Ovidi (Ovidius) e.ə. 43-cü ildən eramızın 17-ci və ya 18-ci ilinədək yaşamış Roma şairidir. On beş kitabdan ibarət Metamorfozalar (Metamorfozlar) əsərinin müəllifidir. Ümumi qəbul olunmuş tarixləndirməyə görə, Avqust (Augustus) onu eramızın 8-ci ilində Qara dəniz (Karadeniz) sahilindəki Tomisə sürgün etmişdi. Ovidi bunun səbəbini «bir poema və bir səhv» adlandırırdı. Poema Ars Amatoria idi. Səhvin nə olduğu isə hələ də müəyyən edilməyib.
Sevgi haqqında əsər niyə şairin cəzalandırılmasının səbəblərindən birinə çevrildi? Ovidinin hekayəsi Avqustun nikah qanunlarını, dünyanın yaranışından Yuli Sezara (Julius Caesar) qədər uzanan mifoloji poemanı və Tomisdən yazılmış müraciətləri birləşdirir. Bu əlaqələri izləsəniz, sürgünün məlum səbəblərini açıqlanmayan səhv haqqında fərziyyələrdən ayıra bilərsiniz.
Ovidi nə vaxt yaşayıb və Roma ədəbiyyatında hansı yeri tutur?
Publius Ovidius Naso e.ə. 43-cü il martın 20-də Sulmoda, indiki İtaliyanın (İtalya) Sulmona şəhərində doğulub. Ailəsi atlılar təbəqəsinə mənsub idi. Romada Arellius Fuscus və Porcius Latrodan ritorika dərsləri alıb. Beləliklə, təhsili zamanı inandırıcı nitq qurmağı da öyrənib.
Ovidi Avqust dövründə yaşayıb. Özündən yaşlı müasirləri Vergili (Vergilius) və Horatsi (Horatius) ilə birlikdə latın ədəbiyyatının üç kanonik şairindən biri sayılır. Şöhrətini müxtəlif janrlarda yazdığı əsərlərə borcludur. Bunlara sevgi şeirləri, mifoloji təhkiyə və sonralar sürgündə qələmə aldığı şeirlər daxildir.
İlk əsərləri arasında sevgi şeirləri toplusu Amores və mifoloji qadınların dilindən yazılmış xəyali məktublardan ibarət Heroides var idi. Ars Amatoria da onun sevgi mövzusundakı ilk əsərlərindəndir. Bu əsərlər şairin həyatını anlamaq üçün əhəmiyyətlidir. Çünki sonradan aldığı cəza ilə əlaqələndirilən poema məhz Ars Amatoria idi.
Ovidi Roma təqvimindəki dini mərasim və bayramları təsvir edən Fasti əsərini də yazıb. Bu əsərlə onun yaradıcılığına başqa tərəfdən baxa bilərsiniz: şair sevgililər və çevrilmələr haqqında hekayələrlə yanaşı, romalıların dini həyatını nizamlayan mərasim günlərindən də yazıb.
«Metamorfozalar» müxtəlif mifləri necə birləşdirir?
Metamorfozalar daktilik heksametrlə yazılmış, on beş kitabdan ibarət mifoloji təhkiyədir. Əsər dünyanın yaranışından Yuli Sezarın ilahiləşdirilməsinə qədər uzanır. Bu zaman çərçivəsi yunan və Roma miflərini əlaqəsiz hekayələr toplusu kimi deyil, davam edən bir təhkiyənin içində təqdim etməyə imkan verir.
Ortaq mövzu çevrilmədir. Ovidi müxtəlif əfsanələri forma dəyişiklikləri və inkişaf edən təhkiyə vasitəsilə birləşdirir. Əsəri oxuyarkən tək bir baş qəhrəman gözləsəniz, quruluşu sizi təəccübləndirə bilər. Hekayələri birləşdirən əsas prinsip geniş xronoloji çərçivə daxilində baş verən çevrilmələrdir.
İkinci kitabda Kallisto (Callisto) və Arkas (Arcas) yer alır. Üçüncü kitabda ovçu Akteonun (Actaeon) hekayəsi verilir. Onların əsərdəki yeri ayrı-ayrı mifoloji obrazların eyni geniş təhkiyəyə necə daxil olduğunu göstərir. On beş kitablıq quruluş bu fərdi hekayələri dünyanın yaranışından Romanın keçmişinə uzanan təhkiyədə yerləşdirir.
Ovidi Metamorfozalar əsərini sürgündən əvvəlki illərdə yazıb. Mətn tam şəkildə günümüzə çatıb. Bununla belə, bəzi parçalar son düzəlişlərin hamısının edilmədiyini düşündürür. Buna görə mətnin tamlığı ilə son redaktəsinin tamamlanması ayrı məsələlərdir. Günümüzə çatan əsərdə on beş kitabın hamısı var, amma tamamlanmamış redaktənin mümkün izləri də görünür.
Latınca yazılmış Metamorfozalar orta əsrlərdə tərcümə olunub və maraq doğurub. Daha sonra Pollayolo qardaşları (Pollaiuolo kardeşler), Tisian (Titian) və Pussen (Poussin) kimi rəssamlar üçün mövzu mənbəyinə çevrilib. Beləliklə, onun hekayələri latın poeziyasının tarixi ilə yanaşı, rəssamlıq tarixinin də bir hissəsidir.
Avqust Ovidini niyə Tomisə sürgün etdi və nə hələ də məlum deyil?
Avqust Ovidini Qara dəniz sahilindəki Tomisə göndərmişdi. Bura indiki Rumıniyanın (Romanya) Konstansa (Köstence) şəhəridir. Ümumi qəbul olunmuş tarix eramızın 8-ci ilidir. Ovidi Tristia 2.207-də cəzanın iki səbəbini carmen et error ifadəsi ilə göstərir: bir poema və bir səhv.
Sözügedən poema təxminən e.ə. 1-ci illə eramızın 2-ci ili arasında nəşr olunmuş Ars Amatoria idi. Əsərin sevgi haqqında öyrətdikləri Avqustun əxlaq islahatlarının rəsmi istiqaməti ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Təxminən e.ə. 18-ci ildə Avqust nikahı təşviq edən və zinanı məhdudlaşdıran qanunlar qəbul etmişdi. Bu ziddiyyət ittihamın ədəbi tərəfinin kontekstini təşkil edir.
Nəşr tarixləri də əhəmiyyətlidir. Ars Amatoria sürgün üçün qəbul olunmuş tarixdən illər əvvəl çıxmışdı. Buna görə Ovidinin izahındakı hər iki məqamı nəzərə almalısınız. Sevgi poemasının hansı əsər olduğu məlumdur. Lakin şair öz açıqlamasında mahiyyətini açmadığı bir səhvdən də danışırdı.
Fərziyyələrdən biri bu səhvi siyasi hadisə ilə əlaqələndirir. Digəri Ovidinin uzaqlaşdırılmasını Avqustun nəvəsi Yuliyanın (Julia) həmin il sürgün edilməsi ilə bağlayır. Heç biri Ovidinin nə etdiyini müəyyənləşdirmir. Gareth Williamsın qiymətləndirməsi sirrin hələ də açılmadığını vurğulayır. Oxford Bibliographies də səhvin mahiyyətinin bilinmədiyini bildirir.
Nəticələr Ovidinin oxucularına da təsir etdi. Oxford Bibliographies-in məlumatına görə, sürgündən sonra Ars Amatoria ictimai kitabxanalardan çıxarılmışdı. Görünür, digər əsərləri oxucular üçün əlçatan olaraq qalmışdı. Beləliklə, bildirilən məhdudiyyət cəzası ilə əlaqələndirilən sevgi poemasına yönəlmişdi.
Ovidi geri qayıtmağa nail olmadı. Avqustu onu geri çağırmağa razı sala bilmədi. Tiberinin (Tiberius) dövründə də nəticə dəyişmədi. Eramızın 17-ci və ya 18-ci ilində Tomisdə vəfat etdi. Müraciətlərini və ədəbi müdafiəsini davam etdirsə də, bunlar onu Romaya qaytarmadı.
Ovidinin sürgün şeirlərindən tarixi mənbə kimi necə istifadə etmək olar?
Ovidinin həyatı əsasən öz şeirləri, xüsusilə Tristia 4.10-dakı avtobioqrafik mətn əsasında bərpa edilir. Sürgün topluları həcmcə böyükdür: Tristia beş, Epistulae ex Ponto isə dörd kitabdan ibarətdir. Bu əsərlər cəzanı onun necə təqdim etdiyini və vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün göstərdiyi səyləri qoruyub saxlayır.
*Tristia*nın ikinci kitabı bir uzun poemadan ibarətdir. Ovidi burada poeziyasını müdafiə edir və Avqustdan bağışlanmasını istəyir. Mətni tarixi mənbə kimi oxuyanda bu məqsədi nəzərə almalısınız. Hadisələri danışan şəxs əfv istəyən adamın özüdür. Verdiyi izah da müraciətinin bir hissəsidir.
Tomisin təsvirlərində də ədəbi məqsədə diqqət yetirmək lazımdır. Andrew D. Walkerə görə, sürgün şeirləri Tomisi Romanın əksi kimi qurur. O, Tristia 3.3 və Ex Ponto 1.7-də təsvir olunan xəstəlik və soyuğu bu çərçivədə şərh edir. Həmin parçalar yaşananları düşünülmüş ədəbi qarşılaşdırma vasitəsilə ifadə edir.
Digər antik müəlliflər mövzuya məhdud yer ayırırlar. Anne-Marie Lewisin 2013-cü il tədqiqatında qeyd olunur ki, Plini (Plinius) və Statsi (Statius) Tomis sürgününü qısaca xatırladırlar. Tasit (Tacitus) və Svetoni (Suetonius) isə bu barədə susurlar. Tarixçilər onların fərqli yanaşmalarını Ovidinin daha geniş şəxsi izahı ilə birlikdə qiymətləndirməlidirlər.
Mənbələr fikir ayrılığına da səbəb olub. A. D. Fitton Brown 1985-ci ildə Tomis sürgününün uydurma olduğunu irəli sürmüşdü. Lewisin 2013-cü il tədqiqatı isə sürgünün gerçəkliyini qəbul edirdi. Lewis Tristia 1.3-dəki səma təsvirlərinə əsaslanaraq Ovidinin Romadan eramızın 7-ci ilinin dekabrında yola düşdüyünü təklif edirdi. Bununla yanaşı, alimlərin çoxunun eramızın 8-ci ilini qəbul etdiyini də qeyd edirdi.
Xronologiya
- E.ə. 43-cü il, 20 mart: Publius Ovidius Naso Sulmoda doğuldu.
- Təxminən e.ə. 18-ci il: Avqust nikah və zina ilə bağlı əxlaq qanunları qəbul etdi.
- Təxminən e.ə. 1-ci il–eramızın 2-ci ili: Ars Amatoria nəşr olundu.
- Eramızın 8-ci ilindən əvvəl: Ovidi Metamorfozalar əsərinin on beş kitabını yazdı.
- Eramızın 8-ci ili: Ümumi qəbul olunmuş tarixləndirməyə görə, Avqust Ovidini Tomisə göndərdi.
- Eramızın 8-ci ilindən sonra: Ovidi Tristia və Epistulae ex Ponto əsərlərində sürgündən bəhs etdi və əfv istədi.
- Eramızın 17-ci və ya 18-ci ili: Ovidi Romaya qayıtmadan Tomisdə vəfat etdi.
- 1477: Hazırda Lidsdə (Leeds) qorunan Ovidi cildləri Parmada çap olundu.
- 1540-cı ilin fevralı–1541-ci ilin fevralı: Oswald von Eck həmin cildlərə qeydlər və rəsmlər əlavə etdi.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Ovidinin hüquqi cəzası relegatio idi. Bu cəza onun Roma vətəndaşlığını və ya əmlakını itirməsini tələb etmirdi. Həmin fərq onun vəziyyətində tanış «sürgün» sözünə daha dəqiq məna verir. Tomisə göndərilməsi onu nə vətəndaşlıq hüququndan, nə də əmlakından məhrum etmişdi.
Müraciətlərində həyat yoldaşının da rolu var idi. Ovidi sürgünə son qoyulmasına kömək etmək üçün ondan imperatriça Liviyaya (Livia) öz adından müraciət etməsini istəmişdi. Bu xahiş *Tristia*da qorunan açıq ədəbi müdafiə ilə yanaşı, konkret şəxsi vasitəçilik cəhdini də göstərir.
Eşmol Muzeyindəki (Ashmolean Müzesi) Adonisin doğulması divar rəsmi Metamorfozalar əsərində danışılan bir hekayəni təsvir edir. Rəsm Neronun (Nero) Qızıl Evindən gətirilib. Günümüzə çatan bu əşya Ovidinin mifoloji təhkiyəsi ilə onun mövzularından birinin rəssamlıqda təsviri arasında konkret əlaqə yaradır.
Lids Universitetinin Brotherton Kolleksiyasında Ovidinin əsərlərinin 1477-ci ildə Parmada Stephanus Corallus tərəfindən çap edilmiş üçcildlik dəsti qorunur. Həmin vaxt İnqolştadtda (Ingolstadt) tələbə olan Oswald von Eck 1540-cı ilin fevralından 1541-ci ilin fevralınadək bu cildlərin səhifə kənarlarını qeydlər və rəsmlərlə doldurub. Siz də dərs oxuyarkən kitabın kənarına qeydlər edirsinizsə, bu səhifələr keçmişdə yaşamış bir oxucunun işi ilə tanış gündəlik əlaqə qurmağa imkan verir.
Tez-tez verilən suallar
Ovidi kimdir?
Ovidi e.ə. 43-cü il martın 20-də Sulmoda doğulmuş Roma şairi Publius Ovidius Nasodur. Əsərləri arasında Metamorfozalar, Amores, Heroides, Ars Amatoria və Fasti var.
Ovidi «Metamorfozalar» əsərinə görə sürgün edilmişdi?
Onun cəzası ilə əlaqələndirilən poema Ars Amatoria idi. Ovidi *Tristia*da səbəbləri bir poema və bir səhv kimi açıqlayırdı. Səhvin nə olduğu hələ də müəyyən edilməyib.
Ovidi hara sürgün edilmişdi?
Avqust onu Qara dəniz sahilindəki Tomisə, indiki Rumıniyanın Konstansa şəhərinə göndərmişdi. Alimlərin çoxu tarix olaraq eramızın 8-ci ilini qəbul edir.
Ovidi Romaya qayıda bildimi?
Nə Avqust, nə də Tiberi onun geri çağırılmaq xahişini qəbul etdi. Ovidi eramızın 17-ci və ya 18-ci ilində Tomisdə vəfat etdi.
Mənbələr
- Vikipedi — Ovidius tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Ovid en.wikipedia.org
- Oxford Bibliographies — Ovidinin Metamorfozalar əsəri academic.oup.com
- Milli Qalereya — Ovidi nationalgallery.org.uk
- Milli Qalereya — Ovidi kimdir? nationalgallery.org.uk
- Gareth Williams — Ovidinin sürgün poeziyası, Kembricin Ovidi üzrə bələdçisi cambridge.org
- Oxford Bibliographies — Ovidi academic.oup.com
- Eşmol Muzeyi — OVID 2000 marşrutu ashmolean.web.ox.ac.uk
- Andrew D. Walker — Giriş, Ramus cambridge.org
- Anne-Marie Lewis — Tristia I, 3-də astronomik dəlillər, L’Antiquité Classique persee.fr
- Lids Universitetinin Kitabxanası — Ovidinin əsərləri library.leeds.ac.uk
- Lids Universitetinin Kitabxanası — Oswald von Eck library.leeds.ac.uk
FAQ
Ovidi kimdir?
Tam adı Publius Ovidius Naso olan Ovidi e.ə. 43-cü il martın 20-də Sulmoda doğulmuş Roma şairidir. «Metamorfozalar» əsərini yazıb və eramızın 17-ci və ya 18-ci ilində Tomisdə vəfat edib.
Ovidi «Metamorfozalar» əsərinə görə sürgün edilmişdi?
Onun cəzası ilə əlaqələndirilən poema «Ars Amatoria» idi. Ovidi sürgününün səbəblərini «bir poema və bir səhv» mənasını verən «carmen et error» ifadəsi ilə açıqlayırdı.
Ovidi hara sürgün edilmişdi?
Avqust Ovidini Qara dəniz sahilindəki Tomisə, indiki Rumıniyanın Konstansa şəhərinə göndərmişdi. Ümumi qəbul olunmuş tarix eramızın 8-ci ilidir.
Ovidi Romaya qayıda bildimi?
Ovidi nə Avqustu, nə də Tiberini onu geri çağırmağa razı sala bildi. Eramızın 17-ci və ya 18-ci ilində Tomisdə vəfat etdi.
Image: Ovid by an anonymous sculptor.jpg — Lucasaw, CC BY-SA 4.0
