Diana, Roma dininde hem avcılığın hem de Ay’ın bakire tanrıçası olarak tanınıyordu. Doğum sırasında kadınları koruduğuna inanılıyor, Yunan tanrıçası Artemis’le de özdeşleştiriliyordu. Siz bu yazıda Diana’nın görevlerini ve Artemis’le özdeşleşmesinin Roma’daki izlerini öğreneceksiniz. [1][2]
Nemi’de Diana’ya bırakılan adaklar arasında göz, kulak ve ayak modelleri bulunuyordu. Bu parçalar, tanrıçadan beklenen yardımın doğumun ötesine uzandığını somut biçimde gösterir. Ortak mitlerden meşaleli ziyaretlere uzanan anlatı, heykeller ve adaklarla birlikte okunabilir. [6][7]
Diana avcılık, doğum ve Ay ile nasıl ilişkilendiriliyordu?
Diana’nın avcılık ve Ay kimlikleri, Roma dinindeki tanımında birlikte yer alır. Bakire tanrıça olarak anılması, doğum sırasında kadınların koruyucusu sayılmasına engel değildi. Ona yöneltilen Lucina ve Lucifera unvanları, doğumla ilişkili koruyuculuğunu ifade ediyordu. Dolayısıyla Diana’yı yalnızca avcılıkla açıklamak, kendisine yüklenen görevleri eksik bırakır. [1][2]
MÖ 1. yüzyıl şairi Catullus, Diana’ya seslenirken farklı adları birlikte kullanır. Şiirinde Lucina, Trivia ve Luna adları aynı tanrıçaya yöneltilen seslenişlerdir. Bu kullanım, Diana’nın farklı adlarının aynı şiirde bir araya gelebildiğini gösterir. Ay ile bağlantısı da Roma’daki tanrıça kimliğinin belirgin parçalarından biridir. [2]
Diana’nın avcı görünümü, Metropolitan Müzesi’ndeki bronz Artemis ve Geyik grubunda somutlaşır. Tanrıça kısa bir khiton giyer ve hemen yanında bir geyik bulunur. Başlangıçta sol elinde tuttuğu yay ise bugün eserde artık mevcut değildir. Siz heykeli incelerken, kayıp yayı düşünerek avcı duruşunu daha kolay okuyabilirsiniz. [8]
Doğumla ilişkisi, Nemi’de kendisine yöneltilen bütün istekleri tek başına açıklamaz. Buradaki adaklar şifa, doğurganlık, esenlik ve iyi talih beklentilerine işaret eder. Ziyaretçiler, gördüklerine inandıkları yardım için tanrıçaya teşekkür etmek amacıyla da adak bırakıyordu. Diana’nın koruyuculuğu, böylece insanların bedenleriyle ve gündelik kaygılarıyla bağlantı kuruyordu. [6]
Diana ile Artemis’in özdeşleştirilmesi nasıl gelişti?
Diana ile Artemis arasındaki özdeşleşme, ortak mitolojik soy ağacında açıkça görülür. Diana bu anlatıda Jüpiter ile Latona’nın kızı, Apollon’un ikiz kardeşidir. Delos’ta doğan Apollon’la kurulan akrabalık, Artemis’le paylaşılan mitolojik çerçevenin bir parçasıdır. Bu ortaklık, Diana’nın Roma’daki adını koruyarak Artemis’le birlikte düşünülmesini sağlar. [1]
Diana’nın MÖ 399’da Roma’nın ilk lectisternium töreninde Apollon’la birlikte yer aldığı aktarılır. Bu birliktelik, Artemis’le özdeşleşmesinin belirgin aşamalarından biri olarak kabul edilmektedir. Ortak soy anlatısındaki Apollon bağlantısı, böylece Roma’daki tören düzeninde de görünür. MÖ 399 tarihi, bütün sürecin başlangıcını değil, belirgin bir göstergesini sunar. [2]
Artemis etkisinin İtalya’ya ulaşması konusunda Françoise Hélène Pairault bir açıklama önerir. Pairault’ya göre etkiler, MÖ 6–5. yüzyıllarda Campania üzerinden Etrüsklere ve Latinlere ulaşmıştır. Bu açıklama bir kuramdır; özdeşleşmenin kesinleşmiş tek güzergâhı gibi sunulmamalıdır. Campania bağlantısı, Diana ile Artemis ilişkisini açıklamak için önerilen tarihsel çerçevedir. [2]
Diana’nın başlangıçtaki avcı kimliği de araştırmacılar arasında farklı biçimlerde değerlendirilmiştir. Georg Wissowa’nın 1912 tarihli çalışması, Diana’nın başlangıçta avcı olmadığını savunuyordu. Carin M. C. Green ise Latinlerin avcılık yaptığını özellikle hatırlatır. Green, bu nedenle Diana’nın yerel avcı kimliğinin yeniden değerlendirilmesini ileri sürer. [3]
Roma’daki Aventinus Diana Tapınağı’nın tarihi konusunda da farklı değerlendirmeler bulunur. Roma geleneği, tapınağı MÖ 6. yüzyıl kralı Servius Tullius’a bağlar. Green, erken tarihlemenin kanıtlarını yetersiz bularak tapınak için MÖ 3. yüzyılı önerir. Burada geleneksel kuruluş anlatısı ile araştırmacının tarihleme önerisini ayrı değerlendirmek gerekir. [2]
Nemi kutsal alanında Diana’ya nasıl tapınılıyordu?
Nemi Gölü kıyısındaki kutsal koruda tanrıçaya Diana Nemorensis adıyla tapınılıyordu. Bu ad, Türkçede korunun Diana’sı anlamına gelen yerel bir tanımlamadır. Dolayısıyla Diana’nın Nemi’deki kimliği, kutsal korunun bulunduğu yerle doğrudan bağlantılıydı. Roma’daki tanrıçayı anlamak için bu yerel tapınma alanı somut kanıtlar sunar. [2]
Nemi kutsal alanı, üç teras üzerine düzenlenmiş geniş bir kompleks oluşturuyordu. Düzenlemenin içinde büyük bir tapınak, tiyatro ve nymphaeum yer alıyordu. Tapınma mekânı, bu nedenle yalnızca tek bir tapınak yapısından oluşmuyordu. [4]
Emma-Jayne Graham, ağustos şenliği ziyaretlerini Statius, Propertius ve Ovidius üzerinden inceler. Bu anlatılarda ağırlıkla kadınlardan oluşan topluluklar Roma’dan Aricia’ya doğru ilerliyordu. Ziyaretçiler yanlarında meşaleler taşıyarak Diana’yla bağlantılı kutsal yere doğru gidiyordu. Meşaleler, bu anlatılarda ziyaretin hareketini ve toplu niteliğini görünür kılan nesnelerdir. [6]
Ovidius’un Fasti 3.263–274 bölümündeki Nemi tasviri, başka somut uygulamaları da aktarır. Kutsal alanın çitlerine iplikler asılıyor, tanrıçanın yardımını bildiren levhalar bırakılıyordu. Bu levhalar, Diana’dan yardım gördüğünü düşünen kişilerin teşekkürlerini mekânda görünür kılıyordu. Adak buluntuları da dileklerin yanında bu teşekkür davranışını anlamaya yardımcı olur. [6]
Siz gündelik hayattaki sağlık ve aile kaygılarından hareketle Nemi adaklarını düşünebilirsiniz. Ziyaretçilerin istekleri arasında şifa, doğurganlık, esenlik ve iyi talih bulunuyordu. Bu bağlantı, antik ziyaretçilerin beklentilerini tanıdık ihtiyaçlar üzerinden anlamayı kolaylaştırır. Ancak bu istekler, Diana’nın yardımına ilişkin ziyaretçi inançlarını ve beklentilerini yansıtır. [6]
Heykeller ve adak buluntuları bu kült hakkında ne gösteriyor?
Nemi kazılarında pişmiş toprak ve bronz heykelciklerle birlikte yazıtlar bulunmuştur. Diana’ya ithaf edilmiş kaplar da kutsal alandaki buluntular arasında yer alır. Bu nesneler, kültün yüzyıllara yayılan devamlılığını belgeleyen farklı kanıt türlerini oluşturur. Heykelcikler, yazıtlar ve kaplar birlikte değerlendirildiğinde tapınmanın maddi izleri çeşitlenir. [5]
Nemi’deki bronz adak heykelcikleri tanrıları, kahramanları ve sıradan insanları temsil eder. Buluntular arasında insan vücudunun çeşitli bölümlerini gösteren parçalar da vardır. Dolayısıyla adak topluluğu, yalnızca Diana’yı betimleyen tanrıça heykellerinden meydana gelmez. İnsan figürleriyle beden parçaları, kutsal alana bırakılan nesnelerin kapsamını genişletir. [4]
Katharina Lorenz, Nemi’den gelen göz, kulak, el ve kol modellerini değerlendirir. Bacak ve ayak modellerini de hastalıklarla bağlantılı adaklar arasında yorumlar. Bunlar, iyileşme dileğiyle veya iyileşme sonrasında teşekkür amacıyla sunulmuş olabilir. Nesnelerin anlamı, Lorenz’in açıklamasında dilek ile teşekkür arasında açık bırakılır. [7]
Metropolitan Müzesi’ndeki bronz Artemis ve Geyik grubu, farklı türde bir kanıttır. Müze, eseri yaklaşık MÖ 1.–MS 1. yüzyıllar arasına tarihler. Bu gruptaki tanrıça figürünün yüksekliği, müze kaydına göre 92,1 santimetredir. Kısa giysi, geyik ve kayıp yay, avcı tanrıça görünümünü birlikte oluşturur. [8]
Metropolitan kataloğu, grubun Roma’da Laterano yakınında bulunduğunun söylendiğini özellikle belirtir. Aynı katalog, eserin muhtemelen bir konutun sütunlu bahçesini süslediğini de aktarır. Bu nedenle heykelin buluntu anlatısını, Nemi kazılarının belgeleriyle karıştırmamak gerekir. Siz eseri incelerken avcı görünümüyle muhtemel kullanım yerini birlikte değerlendirebilirsiniz. [8]
Kısa kronoloji
Aşağıdaki sıra, Diana kültüyle ilgili önerileri, antik kanıtları ve modern araştırmaları ayırır. Pairault’nun aktarım açıklaması kuram niteliğindeyken, Nemi yapı evreleri arkeolojik araştırmalara dayanır. [2][5]
- MÖ 6–5. yüzyıllar: Pairault’ya göre Artemis etkileri Campania üzerinden Etrüsklere ve Latinlere ulaştı. [2]
- MÖ 5. yüzyıl: Nemi’de sonraki tapınak podyumu içinde korunan eski yapı bu döneme tarihlenir. [5]
- MÖ 399: Diana, Roma’nın ilk lectisternium töreninde Apollon’la birlikte yer aldı. [2]
- MÖ 4–1. yüzyıllar: Nemi tapınak alanında arkeolojik araştırmalarla belirlenen farklı yapı evreleri gerçekleşti. [5]
- MÖ 1.–MS 1. yüzyıl: Metropolitan’daki bronz Artemis ve Geyik grubu yaklaşık bu döneme tarihlenir. [8]
- 1989: Nemi kutsal alanında modern kazı ve koruma çalışmaları yeniden başlatıldı. [5]
- 2003: Perugia Üniversitesi, Nemi kutsal alanında yürütülen arkeolojik araştırmalara katılmaya başladı. [5]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Romalılar Nemi Gölü için speculum Dianae adını da kullanıyordu. Bu Latince ifade, Türkçede doğrudan Diana’nın aynası anlamına gelmektedir. Adlandırma, tanrıçanın Nemi’deki kutsal koruyla birlikte gölle de anıldığını gösterir. Diana Nemorensis adıyla birlikte düşünüldüğünde, aynı çevrenin farklı unsurları görünür olur. [2][8]
Graham’ın değerlendirdiği Nottingham koleksiyonundaki Nemi adakları arasında yalnızca iki rahim modeli bulunur. Erkek adak sahiplerine ilişkin kanıtlar da aynı tartışmada dikkate alınır. Bu veriler, kültün yalnız kadınlara yönelik olduğu yorumuna karşı çıkar. Doğum koruyuculuğu, Diana’ya başvuran kişilerin tamamını açıklayan tek özellik değildir. [6]
Nemi’den bir pişmiş toprak kadın adağı, açık karın bölgesiyle betimlenmiştir. Karnında bağırsak, böbrek ve karaciğer gibi iç organlar gösterilmiştir. İç organ parçaları, kalıptan çıkarılmak yerine doğrudan elle biçimlendirilerek hazırlanmıştır. Bu üretim ayrıntısı, bedenin gösterilişini nesnenin yapım yöntemiyle birlikte değerlendirmeyi sağlar. [7]
Metropolitan’daki bronz Artemis’in gözleri başlangıçta gümüş levhayla kaplanmış olarak tasarlanmıştır. Kulaklarındaki küçük deliklere ise eserin ilk görünümünde küpeler takılmıştı. Bugünkü bronz yüzeyi düşünürken, bu farklı malzeme ve takı ayrıntıları hatırlanabilir. Heykelin avcı kimliği, aynı zamanda özenle işlenmiş yüz ayrıntılarıyla sunuluyordu. [8]
Nemi Roma Gemileri Müzesi içinde antik yol döşemesinin bir bölümü korunur. Bu bölüm, Aricia’dan Diana kutsal alanına ulaşan clivus Virbii yoluna aittir. Müzenin kült alanlarına ayrılan kanadında kutsal alandan getirilen adaklar da sergilenir. Böylece ziyaret güzergâhının taşlarıyla tapınmaya ilişkin nesneler aynı müzede görülebilir. [9]
Sık sorulan sorular
Diana ne tanrıçasıdır?
Diana, Roma dininde avcılığın ve Ay’ın bakire tanrıçası olarak tanınıyordu. Doğum sırasında kadınların koruyucusu sayılıyor, Lucina ve Lucifera unvanlarıyla anılıyordu.
Diana ile Artemis arasındaki ilişki nedir?
Roma tanrıçası Diana, Yunan Artemis’iyle özdeşleştirilmiş ve ortak mitolojik özelliklerle anlatılmıştır. MÖ 399’da Apollon’la birlikte Roma törenine katılması, bu özdeşleşmenin belirgin göstergelerindendir.
Nemi’de Diana’ya yalnızca kadınlar mı tapınıyordu?
Graham’ın değerlendirdiği Nemi buluntuları arasında erkek adak sahiplerine ilişkin kanıtlar da vardır. Nottingham koleksiyonundaki yalnızca iki rahim modeli, kültün sadece kadınlara yönelik açıklanmasını desteklemez.
Diana kültüne ait buluntular bugün nerede görülebilir?
Nemi Roma Gemileri Müzesi’nin kült alanlarına ayrılan kanadında kutsal alanın adakları sergilenir. Metropolitan Müzesi’nde ise avcı tanrıçayı gösteren bronz Artemis ve Geyik grubu bulunur.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Diana (mitoloji) tr.wikipedia.org
- İngilizce Wikipedia — Diana (mythology) en.wikipedia.org
- Cambridge University Press — Carin M. C. Green, Roman Religion and the Cult of Diana at Aricia, önsöz assets.cambridge.org
- Federica Grossi — Small bronzes as votive offerings from the Sanctuary of Diana in Nemi, akademik özet edit.elte.hu
- Roma ve Rieti Arkeoloji Müfettişliği — Nemi 2017 araştırma kampanyası sabap-rm-met.beniculturali.it
- Open University — Emma-Jayne Graham, Pilgrimage, mobile behaviours and the creation of religious place in early Roman Latium oro.open.ac.uk
- Open University — The Temple of Diana at Nemi: anatomical votive, konuşma dökümü media-podcast.open.ac.uk
- The Metropolitan Museum of Art — Bronze statue of Artemis and a Deer metmuseum.org
- İtalya Kültür Bakanlığı — Museo delle navi romane di Nemi e Santuario di Diana Nemorense cultura.gov.it
Görsel: Fontaine Diane Fountain Diana Anet Louvre MR 1581, MR sup 123.jpg — Jebulon, Public domain
