Shang’ı kendisinden yazılı kaynaklar kalmış ilk Çin hanedanı olarak tanımlar. Kehanet yazıtları, hanedanın kendi dönemindeki saray kaygılarını ve faaliyetlerini belgeler.
Kehanet kemikleri hangi malzemelerden hazırlanıyordu?
Shang kâhinleri çoğunlukla sığır kürek kemikleri ve kaplumbağaların karın kabuklarını kullanıyordu. Hazırlanan yüzeyler ısıtılıyor, oluşan çatlaklar kraliyet kehanetleri için yorumlanıyordu.
Anyang ile Yin Xu aynı şeyi mi ifade ediyor?
Anyang, UNESCO’nun geç Shang başkenti olarak tanımladığı Yin Xu’nun yakınındaki şehirdir. Yin Xu için verilen başkent dönemi yaklaşık MÖ 1300–1046 aralığıdır.
Shang yönetimi bitince kehanet ve tunç kap kullanımı sona erdi mi?
Zhou döneminde kehanet uygulamaları ve tunç ritüel kap kullanımı sürdürüldü. Yaklaşık MÖ 1046’daki askerî yenilgi, Shang geleneklerinin tamamını ortadan kaldırmadı.
Kaynaklar
- Metropolitan Museum of Art — Shang and Zhou Dynasties metmuseum.org
- Cambridge University Press — The Shang: China’s First Historical Dynasty cambridge.org
- Penn Museum — Oracle Bone 49-14-7B collections.penn.museum
- UNESCO World Heritage Centre — Yin Xu whc.unesco.org
- Columbia University — Oracle-Bone Inscriptions: On Childbearing afe.easia.columbia.edu
- Türkçe Vikipedi — Shang Hanedanı tr.wikipedia.org
- English Wikipedia — Shang dynasty en.wikipedia.org
- New York University ISAW — From Oracle to Human Bones isaw.nyu.edu
- Henan Eyalet Hükûmeti — Tomb of Fu Hao english.henan.gov.cn
- Ashmolean Museum — Oracle bone EAX.512 jameelcentre.ashmolean.org
- Smithsonian National Museum of Asian Art — Zhou dynasty asia.si.edu
- Academia Sinica — Approaching National Treasures: Inscribed Deer Skull museum.sinica.edu.tw
- English Wikipedia — Yinxu en.wikipedia.org
Görsel: Bronze Rectangular Caldron (Fangding) Shang dynasty 12th-11th century BCE China.jpg — Mary Harrsch, CC BY-SA 4.0
