پریام (Priamos) در اساطیر یونان، پسر لائومدون (Laomedon) و آخرین پادشاه تروا (Truva) در زمان جنگ تروا بود. ایلیاد (İlyada) او را فرمانروایی سالخورده و پدر داغدار هکتور (Hektor) نشان می‌دهد. بقایای باستان‌شناختی تأیید میکنند که تروا در حصارلیق (Hisarlık) وجود داشته است، اما ثابت نمیکنند که خود پریام واقعاً زندگی کرده باشد.
وقتی شما دربارهٔ تروا می‌خوانید یا از بقایای آن دیدن می‌کنید، چرا این تفاوت اهمیت دارد؟ دیدار پریام با آشیل (Akhilleus)، روایت‌های مرگ او و اشیایی که «گنج پریام» نام گرفته‌اند، به انواع متفاوتی از شواهد مربوط‌اند. دنبال کردن این موضوع‌ها نشان می‌دهد داستان‌های باستانی چه می‌گویند و محوطهٔ باستان‌شناختی چه چیزی را می‌تواند تأیید کند.
پریام در اساطیر یونان که بود؟
پریام به خاندانی سلطنتی تعلق دارد که گرفتاری‌هایش در سراسر داستان‌های تروا ادامه دارد. پدر او لائومدون بود. هکتور، پاریس (Paris)، کاساندرا (Kassandra)، هلنوس (Helenos) و پولوکسنا (Polyksena) از فرزندان او بودند. فرهنگ کلاسیک آکسفورد، هکابه (Hekabe) را همسر اصلی او معرفی میکند و از همسران و کنیزان دیگرش نیز نام می‌برد.
وقتی شما ایلیاد را می‌خوانید، این پیوندهای خانوادگی اهمیت پیدا میکنند. هکتور هم پسر پریام است و هم کسی که پادشاه باید پیکرش را از آشیل پس بگیرد. در این رابطه، زندگی خانوادهٔ فرمانروا با رنج ناشی از جنگ گره می‌خورد. شخصی‌ترین دیدار پریام با دشمن، از نیاز یک پدر به خاکسپاری فرزندش آغاز میشود.
ایلیاد پریام را در نقش پادشاه و پدر چگونه نشان می‌دهد؟
در سرود سوم (III)، پریام در کنار بزرگان تروا بر دروازه‌های سکایایی (Skaia Kapıları) نشسته است. آنان برای جنگیدن بیش از حد پیر شده‌اند، اما هنوز در سخنوری برجسته‌اند. این صحنه، جایگاه پادشاه را در نوعی اقتدار مبتنی بر سخن و داوری نشان می‌دهد؛ هرچند سالخوردگی او را از میدان نبرد دور کرده است.
منلائوس (Menelaos) ارزیابی روشن‌تری از جایگاه پریام ارائه میکند. او از پادشاه می‌خواهد شخصاً در مراسم سوگند پیمان حاضر شود، چون پسران پریام را قابل اعتماد نمی‌داند. به باور او، فرمانروای سالخورده می‌تواند منافع هر دو طرف را در نظر بگیرد. پس حتی یک دشمن نیز پریام را کسی می‌شناسد که می‌تواند فراتر از منافع خانوادهٔ خودش بیندیشد.
رفتار پریام با هلن (Helene) جنبهٔ دیگری از این تصویر را نشان می‌دهد. او هلن را دعوت میکند که کنارش بنشیند و می‌گوید خدایان را مسئول جنگ می‌داند، نه او را. در این گفت‌وگو، پادشاه زنی را که کنارش بر دیوارهای تروا نشسته است، سرزنش نمی‌کند.
سرود بیست‌وچهارم (XXIV)، نقش پدری او را برجسته میکند. آشیل هکتور را کشته است و پریام برای پس گرفتن پیکرش به اردوگاه آخایی‌ها (Akhalar) می‌رود. پادشاهی که در گفت‌وگوهای مربوط به پیمان احترام برمی‌انگیخت، اکنون باید شخصاً از قاتل پسرش درخواست کند.
چرا پریام برای پس گرفتن پیکر هکتور به دیدار آشیل می‌رود؟
هدف پریام مشخص است: فدیه می‌آورد تا مراسم خاکسپاری هکتور برگزار شود. سفرش او را به اردوگاه آخایی‌ها و به حضور آشیل می‌رساند. موضوع این دیدار، بازگرداندن یک پیکر و فراهم کردن زمان لازم برای سوگواری و خاکسپاری هکتور است.
پریام زانوهای آشیل را در آغوش می‌گیرد و دست‌هایی را می‌بوسد که پسرانش را کشته‌اند. از آشیل می‌خواهد پدر خودش، پلئوس (Peleus)، را به یاد بیاورد. این درخواست، رنجی را که پیش چشم آشیل است به پدری پیوند می‌دهد که آشیل می‌تواند او را در ذهن مجسم کند. پریام خواسته‌اش را از راه همین پیوند خانوادگی مشترک بیان میکند.
سپس آن دو برای کسان متفاوتی گریه میکنند. پریام برای هکتور می‌گرید. آشیل برای پلئوس و پاتروکلوس (Patroklos) اشک می‌ریزد. موضوع اندوهشان یکی نیست، اما منظومه آن را در یک صحنه کنار هم می‌آورد. درخواست پریام این دیدار را به فقدان‌هایی که هر دو مرد تجربه کرده‌اند پیوند می‌دهد.
اگر شما در تدارک مراسم خاکسپاری کمک کرده باشید، درخواست بعدی پریام برایتان ملموس است: سوگواری به زمان و تدارکات نیاز دارد. او نه روز سوگواری، برگزاری مراسم خاکسپاری در روز دهم و ساخت آرامگاه در روز یازدهم را درخواست میکند. آشیل می‌پذیرد که نبرد تا روز دوازدهم متوقف بماند.
ایلیاد با خاکسپاری هکتور و ضیافت سوگواری در خانهٔ پریام پایان می‌یابد. این اثر مرگ پریام یا سقوط تروا را روایت نمی‌کند. اگر شما می‌خواهید لحظات پایانی زندگی او را در داستان پیدا کنید، این مرز اهمیت دارد: روایت کشته شدن او در آثار باستانی دیگری آمده است.
کدام روایت‌های باستانی مرگ پریام را شرح می‌دهند؟
سرود دوم (II) انهاید (Aeneis)، اثر ویرژیل (Vergilius)، نئوپتولموس (Neoptolemos)، پسر آشیل، را قاتل پریام معرفی میکند. او پیروس (Pyrrhos) نیز نامیده میشود. پیروس پیش از کشتن پادشاه، پولیتس (Polites) را در برابر چشمان پدرش می‌کشد. بنابراین مرگ پریام پس از صحنهٔ دیگری رخ می‌دهد که در آن شاهد نابودی خانوادهٔ خود است.
پریام نیزه‌ای پرتاب میکند، اما نیزه بی‌اثر به سپر پیروس می‌خورد. پیروس سپس او را به سوی محرابی می‌کشد و با شمشیر می‌کشد. در این توالی، پادشاه سالخورده دست به مقاومت می‌زند، اما روشن است که سلاحش نمی‌تواند مهاجم را متوقف کند.
اپیتومهٔ آپولودوروس کاذب (Pseudo-Apollodoros)، بخش 5.21، نیز این قتل را به نئوپتولموس نسبت می‌دهد. در آن روایت، پریام به محراب زئوس (Zeus)، نگهبان حیاط، پناه برده است. بنابراین محراب هم در این نسخه و هم در شرح انهاید نقشی محوری دارد.
روایت‌ها در همهٔ جزئیات هم‌نظر نیستند. یادداشت تطبیقی فریزر (Frazer) نسخه‌ای منسوب به لسخس (Leskhes) را ثبت میکند که در آن نئوپتولموس، پریام را از محراب دور میکند و در آستانهٔ خانه‌اش می‌کشد. اپیتومه محل مرگ را کنار محراب می‌داند. این‌ها تفاوت‌هایی در سنت روایت‌پردازی باستان‌اند، نه گواه‌هایی مستقل برای وقوع یک قتل تاریخی.
آیا وجود باستان‌شناختی تروا ثابت میکند که پریام زندگی کرده است؟
خیر. بقایای تروا و وجود تاریخی پریام دو پرسش جداگانه‌اند. محوطهٔ باستان‌شناختی در حصارلیقِ چاناق‌قلعه (Çanakkale)، در حدود 4.8 کیلومتری ورودی جنوبی تنگهٔ داردانل (Çanakkale Boğazı) قرار دارد. این بقایا وجود مکانی را تأیید میکنند که سکونتگاه‌هایی در آن برپا بوده است. آن‌ها هویت پادشاهی به نام پریام را ثابت نمیکنند.
پروژهٔ تروای دانشگاه توبینگن (Tübingen Üniversitesi)، توالی سکونتگاه‌های مستحکم عصر مفرغ بر تپهٔ مرکزی را تقریباً به 3000–950 پیش از میلاد تاریخ‌گذاری میکند. این بازهٔ طولانی به سکونتگاه‌های پیاپی مربوط است. نه طول عمر پریام را نشان می‌دهد و نه تاریخی تأییدشده برای رویدادهای روایت‌شده در منظومه‌هاست.
تفسیر تاریخی کورفمان (Korfmann)، اشتارکه (Starke) و لاتاتس (Latacz)، تروا را به ویلوسا (Wilusa) در متون هیتی پیوند می‌دهد. این تفسیر پیشنهاد میکند که حماسه شاید خاطره‌ای دور از درگیری‌هایی با حضور میسنی‌ها (Mikenler) را حفظ کرده باشد. به این ترتیب، رابطه‌ای احتمالی میان سنت ادبی و رویدادهای تاریخی مطرح میشود.
دانشگاه توبینگن همچنین می‌گوید همهٔ متخصصان این تفسیر را نمی‌پذیرند و به دلیل ناقص بودن منابع، نمی‌توان آن را اثبات کرد. بنابراین حتی این پیوند کلی‌ترِ پیشنهادی نیز محل اختلاف است. این تفسیر نمی‌تواند پشتوانهٔ ادعای قوی‌تری باشد که پادشاه مشخصِ تصویرشده در ایلیاد از نظر تاریخی شناسایی شده است.
وقتی شما از تروا دیدن می‌کنید، توالی باستان‌شناختی را از زندگی‌نامهٔ خاندان سلطنتی جدا نگه دارید. یونسکو (UNESCO) در 1998 محوطهٔ باستان‌شناختی تروا را به فهرست میراث جهانی خود افزود. این ثبت به محوطه مربوط است؛ روابط خانوادگی پریام یا دیدارش با آشیل را به رویدادهایی تأییدشده تبدیل نمی‌کند.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
در سنت اساطیری، نام پریام از ابتدا پریام نبود. نام نخست او پودارکس (Podarkes) بود. بنا بر این سنت، هراکلس (Herakles) پس از کشتن لائومدون، از جان او گذشت و او را پادشاه تروا کرد. پس به تخت نشستن او بخشی از داستانی است که مرگ پدرش را نیز در بر می‌گیرد.
سفر به نزد آشیل با یاری خدایان نیز همراه است. در سرود بیست‌وچهارم (XXIV)، زئوس هرمس (Hermes) را می‌فرستد تا پریام و ایدائوس (İdaios)، پیام‌رسان، را به سوی اردوگاه راهنمایی کند. هرمس به شکل جوانی ظاهر میشود. این جزئیات، سفر را به‌روشنی در جهان منظومه جای می‌دهد؛ جهانی که کنش انسان‌ها و مداخلهٔ خدایان در آن کنار هم قرار دارند.
پریام هنگام درخواست خود، شمار چشمگیری از اعضای خانواده‌اش را بیان میکند. می‌گوید هنگام ورود آخایی‌ها 50 پسر داشته و 19 نفر از آنان از یک مادر بوده‌اند. این اعداد را خود پریام در حماسه بر زبان می‌آورد. آن‌ها ابعاد فقدان‌های خانوادگیِ پشت درخواست او را نشان می‌دهند.
فدیه نیز جزئیاتی به همین اندازه مشخص دارد. شامل ده تالان طلا، دو سه‌پایه، چهار دیگ و جامی گران‌بهاست که تراکیایی‌ها (Traklar) به پریام داده‌اند. بنابراین درخواست بازگرداندن هکتور، علاوه بر سخنان و حرکات پادشاه، دارایی‌هایی مشخص را نیز در بر می‌گیرد.
«گنج پریام» نوع دیگری از پیوند با پادشاه را نشان می‌دهد. بنا بر گزارش موزه‌های دولتی برلین (Berlin Devlet Müzeleri)، این مجموعه اشیا در 31 مه 1873 پیدا شد. هاینریش شلیمان (Heinrich Schliemann) این نام را بر آن گذاشت، چون باور داشت اشیا به فرمانروای افسانه‌ای تعلق داشته‌اند. این نام بیانگر باور اوست و مالکیت اشیا را ثابت نمی‌کند.
خط زمانی
- تقریباً 3000–950 پیش از میلاد: سکونتگاه‌های مستحکم و پیاپی عصر مفرغ، تپهٔ مرکزی حصارلیق را اشغال میکنند. این بازه، زندگی پریام را تاریخ‌گذاری نمی‌کند.
- در توالی حماسه، پس از مرگ هکتور: پریام به دیدار آشیل می‌رود، با پرداخت فدیه پیکر هکتور را پس می‌گیرد و برای مراسم خاکسپاری، توقف نبرد را به دست می‌آورد.
- در توالی روایت، هنگام سقوط تروا: انهاید و اپیتومه کشته شدن پریام به دست نئوپتولموس را شرح می‌دهند. این رویداد تاریخ تقویمی تأییدشده‌ای ندارد.
- حدود 1760: نقاشی «مرگ پریام»، منسوب به یوهان آندریاس هرلاین (Johann Andreas Herrlein)، موضوعی را به تصویر می‌کشد که موزهٔ اشتدل (Städel Müzesi) آن را به سرود دوم انهاید، سطرهای 506–566، مرتبط می‌داند.
- حدود 1815–1825: جوزپه جیرومتی (Giuseppe Girometti) نقش‌برجسته‌ای از اونیکس و طلا می‌سازد که درخواست پریام از آشیل را نشان می‌دهد. این اثر اکنون در موزهٔ هنر متروپولیتن (Metropolitan Sanat Müzesi) است.
- 31 مه 1873: اشیایی پیدا می‌شوند که شلیمان آن‌ها را «گنج پریام» می‌نامد.
- 1998: تروا وارد فهرست میراث جهانی یونسکو میشود.
پرسش‌های متداول
آیا پریام پدر هکتور بود؟
بله، در اساطیر یونان. پاریس، کاساندرا، هلنوس و پولوکسنا نیز از فرزندان او بودند. هکابه همسر اصلی او بود.
آیا پریام در ایلیاد می‌میرد؟
خیر. ایلیاد با خاکسپاری هکتور و ضیافت در خانهٔ پریام پایان می‌یابد. مرگ پریام در انهاید و دیگر روایت‌های باستانی آمده است.
چه کسی پریام را می‌کشد؟
انهاید و اپیتومهٔ آپولودوروس کاذب، نئوپتولموس را که پیروس نیز نامیده میشود، معرفی میکنند. روایت‌ها دربارهٔ محل دقیق قتل تفاوت دارند.
آیا وجود تاریخی پریام به‌عنوان پادشاه ثابت شده است؟
خیر. بقایای حصارلیق وجود تروا را تأیید میکنند. آن‌ها ثابت نمیکنند که پادشاهی به نام پریام زندگی کرده یا روایت ایلیاد از او، ثبت رویدادهای تاریخی است.
منابع
- فرهنگ کلاسیک آکسفورد — پریام academic.oup.com
- آرشیو اینترنتی متون کلاسیک MIT — ایلیاد، سرود III classics.mit.edu
- آرشیو اینترنتی متون کلاسیک MIT — ایلیاد، سرود XXIV classics.mit.edu
- آرشیو اینترنتی متون کلاسیک MIT — انهاید، سرود II classics.mit.edu
- دانشگاه تافتس، پرسئوس — آپولودوروس، اپیتومه 5، شامل یادداشت 23 فریزر beta.perseus.tufts.edu
- موزهٔ اشتدل — مرگ پریام sammlung.staedelmuseum.de
- موزهٔ هنر متروپولیتن — التماس پریام به آشیل برای پیکر هکتور metmuseum.org
- مرکز میراث جهانی یونسکو — محوطهٔ باستان‌شناختی تروا whc.unesco.org
- دانشگاه توبینگن — تروا uni-tuebingen.de
- موزه‌های دولتی برلین — گنج پریام smb.museum
FAQ
پریام که بود؟
در اساطیر یونان، پریام پسر لائومدون و آخرین پادشاه تروا در زمان جنگ تروا بود. هکتور، پاریس، کاساندرا، هلنوس و پولوکسنا از فرزندان او بودند.
چرا پریام به دیدار آشیل رفت؟
پریام رفت تا با پرداخت فدیه، پیکر هکتور را پس بگیرد و مراسم خاکسپاری او برگزار شود. آشیل همچنین پذیرفت که برای تدارک مراسم، نبرد را متوقف کند.
چه کسی پریام را کشت؟
انهاید و اپیتومهٔ آپولودوروس کاذب، نئوپتولموس را که پیروس نیز نامیده میشود، قاتل پریام معرفی میکنند. این گزارشها بخشی از سنت ادبیاند.
آیا باستانشناسی تروا وجود پریام را ثابت میکند؟
خیر. بقایای حصارلیق وجود تروا را تأیید میکنند، اما وجود تاریخی پادشاهی به نام پریام را ثابت نمیکنند.
Image: Baby tufted gray langur (Semnopithecus priam).jpg — Senthiaathavan, CC BY-SA 4.0
