Antik Roma’da cinsellik: Evlilik, kölelik ve statü

Augustus’un MÖ 18 tarihli zina yasası, evli kadınların ilişkilerini kamusal ceza yargılamasına taşıdı. Siz burada cinsel davranışların vatandaşlık, cinsiyet ve özgürlük statüsüyle nasıl düzenlendiğini öğreneceksiniz. Roma’da evlilik beklentileri, toplumsal itibar ve kölelik eşitsizliği belirleyiciydi. [1][2][3]

Pompeii’deki Lupanar rehberi, cinsel hizmet ücretlerini bir kadeh şarabın fiyatıyla karşılaştırıyor. Bu gündelik karşılaştırma, konuyu yalnız yasaklar üzerinden anlatmanın neden yetersiz kaldığını gösteriyor. Evlilik yasaları, köleleştirilmiş insanların deneyimleri ve görsel buluntular, Roma’daki farklı koşulları birlikte görmenizi sağlıyor. [12]

Roma’da cinsel davranışları vatandaşlık, cinsiyet ve özgürlük statüsü nasıl belirliyordu?

Rebecca Flemming’in Oxford incelemesi, kadınlarla erkeklerin cinsel davranışlarının farklı ölçütlerle değerlendirildiğini vurgular. Dolayısıyla Roma’da bir davranışı değerlendirirken, onu gerçekleştiren kişinin konumunu ayrıca düşünmek gerekir. Cinsiyet, özgürlük ve vatandaşlık, herkesin aynı korumaya sahip olmadığı bir düzen oluşturuyordu. [1][2]

Roma’nın egemen erkeklik anlayışında, özgür erkek vatandaşın partnerinin statüsü özellikle belirleyiciydi. Erkeklerle ilişkiler değerlendirilirken, vatandaşın penetrasyonu gerçekleştiren taraf olması da önem taşıyordu. Bu nedenle yalnız partnerlerin cinsiyetine bakmak, Roma’daki toplumsal değerlendirmeyi açıklamak için yetersizdir. Statü ve üstlenilen rol, aynı değerlendirmenin birlikte işleyen iki unsuruydu. [2]

Lex Scantinia, özgür doğmuş erkeklerin cinsel dokunulmazlığıyla ilişkilendirilen bir Roma yasasıdır. Ancak kapsamı yeterince bilinmediğinden, bütün erkekler arası ilişkileri yasakladığı kesinlikle söylenemez. Siz bu yasayı okurken, bilinen koruma alanıyla belirsiz kalan kapsamı ayırmalısınız. Özgür doğmuş erkeklerin korunması, bütün erkeklerin aynı hukuki konumda bulunduğunu göstermez. [2]

Cambridge’in Yunan ve Roma dünyalarını inceleyen bölümü, başka bir sınıra dikkat çeker. Cinsel ilişkileri düzenleyen tek kanonik metin veya herkese uygulanabilir tek dinî ahlak kodu yoktu. Bu yüzden Roma cinselliğini tek bir dinî buyruğun uygulaması olarak açıklayamayız. Evlilik hukuku ve statü ayrımları, düzenin farklı parçaları olarak birlikte değerlendirilmelidir. [3]

Evlilik, zina ve seks işçiliği hangi kurallara bağlıydı?

Bruce Frier’in değerlendirdiği Roma hukuk metinlerinde, kızlar için evlilik alt sınırı 12 yaştı. Ancak yasal alt sınır, kadınların çoğunun evlendiği yaşla aynı anlama gelmiyordu. Frier’e göre Romalı kadınların çoğu, yaklaşık 15–20 yaşları arasında evlilik yapıyordu. Üst sınıf ailelerse daha erken evlilikleri aile ve hanedan ittifaklarında kullanabiliyordu. [4]

Augustus’un MÖ 18 tarihli lex Iulia de maritandis ordinibus yasası evliliği teşvik ediyordu. Düzenlemenin hedefleri arasında, Roma vatandaşlarının meşru mirasçılar sahibi olması da bulunuyordu. MS 9 tarihli lex Papia Poppaea, bu evlilik düzenlemesini tamamlayıp güçlendirdi. Yasayı çıkaran konsüller, Marcus Papius Mutilus ile Quintus Poppaeus Secundus idi. [5]

Roma hukukundaki adulterium, evli bir kadının kocası dışındaki erkekle ilişkisini ifade ediyordu. Dolayısıyla bu kavram, bütün evlilik dışı ilişkileri eşit biçimde kapsayan bir tanım değildi. Augustus öncesinde ilgili yaptırımlar, büyük ölçüde aile içinde uygulanan işlemlere dayanıyordu. MÖ 18 tarihli lex Iulia de adulteriis coercendis, zinayı kamusal ceza yargılamasına taşıdı. [6][7]

Augustus dönemindeki zina düzenlemesi, kocaya karısını öldürme hakkı vermiyordu; izin daha sınırlıydı. Koca, kendi evinde suçüstü yakaladığı düşük statülü erkek partneri belirli koşullarda öldürebiliyordu. Bu ayrımda, partnerin düşük statüsü ve suçüstünün gerçekleştiği yer birlikte belirleyiciydi. Dolayısıyla yasadaki yetkiyi, sınırsız bir aile içi öldürme hakkı gibi okumamalısınız. [7]

Augustus’un zina yasası, kocanın gerekli suçlamayı yapmamasını da hukuki meseleye dönüştürüyordu. Karısının zinasına ilişkin gerekli suçlamayı yapmayan koca, lenocinium suçlamasıyla karşılaşabiliyordu. Böylece aile içindeki davranış, yalnız kadın açısından hukuki sonuç doğuran bir mesele değildi. Kocanın yapması beklenen işlem de aynı düzenlemenin cezai baskısı altında bulunuyordu. [8]

Roma’da seks işçiliği genel olarak izin verilen faaliyetler arasında yer alıyordu. Buna rağmen infamia, seks işçilerinin toplumsal ve hukuki konumunu aşağı çekiyordu. Faaliyete izin verilmesi, onu yapan kişilerin eşit itibara sahip olduğu anlamına gelmiyordu. Augustus’un zina düzenlemesinde seks işçileri, adulterium ve stuprum cezalarının dışında tutuluyordu. [8]

Caligula’nın MS 40’a tarihlenen vergi düzenlemeleri, seks işçiliğinden alınan vergiyi de içeriyordu. Ancak verginin tarifesi ve uygulanması hakkındaki anlatılar taraflı ve parçalıdır. Bu nedenle tarife ve uygulamanın ayrıntıları tartışmalıdır. Verginin varlığıyla ayrıntılarının bilinebilirliği, burada birbirinden ayrılması gereken iki farklı konudur. [9]

Köleleştirilmiş insanların yaşadığı cinsel sömürü kaynaklarda nasıl görünür?

Roma hukukunda köleleştirilmiş insanlar, sahiplerinin mülkiyeti içinde değerlendirilen kişiler olarak bulunuyordu. Sahipleri onları cinsel olarak kullanabiliyor veya başkalarına cinsel hizmet için kiralayabiliyordu. Buradaki mülkiyet ilişkisi, cinsel erişimin hangi eşitsiz koşullarda gerçekleşebildiğini açıkça gösterir. Köleleştirilmiş kişinin konumu, özgür vatandaşın cinsel dokunulmazlığıyla aynı koruma çerçevesinde değildi. [2]

Springer’in Roma köleliği incelemesi, sömürüyü yalnız seks ticaretiyle sınırlamamak gerektiğini vurgular. Kadın ve erkek köleler, bu ticarette çalıştırılmasalar da cinsel saldırıya uğrayabiliyordu. Dolayısıyla bir kişinin genelevde çalıştırılmaması, cinsel saldırıdan korunduğunu göstermeye tek başına yetmez. Roma’daki kölelik düzenini değerlendirirken, çalışma alanıyla cinsel saldırı olasılığını birbirine eşitlememek gerekir. [10]

Köleleştirilmiş insanların conubium denen yasal evlenme hakkı bulunmuyordu; birliktelikleri contubernium olarak adlandırılıyordu. Bu ayrım, beraber yaşamakla hukuken tanınan evlilik arasındaki mesafeyi ortaya koyar. Augustus’un vatandaşların evlenmesini teşvik eden düzenlemelerini, bu nedenle bütün topluma yayamayız. Vatandaşların evlilik beklentisiyle köleleştirilmiş insanların birliktelikleri, aynı hukuki zeminde yer almıyordu. [2][5]

Başkasına ait köleleştirilmiş kişiye cinsel saldırı, sahibinin mülkiyet zararı üzerinden kovuşturulabiliyordu. Burada Lex Aquilia, mağdurun vatandaşlara özgü dokunulmazlığından farklı bir hukuki çerçeve sağlıyordu. Saldırının hukukta karşılık bulması, mağdurun özgür vatandaşla eşit korunduğu anlamına gelmiyordu. Hukuki işlemin sahibin zararı üzerinden kurulması, eşitsizliğin hangi noktada bulunduğunu gösterir. [2]

Modern cinsel kimlik kavramlarını Roma’ya uygulamanın sınırları nelerdir?

Aven McMaster’ın 2024 tarihli sentezi, modern kategorilere ilişkin çoğunluk görüşünü aktarır. Bu görüşe göre homoseksüel, heteroseksüel ve biseksüel kategorilerinin Latince karşılıkları bulunmuyordu. Modern kategoriler, Roma’nın cinsel davranışları sınıflandırma biçimlerine doğrudan ve eksiksiz oturmuyordu. Bu tespit, Roma’daki davranışları anlatırken kullandığımız kelimelerin sınırlarını ayrıca düşünmemizi gerektirir. [14]

Siz gündelik hayatta ilişki konuşurken, önce kişinin partner tercihlerini merak ediyor olabilirsiniz. Roma’nın egemen erkeklik anlayışını incelerken, partnerin statüsünü ve ilişkideki rolü de sormalısınız. Böylece modern bir kimlik kelimesinin tek başına açıklayamadığı toplumsal ayrımlar görünür olur. Özgür erkek vatandaşın konumu, bu değerlendirmenin somut örneklerinden biri olarak karşımıza çıkar. [2][14]

James L. Butrica’nın 2005 tarihli çalışması, yalnız erkek partnerleri tercih eden erkeklere ilişkin kanıtları vurgular. Butrica, Roma cinselliğinin yalnız statü ve aktif–pasif rol modeliyle açıklanmasına itiraz eder. Bu karşı görüş, statünün açıklayıcı gücünü bütün deneyimleri kapsayan kesinliğe dönüştürmemeyi önerir. McMaster’ın aktardığı çoğunluk görüşüyle Butrica’nın itirazı, yorumdaki tartışmanın iki farklı yönünü gösterir. [14][15]

Edebî metinler ve görsel buluntular toplumun tamamını ne ölçüde temsil eder?

Cambridge’in Discourses of Desire incelemesi, metinlerin ve görsel nesnelerin üretimine dikkat çeker. Bunların çoğu, seçkin erkek vatandaşlar tarafından ve yine onlar için üretilmiştir. Bu dağılım, Roma toplumunun diğer kesimlerinin deneyimlerini tanımayı belirgin biçimde sınırlar. Seçkin erkeklerin anlatılarını bütün kadınların veya köleleştirilmiş insanların deneyimi gibi okuyamayız. [3]

Pompeii ile Stabiae arasındaki Carmiano villasında, açık cinsel sahneler içeren resimler bulunmuştur. Bu örnek, benzer resimlerin yalnız genelevlerde bulunmadığını somut biçimde ortaya koyar. Dolayısıyla bir resmin konusu, bulunduğu yapının işlevini tek başına kesinleştirmeye yetmez. Siz Pompeii’de bir cinsel sahneyle karşılaştığınızda, bulunduğu mekânı da dikkate almalısınız. [13]

Carmiano resimleriyle Cambridge’in kaynak değerlendirmesi, farklı türden iki yorum sınırı gösterir. Görselin bulunduğu bağlam, resmin hangi ortamda kullanıldığını anlamak için değerlendirilmelidir. Metinlerdeyse anlatan kişinin toplumsal konumu, temsil edilen deneyimlerin kapsamını ayrıca sınırlar. Roma toplumunun tamamına ilişkin sonuçlar, bu farklılıkları gözeten daha dikkatli okumalar gerektirir. [3][13]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki sıralama, Augustus’un yasalarıyla Pompeii’deki modern kazıyı farklı bağlamlarda birlikte gösterir. MS 40 vergisinin ayrıntıları tartışmalı; yaklaşık MS 170 tarihi ise yaklaşık tarihlemedir. [5][7][9][2][12]

1. MÖ 18 Augustus’un evlilik düzenlemesi evlenmeyi ve meşru mirasçıları teşvik etti. Zina yasası, zinayı kamusal ceza yargılamasına taşıdı.
2. MS 9 Lex Papia Poppaea, Augustus’un önceki evlilik düzenlemesini tamamladı ve güçlendirdi.
3. MS 40 Caligula’nın seks işçiliğini kapsayan vergi düzenlemeleri bu yıla tarihlenir.
4. Yaklaşık MS 170 Artemidoros’un rüya yorumları, cinsel tahakkümü mülkiyet diliyle ilişkilendiren bir örnek sundu.
5. 1862 Pompeii’deki Lupanar kazıldı; bu tarih yapının kullanımına değil, kazısına aittir.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Plutarkhos’un aktardığına göre Yaşlı Cato, aynı hanedeki kölelerin cinsel ilişkilerinden ücret alıyordu. Erkek köleler, kadın kölelerle ilişkiye girebilmek için Cato’ya ödeme yapmak zorundaydı. Bu aktarım, sahibin cinsel ilişkiler üzerinden ekonomik kazanç sağlayabildiği somut bir örnektir. Bununla birlikte Cato’ya ilişkin anlatıyı, bütün hanelerin aynı uygulaması olarak okumamak gerekir. [2]

Roma’daki köle satış sözleşmelerine, ne serva prostituatur adlı bir kayıt eklenebiliyordu. Bu kayıt, alıcının köleleştirilmiş kadını fuhşa sevk etmesini yasaklayan bir koşuldu. Sözleşmedeki yasağın konusu, özellikle kadının fuhşa sevk edilmesi olarak belirlenmişti. Bu nedenle kaydı, her türlü cinsel sömürüyü kaldıran genel koruma şeklinde genişletemeyiz. [11]

Pompeii’deki Lupanar’ın alt katında, sabit yatakları bulunan toplam beş oda vardı. Koridorun sonunda bir tuvalet bulunuyordu; yapı, 1862 yılında yapılan kazıyla ortaya çıkarıldı. Resmî rehber, cinsel hizmet ücretlerini 2–8 as arasında değişen tutarlarla verir. Karşılaştırma için belirtilen bir kadeh şarabın fiyatıysa aynı rehberde 1 astır. [12]

Yaklaşık MS 170’te Artemidoros, bir rüyayı kişinin mülkünden hoşnut olmasıyla ilişkilendiriyordu. Söz konusu rüyada kişi, kendi kadın kölesiyle cinsel ilişkiye girdiğini görüyordu. Bu yorum, cinsel tahakkümün mülkiyet diliyle açıklanabildiği bir düşünce örneği sunar. Rüya yorumu, bütün toplumun deneyimini aktarmaktan çok, kullanılan açıklama biçimini görünür kılar. [2]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Oxford University Press — Rebecca Flemming, Sexuality academic.oup.com
2. Wikipedia — Sexuality in ancient Rome en.wikipedia.org
3. Cambridge University Press — Discourses of Desire in Ancient Greece and Rome doi.org
4. Society for Classical Studies — Bruce Frier, Roman Law and the Marriage of Underage Girls classicalstudies.org
5. Amsterdam Üniversitesi — J. Giltaij, lex Papia Poppaea dare.uva.nl
6. Oxford Classical Dictionary — adultery, Roman academic.oup.com
7. Fundamina — Annalize Jacobs, Maritus v Mulier scielo.org.za
8. IUS ROMANUM — Prostitution in the Context of Roman Criminal Law ceeol.com
9. Oxford University Press — Taxation in the Greco-Roman World: The Roman Principate academic.oup.com
10. Springer Nature — Slavery in the Roman Empire link.springer.com
11. İstanbul Hukuk Mecmuası — Güzide Burcu Günveren, Roma Hukukunda Kayıtlar dergipark.org.tr
12. Pompeii Arkeoloji Parkı — A Guide to the Pompeii Excavations pompeiisites.org
13. Pompeii Arkeoloji Parkı — Art and Sensuality in the Houses of Pompeii, Carmiano villası pompeiisites.org
14. Cambridge University Press — Aven McMaster, Sex in Rome in the First Century BCE and the First Century CE cambridge.org
15. Journal of Homosexuality / PubMed — James L. Butrica, Some myths and anomalies in the study of Roman sexuality pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Görsel: Cameo – Erotic scene Ancient Roman gem – Drawing 1778 – 1805.jpg — British Museum, CC BY-SA 4.0