Minakşi məbədi (Meenakshi Tapınağı) Hindistanın Tamil Nadu ştatındakı Maduray (Madurai) şəhərində, Vayqay (Vaigai) çayının cənub sahilində yerləşir. Onun rəngli giriş qüllələri bir-birini əvəz edən himayədarların dəstəyi ilə tikilib. İndiki kompleksin böyük hissəsi XVI və XVII əsrlərdə Maduray Nayaklarının fəaliyyəti nəticəsində formalaşıb. Qopuram adlanan bu qüllələrdə hindu tanrılarının, müqəddəslərin və mifoloji personajların boyalı fiqurları var. Qüllələr həm də onları tikdirənlərin gücünü və dini sədaqətini ifadə edir.
Melur Bələdiyyəsinin məlumatına görə, təkcə cənub qülləsində 1,511 stükko fiqur var. Amma məbədin hekayəsi bu sıx bəzəkli səthlərlə bitmir. Siz məbədin iki əsas ziyarətgahından girişlərinə və ətraf küçələrə doğru irəliləsəniz, ibadətin, hökmdarların tikinti layihələrinin və kütləvi mərasimlərin Madurayı necə formalaşdırdığını izləyə bilərsiniz.
Minakşi məbədi hansı tanrılara həsr olunub?
Kompleksdə iki əsas ziyarətgah var. Biri Parvatinin təcəssümü olan Minakşiyə həsr edilib. Digəri Şivanın təcəssümü olan Sundaresvarara (Sundareswarar) aiddir. Bu iki tanrıya birgə həsr olunması həm məbədin quruluşunu, həm də onunla bağlı mərasimləri anlamaq üçün əsasdır.
Minakşi adı “balıqgözlü” deməkdir. Bu ad ilahənin tamil dilindəki Angayarkanni adı ilə əlaqələndirilir. Beləliklə, məbədin həsr olunduğu ilahənin adı onun tamil ənənəsində tanınan adı ilə dil baxımından bağlıdır.
Bu iki tanrı arasındakı münasibət müntəzəm ibadət ayinlərini də müəyyənləşdirir. Hər cümə axşamı deyil, hər cümə günü axşam onların təsvirləri birlikdə yelləncəyə qoyulur. Çitiray (Chithirai) festivalında isə onların müqəddəs nikahı daha böyük bayramın mərkəzinə çevrilir. Bu bayram məbədi Madurayın mərasim həyatı ilə birləşdirir.
Pandya dövrü ilə Nayak dövründəki yenidənqurma arasında nə fərq var?
Məbədin yaranması haqqında əfsanə Kulasekara Pandya ilə başlayır. Məbədin rəsmi tarixinə görə, Şiva onun yuxusuna girib və Kadamba meşəsində məbəd tikməyi əmr edib. Hökmdar məbədin ətrafında geniş küçələri olan şəhər də salıb. Bu, məbədin yaranması haqqında rəvayətdir. Onu günümüzə çatan tikinti mərhələlərinin tarixlərindən ayırmaq lazımdır.
Bu müqəddəs məkan şivaçı şair Thirugnanasambandarın Tevaram ilahilərində xatırlanır. Memarlıq tarixində təsvir olunan erkən məbəd tikililəri XII və XIII əsrlərdəki Pandya hakimiyyəti dövrünə aiddir.
Kitabələr Pandya dövrü ilə bağlılığı rəqəmlərlə də göstərir. Tamil Virtual Akademiyası məbəddə 64 kitabə qeydə alır. Bunlardan 44-ü son Pandya dövrünə, 19-u Vicayanaqara–Maduray Nayak dövrünə, biri isə Britaniya dövrünə aiddir. Deməli, ən böyük qrup məbədin Pandya keçmişindən qalıb.
Rəsmi tarixdə XIV əsrdə Məlik Kafurun (Malik Kafur) hücumu zamanı heykəllərin və rəsm əsərlərinin zədələndiyi qeyd olunur. Vicayanaqara (Vijayanagara) hakimiyyəti dövründə yenidənqurma işləri aparılıb. Daha sonra Maduray Nayakları XVI və XVII əsrlərdə kompleksi xeyli genişləndiriblər. Bu gün mövcud olan tikililərin böyük hissəsi həmin işlərin nəticəsidir.
Bəzi layihələrin himayədarları daha dəqiq məlumdur. Rəsmi tarixə görə, sərkərdə Ariyanatha Mudaliar Min sütunlu zalı Viswanatha Nayakın hakimiyyəti dövründə tikdirib. Həmin mənbə Pudhu Mandapamı, Raya Gopuramı və mərasim hovuzunu Thirumalai Nayakın 1623–1659-cu illərdəki hakimiyyəti ilə əlaqələndirir.
Bu tarixi qatlar məbədi kimin tikdiyi sualına tək bir baninin adından daha dəqiq cavab verir. Pandya hökmdarları ilkin tikililəri inşa etdiriblər. Dağıntılardan sonra Vicayanaqara dövründə yenidənqurma aparılıb. Nayak hökmdarları və digər himayədarlar kompleksə mühüm hissələr əlavə ediblər. Tamil Virtual Akademiyası isə cənub qopuramının himayədarı kimi Seeramalai Sevvanthi Chettiarın adını çəkir.
Xronologiya
- XII–XIII əsrlər: Pandya hakimiyyəti dövründə erkən məbəd tikililəri inşa olunur.
- XIV əsr: Məlik Kafurun hücumu məbədə zərər vurur. Ardınca Vicayanaqara dövründə yenidənqurma aparılır.
- XVI–XVII əsrlər: Maduray Nayakları indiki kompleksin böyük hissəsini formalaşdıran genişləndirmə işləri aparırlar.
- 1623–1659: Rəsmi tarix Pudhu Mandapamı, Raya Gopuramı və mərasim hovuzunu Thirumalai Nayakın hakimiyyəti ilə əlaqələndirir.
- 1878: Tikintisinə XVI əsrdə başlanmış Mottai Gopuram tamamlanır.
Qopuram qüllələri nə üçündür və üzərlərində nə təsvir olunur?
Qopuramlar monumental girişlərdir. Onlar Minakşi və Sundaresvarar ziyarətgahlarını əhatə edən hasar divarlarında və kompleksin xarici sərhədi boyunca yerləşir. Bu mövqe onları məbəd daxilindəki hərəkət yolunun bir hissəsinə çevirir. Eyni zamanda, qüllələr özlüyündə də diqqətçəkən tikililərdir.
Smarthistory girişlərin təxminən əsas coğrafi istiqamətlərə uyğun yerləşdiyini bildirir. Mənbə mərkəzdən kənara doğru getdikcə yüksələn qüllələri ardıcıl hökmdarların güc və dindarlıq nümayiş etdirmək səyləri ilə də əlaqələndirir. Giriş tikdirmək himayədarın dini sədaqətini məbədin genişlənən memarlıq quruluşunda görünən edirdi.
Boyalı stükko fiqurlar hindu tanrılarını, müqəddəsləri və mifoloji personajları təsvir edir. Mərtəbələr boyunca düzülmüş panolar əfsanələrdən səhnələr danışır. Siz rənglərin sıxlığına aldanmadan diqqətlə baxsanız, səthlərdə ayrı-ayrı fiqurları və süjetli səhnələri seçə bilərsiniz. Bu bəzəklər müqəddəs hekayələrə girişlərin üzərində yer verir.
Cənub qülləsi bu sıxlığı konkret rəqəmlərlə göstərir. Melur Bələdiyyəsinin məlumatına görə, qüllə doqquzmərtəbəlidir, hündürlüyü 170 fut 6 düymdür və üzərində 1,511 stükko fiqur var. Ölçüsü və fiqurlarının çoxluğu kompleks haqqında təsvirlərdə qüllələrin niyə önə çıxdığını anlamağa kömək edir.
Bələdiyyə şərq və qərb qüllələrinin də hər birinin doqquz mərtəbədən ibarət olduğunu bildirir. Şərq qülləsində 1,011, qərb qülləsində isə 1,124 stükko fiqur qeydə alınır. Bu ayrı-ayrı saylar hər girişdə nə qədər çox heykəltəraşlıq detalı olduğunu göstərir.
Mənbələrdə qüllələrin ümumi sayı fərqlidir. Smarthistory 14 qopuram sayır, Melur Bələdiyyəsi isə 12 qüllə göstərir. Bu rəqəmlərdən heç biri izah verilmədən digərini əvəz etməməlidir. Onların təyinatını anlamaq üçün ortaq məqam aydındır: bunlar kompleksin sərhədlərində və daxili hasarlarında yerləşən girişlərdir.
Məbəd Madurayın şəhər quruluşuna və mərasimlərinə necə təsir edib?
Maduray Rayon Administrasiyası təxminən 65,000 kvadratmetr sahəsi olan Minakşi–Sundaresvarar kompleksini şəhərin ətrafında inkişaf etdiyi mərkəz kimi təsvir edir. Buna görə məbədin Madurayla əlaqəsi onun ziyarətgahlarını və zallarını əhatə edən divarlardan kənara çıxır.
Ətraf küçələr eyni mərkəz ətrafında halqalar şəklində düzülüb. Küçə və yolayrıcları tamil təqviminin aylarının adlarını daşıyır. Bu adlar həmin aylarda keçirilən mərasimlərin başlandığı yerlərlə əlaqəlidir. Şəhərin küçə adları hərəkət, məkan və mərasim vaxtı arasındakı bağlılığı yaşadır.
Gündəlik həyatınızdan bir nümunə düşünün: siz yolunuzu planlaşdırarkən tanış küçə adından necə istifadə edirsiniz? Minakşi məbədinin ətrafında bu adlar marşrutları mərasim təqvimi ilə də əlaqələndirir. Nayakların gördüyü işlərə məbədin ətrafındakı küçələrin yenidən təşkili də daxil idi. Beləliklə, şəhərsalma ilə memarlıq genişlənməsi eyni tarixin hissələrinə çevrilirdi.
Aprel–may aylarında keçirilən Çitiray festivalı Minakşi və Sundaresvararın müqəddəs nikahına həsr olunur. Minakşinin qardaşı sayılan Ajaqarın (Azhagar) təsviri Alagarkoildən Maduraya mərasim yürüşü ilə gətirilir. Bayram məbədin iki tanrısını şəhərə doğru edilən səfərlə əlaqələndirir.
Həm yaranma əfsanəsi, həm də sonrakı küçə quruluşu məbədi daha geniş şəhər mühitinin içində göstərir. Kulasekara Pandyanın əfsanəvi şəhərində ziyarətgahın ətrafında geniş küçələr vardı. Nayak dövründəki genişləndirmə də ətraf küçələrin quruluşunu dəyişdirdi. Bu fərqli dəlillərdə məbədin Madurayın planı ilə sıx bağlılığı görünür.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz detallar
Min sütunlu zalda 985 sütun var. Zal həm də bürünc heykəllərin, rəsm əsərlərinin və məbəd əşyalarının nümayiş etdirildiyi muzey kimi fəaliyyət göstərir. Beləliklə, onun tanınmış adı ilə həqiqi sütun sayı fərqlənir. İndiki funksiyası isə kompleksin maddi tarixi ilə tanış olmaq üçün əlavə imkan yaradır.
Pandya dövrünə aid bir kitabədə məmurun ziyarətgahın xarici girişində iki çırağın yanmasını təmin etmək üçün 20 qızıl sikkə bağışladığı qeyd olunur. Monumental girişlərin tarixi ilə yanaşı, bu məlumat kiçik və konkret bir qulluq işinin də sübutudur. Bir ianəçi müəyyən qapının işıqlandırılmasına dəstək verib.
Məbədin rəsmi tarixi şimal hissədəki Kadamba ağacını yaranma əfsanəsindəki meşənin xatırladıcısı kimi təqdim edir. Ağac həmin hekayəyə məbəd ərazisində fiziki bir istinad nöqtəsi verir. Beləcə, Kulasekara Pandyanın yuxusu haqqında rəvayət kompleksdəki bir ünsürlə bağlanır.
Mottai Gopuram “keçəl qüllə” deməkdir. Onun tikintisinə XVI əsrdə başlanıb və tikinti 1878-ci ildə tamamlanıb. Bu uzun fasilə qüllələri kimin tikdiyi sualına əlavə bir tarixi qat gətirir: kompleksin tikinti tarixi Nayakların böyük genişləndirməsindən sonra da davam edib.
Tez-tez verilən suallar
Minakşi məbədi haradadır?
Məbəd Hindistanın Tamil Nadu ştatındakı Maduray şəhərində, Vayqay çayının cənub sahilində yerləşir. Minakşi–Sundaresvarar kompleksi Madurayın ətrafında inkişaf etdiyi mərkəzdir.
Madurayın rəngli məbəd qüllələrini kim tikib?
Onların tikintisinə bir-birini əvəz edən himayədarlar töhfə veriblər. İndiki kompleksin böyük hissəsi XVI və XVII əsrlərdə Nayakların apardığı genişləndirmələrin nəticəsidir. Seeramalai Sevvanthi Chettiarın cənub qopuramının himayədarı olduğu ayrıca qeydə alınıb.
Qüllələrdəki fiqurlar nəyi təsvir edir?
Onlar hindu tanrılarını, müqəddəsləri və mifoloji personajları təsvir edir. Qüllələrin mərtəbələri boyunca yerləşən panolar müqəddəs əfsanələrdən səhnələr danışır. Girişlər həm də onları tikdirənlərin dini sədaqətini və gücünü ifadə edir.
Min sütunlu zalda həqiqətən min sütun var?
Zalda 985 sütun var. O, həm də bürünc heykəllərin, rəsm əsərlərinin və məbəd əşyalarının nümayiş etdirildiyi muzey kimi fəaliyyət göstərir.
Mənbələr
- Vikipediya — Minakşi məbədi en.wikipedia.org
- Smarthistory — Minakşi məbədi, Maduray smarthistory.org
- Tamil Virtual Akademiyası — Rəqəmsal mədəniyyət atlası tamilculturalatlas.in
- Tamil Nadu HR&CE — Məbədin rəsmi tarixi maduraimeenakshi.hrce.tn.gov.in
- Melur Bələdiyyəsi — Görməli yerlər tnurbantree.tn.gov.in
- Maduray Rayon Administrasiyası — Şri Minakşi–Sundaresvarar məbədi madurai.nic.in
FAQ
Minakşi məbədi haradadır?
Minakşi məbədi Hindistanın Tamil Nadu ştatındakı Maduray şəhərində, Vayqay çayının cənub sahilində yerləşir.
Madurayın rəngli məbəd qüllələrini kim tikib?
Qüllələr müxtəlif himayədarların dəstəyi ilə ayrı-ayrı dövrlərdə tikilib. İndiki kompleksin böyük hissəsi Maduray Nayaklarının XVI və XVII əsrlərdə apardığı genişləndirmələrin nəticəsidir. Tamil Virtual Akademiyası cənub qopuramının himayədarı kimi Seeramalai Sevvanthi Chettiarın adını göstərir.
Qüllələrdəki fiqurlar nəyi təsvir edir?
Boyalı stükko fiqurlar hindu tanrılarını, müqəddəsləri və mifoloji personajları təsvir edir. Qüllələrin mərtəbələri boyunca yerləşən panolarda müqəddəs əfsanələrdən səhnələr verilir.
Min sütunlu zalda həqiqətən min sütun var?
Zalda 985 sütun var. O, həm də bürünc heykəllərin, rəsm əsərlərinin və məbəd əşyalarının nümayiş etdirildiyi muzey kimi fəaliyyət göstərir.
Image: Sri Meenakshi Devasthanam Temple.jpg — Jim Evans, CC BY-SA 4.0
