دودمان شانگ چه بود؟ استخوان‌های پیشگویی و چین باستان

دودمان شانگ (Shang Hanedanı) دودمانی در عصر مفرغ چین (Çin) بود که تقریباً از 1600 تا 1046 پیش از میلاد حکومت می‌کرد. مرکز آن در پیرامون رود زرد (Sarı Irmak)، در هنان (Henan) امروزی، قرار داشت. این نخستین دودمان چینی است که اسناد مکتوب هم‌زمان با فرمانروایی‌اش از آن باقی مانده است. استخوان‌های پیشگویی این دوره، پرسش‌هایی دربارهٔ جنگ، کشاورزی، زایمان و بیماری را حفظ کرده‌اند. این نوشته‌ها از دریچهٔ دغدغه‌های دربار، تاریخ آغازین چین را روشن می‌کنند.

دندان‌درد شاه و بسیج نیرو برای جنگ، هر دو می‌توانستند موضوع پیشگویی در دورهٔ شانگ باشند. اگر شما این اسناد را در کنار بناها، اشیای مفرغی و تدفین‌های آنیانگ (Anyang) بررسی کنید، می‌توانید ببینید شاهان چگونه قدرت خود را اعمال می‌کردند و چه چیزهایی دربارشان را نگران می‌کرد. این شواهد همچنین توضیح می‌دهند که چرا فتح سرزمین شانگ به دست ژو (Zhou)، به فرمانروایی شانگ پایان داد، اما همهٔ سنت‌های آیینی آن را از میان نبرد.

دودمان شانگ کجا و تقریباً در چه زمانی حکومت می‌کرد؟

مرکز سیاسی و نظامی شانگ در پیرامون رود زرد، در محدودهٔ استان هنان امروزی، قرار داشت. گاه‌شماری جدید و رایج، دورهٔ این دودمان را تقریباً از 1600 تا 1046 پیش از میلاد می‌داند. این تاریخ‌ها به کل دورهٔ دودمان مربوط‌اند. باید آن‌ها را از دورهٔ متأخرتری جدا دانست که پایتخت نزدیک آنیانگ نمایندهٔ آن است.

یونسکو (UNESCO)، محوطهٔ یین‌شو (Yin Xu) را پایتخت اواخر دورهٔ شانگ، تقریباً از 1300 تا 1046 پیش از میلاد، معرفی می‌کند. این محوطه نزدیک آنیانگ و حدود 500 کیلومتر جنوب پکن (Pekin) قرار دارد. بقایای کاخ‌ها، معابد نیاکان و آرامگاه‌های شاهی آن، زمینهٔ باستان‌شناختی اسناد مکتوب را فراهم می‌کنند. اگر شما با دو صورت نوشتاری Yin Xu و Yinxu روبه‌رو شدید، در اینجا هر دو به همین محوطهٔ باستان‌شناختی اشاره دارند.

تاریخ‌گذاری دورهٔ شانگ محل بحث بوده است. محاسبهٔ سنتی لیو شین (Liu Xin)، این دودمان را در فاصلهٔ 1766 تا 1122 پیش از میلاد قرار می‌داد. پروژهٔ گاه‌شماری شیا–شانگ–ژو (Xia–Shang–Zhou Kronoloji Projesi)، با ترکیب باستان‌شناسی، شواهد رادیوکربن و داده‌های نجومی، بازهٔ تقریبی 1600 تا 1046 پیش از میلاد را پیشنهاد کرد. هنگام مقایسهٔ روایت‌ها، این تفاوت اهمیت دارد؛ تاریخ آغاز حکومت در هر روایت ممکن است بر پایهٔ نظام گاه‌شماری متفاوتی باشد.

دیوید کیتلی (David Keightley)، شانگ را نخستین دودمان تاریخی چین می‌نامد، زیرا منابع مکتوبی از همان دوره باقی مانده‌اند. ارزش این منابع در پیوند میان نوشته‌های بازمانده و مردمی است که دغدغه‌هایشان در آن‌ها ثبت شده است.

استخوان‌های پیشگویی دربارهٔ شاهان، جنگ و زندگی روزمره چه می‌گویند؟

پیشگویان شانگ معمولاً از استخوان کتف گاو و بخش زیرین لاک لاک‌پشت استفاده می‌کردند. این سطح‌ها را آماده می‌کردند و حرارت می‌دادند تا ترک بخورند. سپس پیشگویان دربار، ترک‌ها را تفسیر می‌کردند. دانشگاه کلمبیا (Columbia Üniversitesi) توضیح می‌دهد که میله‌ای مفرغی و داغ را بر فرورفتگی‌های استخوان یا لاک می‌گذاشتند. موضوع پیشگویی نیز اغلب به صورت دو نتیجهٔ احتمالی بیان می‌شد.

کتیبه‌های حاصل، بخشی برگزیده از دغدغه‌های نخبگان پادشاهی را حفظ کرده‌اند. موضوع آن‌ها شکارهای شاهانه، تولد پسران و بسیج مردم برای جنگ، کشاورزی یا کارهای عمومی است. این موضوع‌ها تصمیم‌های شاهانه را به سازمان‌دهی نیروی کار پیوند می‌دهند. بنابراین، یک نوشته دربارهٔ کشاورزی می‌توانست هم به کاری عملی مربوط باشد و هم به توانایی دربار برای فراخواندن مردم.

شاهان شانگ فرماندهی نظامی را با اقتدار دینی در هم می‌آمیختند. آن‌ها مراسم پیشگویی را هدایت می‌کردند و در تقدیم پیشکش به نیاکان شاهی، جایگاهی ممتاز داشتند. به همین دلیل، جنگ و آیین در یک نظام واحد قدرت شاهانه جای می‌گرفتند. فرمانروایی که به مردم فرمان می‌داد، خود نیز در جست‌وجوی پاسخ از راه پیشگویی شرکت می‌کرد.

استخوان‌ها فهرست‌های صریح و ساده‌ای از شاهان ندارند. در عوض، ترتیب قربانی‌ها و پیشکش‌هایی که به فرمانروایان پیشین تقدیم شده‌اند، به پژوهشگران امکان داده است توالی جانشینی شاهان را بازسازی کنند. این بازسازی تا حد زیادی با روایت‌های تاریخی متأخر همخوانی دارد. پس هر سند آیینی می‌تواند به پاسخ دادن به پرسشی تاریخی و گسترده‌تر کمک کند: پیش از کسانی که این پیشکش‌ها را تقدیم می‌کردند، چه فرمانروایانی حکومت کرده بودند؟

این کتیبه‌ها را باید با دقت خواند، زیرا مجموعه‌ای گزینشی از اسناد درباری‌اند. دانشگاه کلمبیا تأکید می‌کند که آن‌ها رویدادها و نگرانی‌های مهم برای نخبگان را بازتاب می‌دهند. اگر شما آن‌ها را شرحی کامل از زندگی روزمرهٔ جامعهٔ شانگ بدانید، به اولویت‌های دربار بیش از اندازه وزن می‌دهید. این شواهد بیش از همه دربارهٔ همان دغدغه‌هایی گویا هستند که واقعاً ثبت کرده‌اند.

یافته‌های آنیانگ، ظروف مفرغی و تدفین‌ها چگونه تفسیر می‌شوند؟

محدودهٔ کاخ‌ها و معابد نیاکان شاهی در یین‌شو، بیش از 80 پیِ بنا دارد. یونسکو کاخ‌ها، معابد نیاکان و آرامگاه‌های شاهی آن را نمونه‌هایی آغازین برای معماری کاخ‌ها و گورستان‌های فرمانروایان در دوره‌های بعدی چین می‌داند. پی‌های بازمانده، محیط ساخته‌شده‌ای را نشان می‌دهند که اقامت شاه، پیوند با نیاکان و تدفین در آن نمود می‌یافت.

ظروف مفرغی، شواهد دیگری دربارهٔ تولید صنایع دستی و آیین‌ها به دست می‌دهند. سازندگان شانگ از روش ریخته‌گری با بخش‌های جداگانهٔ قالب گلی استفاده می‌کردند. پس از پختن قالب‌ها، بخش‌ها را دوباره پیرامون یک مغزی داخلی کنار هم می‌چیدند. این مغزی، فضای خالی درون ظرف را شکل می‌داد. بنابراین، ظرف نهایی حاصل آرایش دقیق قالب و مغزی را در خود حفظ کرده است.

آرامگاه فو هائو (Fu Hao) مجموعه‌ای به‌ویژه پُرشمار از اشیای تدفینی در اختیار می‌گذارد. ژنگ ژن‌شیانگ (Zheng Zhenxiang) آن را در 1976 در یین‌شو کشف کرد. محتویات آرامگاه هنگام کاوش غارت‌نشده بود. فهرست یافته‌ها شامل 755 شیء یشمی و 468 شیء مفرغی بود. بیش از 200 مورد از اشیای مفرغی، ظروف آیینی بودند. به این ترتیب، بخش بزرگی از مجموعهٔ تدفینی مستقیماً با تجهیزات آیینی پیوند داشت.

در آرامگاه، بقایای شش سگ و 16 اسکلت انسان نیز وجود داشت. این بقایا نشانه‌ای از قربانی کردن در ارتباط با تدفین تفسیر شده‌اند. آن‌ها در کنار اشیای یشمی و مفرغی نشان می‌دهند که چرا آرامگاه شاهی را باید هم شاهدی بر اعمال آیینی دانست و هم نشانه‌ای از ثروت مادی.

کتیبه‌های استخوان‌های پیشگویی در 1899 توجه پژوهشگران را جلب کردند. کاوش علمی گسترده در یین‌شو، در 1928 زیر نظر مؤسسهٔ تاریخ و زبان‌شناسی آکادمیا سینیکا (Academia Sinica Tarih ve Filoloji Enstitüsü) آغاز شد. این دو تحول، اسناد مکتوب و بقایای حاصل از کاوش را وارد مطالعهٔ شانگ کردند. یین‌شو در 2006 در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

یک کتیبهٔ مربوط به زایمان، هم پیشگویی و هم نتیجهٔ آن را حفظ کرده است. نتیجهٔ ثبت‌شده در کتیبهٔ 15A می‌گوید فو هائو، 31 روز پس از پیشگویی، دختری به دنیا آورد. این تولد نامطلوب ارزیابی شد. این سند کوچک، ترجیح دربار را در روایتی مشخص از یک زایمان آشکار می‌کند.

دندان‌درد وو دینگ (Wu Ding) پیوندی با زندگی روزمره ایجاد می‌کند. شاید شما هم این درد را بشناسید، اما واکنش شاهانه شامل پیشگویی برای شناسایی نیایی بود که درد را ایجاد کرده بود. هدف این بود که با تقدیم قربانی، آن نیا را خشنود کنند. یک مشکل جسمی آشنا، از دریچهٔ رابطهٔ شاه با درگذشتگان خاندان سلطنتی فهمیده می‌شد.

اسکلت‌های انسانی یین‌شو، پوسیدگی دندان، آبسه و بیماری بافت‌های نگهدارندهٔ دندان را نشان می‌دهند. این یافته‌ها وجود مشکلات دندانی را در میان افرادی ثابت می‌کنند که بقایایشان در کاوش‌ها به دست آمده است. اما به پژوهشگران امکان نمی‌دهند شکایت مشخص وو دینگ را مستقیماً تشخیص دهند. نوشتهٔ مربوط به دندان‌درد او و شواهد اسکلتی، به پرسش‌هایی مرتبط اما جداگانه پاسخ می‌دهند.

استخوان پیشگوییِ کتیبه‌دار لزوماً شیئی بزرگ نیست. نمونهٔ EAX.512 در موزهٔ اشمولین (Ashmolean Müzesi)، تنها 11.2 × 2 × 0.8 سانتی‌متر اندازه دارد. موزه آن را به دورهٔ آنیانگ، تقریباً 1200 تا 1050 پیش از میلاد، تاریخ‌گذاری می‌کند. این ابعاد به شما تصویری ملموس می‌دهند که یک شیء مکتوب بازمانده می‌تواند چقدر کوچک باشد.

در تدفین فو هائو، تقریباً 6,900 صدف کائوری نیز وجود داشت. این صدف‌ها در دورهٔ شانگ نقش پول را داشتند. این تعداد، در کنار فهرست اشیای یشمی و مفرغی، معیار دیگری برای سنجش ثروت آرامگاه است. صدف‌ها به همان اندازهٔ ظروف آیینی چشمگیرتر، در تفسیر این تدفین جای دارند.

فرمانروایی شانگ چگونه پایان یافت و دودمان ژو چگونه به قدرت رسید؟

حدود 1046 پیش از میلاد، وو (Wu)، فرمانروای ژو، نیروهای دی شین (Di Xin)، آخرین شاه شانگ، را در نبرد مویه (Muye Muharebesi) شکست داد. خاستگاه ژو در بخش غربی حوضهٔ رود زرد، در شاآنشی (Şensi) امروزی، بود. پیروزی آن‌ها به حکومت دودمان شانگ پایان داد و دودمان فرمانروای تازه‌ای را بر سر کار آورد.

فرمانروایان ژو برای توجیه برانداختن شانگ، به تیان‌مینگ (Tianming)، یعنی حق فرمانرواییِ اعطاشده از سوی آسمان، استناد می‌کردند. بنابراین، در توضیحی که از فتح ارائه می‌دادند، پیروزی نظامی با مشروعیت سیاسی پیوند داشت. این مفهوم توضیح می‌داد که چرا اقتدار می‌تواند از دودمان شکست‌خورده به فاتحان آن منتقل شود.

ترتیبات پس از نبرد مویه، خاندان دی شین را بلافاصله از قدرت کنار نزد. وو اجازه داد پسر دی شین، وو گنگ (Wu Geng)، به عنوان فرمانروایی تابع باقی بماند. پس از مرگ وو، هواداران شانگ در شورش سه نگهبان (Üç Muhafız İsyanı) شرکت کردند. این شورش پس از سه سال سرکوب شد.

استفاده از ظروف مفرغی آیینی و پیشگویی در فرمانروایی ژو ادامه یافت. همچنین، سرزمین‌های گسترده‌ای زیر اختیار خویشاوندان و دیگر اشراف منصوب فرمانروا قرار گرفت. فتح، دودمان و سازمان حکومت را تغییر داد. در عین حال، شیوه‌های آشنا از دورهٔ شانگ، بخشی از نظم سیاسی تازه باقی ماندند.

خط زمانی

• تقریباً 1600 پیش از میلاد: دودمان شانگ بر پایهٔ گاه‌شماری جدید و رایج آغاز می‌شود.
• تقریباً 1300 تا 1046 پیش از میلاد: بر پایهٔ تاریخ‌گذاری یونسکو، یین‌شو پایتخت اواخر دورهٔ شانگ است.
• تقریباً 1046 پیش از میلاد: وو، فرمانروای ژو، در مویه پیروز می‌شود و به حکومت دودمان شانگ پایان می‌دهد.
• 1899: کتیبه‌های استخوان‌های پیشگویی توجه پژوهشگران را جلب می‌کنند.
• 1928: مؤسسهٔ تاریخ و زبان‌شناسی آکادمیا سینیکا، کاوش‌های علمی را در یین‌شو آغاز می‌کند.
• 1976: ژنگ ژن‌شیانگ آرامگاه غارت‌نشدهٔ فو هائو را کشف می‌کند.
• 2006: یین‌شو در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت می‌شود.

پرسش‌های متداول

دودمان شانگ چه بود؟

شانگ دودمانی در عصر مفرغ چین بود که تقریباً از 1600 تا 1046 پیش از میلاد حکومت می‌کرد. مرکز سیاسی و نظامی آن در پیرامون رود زرد، در هنان امروزی، قرار داشت. این نخستین دودمان چینی است که اسناد مکتوب هم‌زمان با فرمانروایی‌اش از آن باقی مانده است.

استخوان‌های پیشگویی چه کاربردی داشتند؟

پیشگویان دربار، ترک‌هایی را تفسیر می‌کردند که با حرارت دادن به استخوان‌های آماده‌شدهٔ جانوران و لاک لاک‌پشت‌ها پدید می‌آمدند. کتیبه‌های آن‌ها دغدغه‌هایی مانند جنگ، کشاورزی، زایمان، شکارهای شاهانه و بیماری را ثبت می‌کردند. این نوشته‌ها تصویری گزینشی از رویدادهای مهم برای دربار را حفظ کرده‌اند.

چرا آرامگاه فو هائو اهمیت دارد؟

آرامگاه فو هائو که در 1976 به صورت غارت‌نشده کشف شد، 755 شیء یشمی، 468 شیء مفرغی و تقریباً 6,900 صدف کائوری را حفظ کرده بود. محتویات آن، شواهدی دربارهٔ ثروت شاهانه، تجهیزات آیینی و قربانی کردن در آیین‌های تدفین فراهم می‌کنند.

دودمان شانگ چگونه پایان یافت؟

وو، فرمانروای ژو، حدود 1046 پیش از میلاد نیروهای دی شین را در مویه شکست داد. حکومت دودمان شانگ پایان یافت، اما پیشگویی و استفاده از ظروف مفرغی آیینی در دورهٔ ژو ادامه پیدا کرد.

منابع

1. موزهٔ هنر متروپولیتن — دودمان‌های شانگ و ژو: عصر مفرغ چین metmuseum.org
2. انتشارات دانشگاه کمبریج، دیوید کیتلی — شانگ: نخستین دودمان تاریخی چین cambridge.org
3. ویکی‌پدیای انگلیسی — دودمان شانگ en.wikipedia.org
4. مرکز میراث جهانی یونسکو — یین‌شو whc.unesco.org
5. موزهٔ پن — استخوان پیشگویی 49-14-7B collections.penn.museum
6. دانشگاه کلمبیا — کتیبه‌های استخوان‌های پیشگویی: دربارهٔ فرزندآوری afe.easia.columbia.edu
7. دانشگاه نیویورک، مؤسسهٔ مطالعات جهان باستان — از استخوان‌های پیشگویی تا استخوان‌های انسان isaw.nyu.edu
8. موزهٔ اشمولین — استخوان پیشگویی EAX.512 jameelcentre.ashmolean.org
9. آکادمیا سینیکا — آشنایی با گنجینه‌های ملی: جمجمهٔ کتیبه‌دار گوزن museum.sinica.edu.tw
10. دولت استان هنان — آرامگاه فو هائو english.henan.gov.cn
11. موزهٔ ملی هنر آسیایی اسمیتسونین — دودمان ژو asia.si.edu
12. ویکی‌پدیای انگلیسی — یین‌شو en.wikipedia.org

FAQ

Image: Bronze Rectangular Caldron (Fangding) Shang dynasty 12th-11th century BCE China.jpg — Mary Harrsch, CC BY-SA 4.0