Thukydides, Atina salgınını kendisi geçiren ve hastaları gözlemleyen Atinalı tarihçi ve komutandır. Peloponnesos Savaşı’nı, kendi gözlemleriyle başkalarının tanıklıklarını sınayarak anlatmaya çalışmıştır. Siz bu yazıda onun tanıklığını, konuşmaları kullanışını ve tarihçiliğinin önemini öğreneceksiniz. [1][4][6]
MÖ 424’te Amphipolis’e yardım götüren bir komutan, neden kendi başarısızlığını da anlatır? Thukydides’in yaşamı, savaşın katılımcısıyla tarihini yazan kişi arasındaki ilişkiyi görünür kılar. Atina salgınından Melos görüşmelerine uzanan örnekler, bu ilişkinin farklı yönlerini gösterir. Eseri okurken hem olayları hem anlatıcının bilgiye nasıl ulaştığını birlikte değerlendirebilirsiniz. [2][4][9]
Thukydides Peloponnesos Savaşı’nın hangi olaylarına tanıklık etti?
Thukydides, yaklaşık MÖ 460’ta Atina’nın Halimous demosunda, bugünkü Alimos çevresinde doğdu. Atinalı tarihçi ve komutan olarak, yazdığı savaşın içinde de yer aldı. Peloponnesos Savaşı, MÖ 431–404 arasında Atina ve bağlı kentleriyle Sparta önderliğindeki ittifakı karşı karşıya getirdi. Thukydides, savaş başlarken araştırmasına giriştiğini ve çatışmanın öncekilerden büyük olacağını düşündüğünü belirtir. [1][2][3]
Onun doğrudan tanıklığının açık örneklerinden biri, MÖ 430’da başlayan Atina salgınıdır. II.48’de hastalığı kendisinin de geçirdiğini ve başka hastaları gözlemlediğini açıkça söyler. Burada anlatıcı, yalnızca uzaktan haber toplayan biri olarak karşımıza çıkmaz. Thukydides’in hastalık deneyimi, salgın hakkındaki anlatısının kişisel dayanaklarından birini oluşturur. [4]
MÖ 424’te Thasos çevresinde strategos, yani komutan olarak görev yapıyordu. Brasidas’ın ele geçirdiği Amphipolis’e yardım götürdü, ancak kentin teslim olmasını önleyemedi. V.26’da, Amphipolis komutanlığının ardından yirmi yıl sürgünde kaldığını kendisi bildirir. Böylece savaş, Thukydides’in hem askerî görevini hem sonraki araştırma koşullarını etkiledi. [2][5]
Yine de savaşı yaşamak, anlatılan her sahnede bulunmak anlamına gelmez. Thukydides, yirmi yedi yıllık savaşın tamamını yaşadığını kendi metninde belirtir. Polly Low ise anlattığı olayların tümünü veya çoğunu bizzat görmediğini vurgular. Siz onun metninde kişisel deneyimle başkalarından edinilen bilgiyi birlikte değerlendirmelisiniz. [5][7]
Kısa kronoloji
Thukydides’in yaşamıyla Peloponnesos Savaşı’nın seyri, aşağıdaki tarihlerde doğrudan birbirine bağlanır. Özellikle MÖ 411 ile MÖ 404 arasındaki ayrım, eserin kapsamını anlamayı sağlar. [2][3]
- Yaklaşık MÖ 460 Thukydides, Atina’nın Halimous demosunda doğdu. [1]
- MÖ 431 Peloponnesos Savaşı başladı; Thukydides araştırmasına giriştiğini belirtir. [2][3]
- MÖ 431 sonu Perikles, savaş ölüleri için Cenaze Söylevi’ni verdi. [8]
- MÖ 430 Atina salgını başladı. [4]
- MÖ 424 Amphipolis’e yardım götürdü, ancak kentin teslim olmasını önleyemedi. [2]
- MÖ 424 sonrası Kendi ifadesiyle yirmi yıl süren sürgün dönemi başladı. [5]
- MÖ 416 Melos seferi ve Melos Diyaloğu’nun bağlamındaki görüşmeler gerçekleşti. [9]
- MÖ 411 Günümüze ulaşan tarih anlatısının kapsadığı olaylar burada kesilir. [2]
- MÖ 404 Peloponnesos Savaşı, Atina’nın yenilgisiyle sona erdi. [2][3]
Bu çizelgede savaşın bitişiyle anlatının bitişi aynı tarihe denk gelmez. Thukydides’in savaşı sonuna kadar yaşaması, eserinin tamamını anlattığı anlamına gelmez. MÖ 411’deki kesinti, son yedi yılın bu anlatıda bulunmadığını gösterir. [2][5]
Konuşmaları ve görgü tanıklarının anlatılarını nasıl kullandı?
Thukydides, I.22’de olayları ilk karşılaştığı habere dayanarak aktarmadığını açıkça belirtir. Kendi gözlemlerini ve başkalarının tanıklıklarını mümkün olduğunca ayrıntılı biçimde sınadığını söyler. Aynı olayı gören kişilerin anlatıları, hafıza kusurları ve taraf tutmaları nedeniyle uyuşmayabilir. Onun yöntem açıklamasında, tanığın olayı görmüş olması tek başına yeterli sayılmaz. [6]
Siz de gündelik hayatta aynı tartışmayı anlatan kişilerin farklı ayrıntılar seçtiğini görebilirsiniz. Thukydides’in I.22’de üzerinde durduğu sorun, bu tanıdık deneyimle birlikte düşünülebilir. Hatırlanan şey, yaşanan olayın bütününü kendiliğinden ve eksiksiz biçimde temsil etmeyebilir. Yazarın tanıklıkları sınama iddiası, bu yüzden tarihçiliğinin değerlendirilmesinde somut bir ölçüttür. [6]
Konuşmalarda ise Thukydides, farklı bir güçlüğü açıkça okurun önüne koyar. Söylenen sözleri aynen hatırlamanın hem kendisi hem aktaranlar açısından zor olduğunu belirtir. Gerçek sözlerin genel anlamına bağlı kalarak, duruma uygun ifadelerle konuşmaları yeniden kurduğunu açıklar. Dolayısıyla eserdeki söylevleri okurken, yazarın I.22’de açıkladığı bu yöntemi hesaba katmalısınız. [6]
Perikles’in Cenaze Söylevi, MÖ 431 yılının sonundaki savaş ölüleriyle ilişkilidir. Thukydides’in anlatısında söylev, Atina kültürünü, demokrasiyi ve kent uğruna fedakârlığı över. Ancak konuşmanın gerçek sözleri ne ölçüde koruduğu konusunda farklı yorumlar vardır. Bristol Üniversitesi açıklaması, başka sözlerle anlatma ve kurmaca payını vurgulayan okumaları da aktarır. [8]
Peloponnesos Savaşı’nı nasıl açıkladı; tarihçiliği neden önemli?
Thukydides, I.23’te açıklanan yakın anlaşmazlıklarla kendi asıl neden açıklamasını birbirinden ayırır. Atina’nın güçlenmesini ve bunun Sparta’da yarattığı korkuyu özellikle öne çıkarır. Böylece savaşın nedenlerini araştırırken, tarafların dile getirdiği gerekçelerle yetinmemeyi öneren bir örnek sunar. Siz burada, açıklanan gerekçeyle yazarın kurduğu neden ilişkisini ayrı ayrı izleyebilirsiniz. [10]
Anlatının zaman düzeni de Thukydides’in savaşı nasıl yorumladığını görmenize yardım eder. V.26’da olayları yaz ve kış dönemlerine göre sıraladığını kendisi açıklar. Nikias Barışı sonrasındaki çatışmaları da aynı yirmi yedi yıllık savaşın parçası sayar. Bu tercih, farklı çatışmaların hangi çerçevede birlikte anlatıldığını okura açıkça gösterir. [5]
Thukydides, I.22’de eserinin amacını anlık dinleyici beğenisinin ötesinde tanımlamayı seçer. Geçmişi ve gelecekteki benzer olayları anlamaya yarayacak kalıcı bir kazanım sunmak ister. Tanıklıkları sınama ve konuşmaların kuruluşunu açıklama çabası, bu amaçla birlikte okunabilir. Tarihçiliğinin önemi, böylece yalnızca aktardığı olaylarda değil, açıkladığı çalışma yönteminde de belirir. [6]
Polly Low’a göre eser, dönemden kalan tek kesintisiz çağdaş savaş anlatısıdır. Bu özellik, Peloponnesos Savaşı’nı araştıran okurun neden sürekli Thukydides’e döndüğünü açıklar. Bristol Üniversitesi araştırması, İkinci Dünya Savaşı sonrasında özellikle ABD’deki etkisini de belirtir. Batı dış politikası ve askerî müdahale tartışmalarında kendisine sık sık başvurulmuştur. [7][11]
Atina vebası ve Melos Diyaloğu ne anlatır; eserinin sınırları nelerdir?
Atina vebası diye anılan salgında Thukydides, hastalığın kökenine ilişkin spekülasyonu başkalarına bırakır. II.48’de, hastalık yeniden ortaya çıkarsa tanınabilmesi için belirtilerini kaydetmeyi seçtiğini söyler. Kendisinin hastalanmış olması ve hastaları gözlemlemesi, bu tercihin somut dayanaklarını oluşturur. Anlatının amacı, burada olası bir tekrar karşısında işe yarayabilecek gözlemleri korumaktır. [4]
II.52–53’te salgın, cenaze âdetlerinin bozulmasıyla ve toplumsal düzenin çözülüşüyle birlikte anlatılır. İnsanlar, başkalarının hazırladığı odun yığınlarını kendi ölülerini yakmak için kullanır. Thukydides ayrıca, cezalandırılmadan öleceğini düşünen insanların yasalardan çekinmemesini de anlatısına ekler. Böylece salgının etkileri, hastalık deneyiminden cenaze uygulamalarına ve davranışlara kadar uzanır. [4]
MÖ 416’daki Melos seferine yerleştirilen diyalog, farklı bir çatışmayı görünür kılar. Atina boyun eğme isterken, Meloslular bağımsızlık, adalet ve Sparta’dan yardım beklentisini savunur. V.89’da adaletin eşit güçtekiler arasında geçerli olduğunu ileri sürenler Atinalı elçilerdir. Bu savı değerlendirirken, metinde konuşan tarafın kim olduğunu gözden kaçırmamak gerekir. [9]
V.116’da Melos’un tesliminden sonra yaşananlar, görüşmelerin sonucunu somut biçimde ortaya koyar. Ele geçirilen yetişkin erkekler öldürülür; kadınlar ve çocuklar ise köleleştirilir. Thukydides, ardından adaya beş yüz Atinalı yerleşimci gönderildiğini de aktarır. Diyalogdaki güç tartışmasını, eserde hemen ardından verilen bu sonuçla birlikte okuyabilirsiniz. [9]
Oxford Bibliographies, Sicilya seferi felaketini de eserin başlıca siyasal anlatıları arasında değerlendirir. VI–VII. kitaplardaki bu anlatıyı, Perikles’in idealleştirilmiş Atina tasviriyle birlikte ele alır. Melos’taki emperyal şiddet de aynı değerlendirmede öne çıkan diğer örnektir. Böylece Atina’nın övülen özellikleri, talepleri ve felaketleri aynı eser içinde karşılaşır. [3]
Eserin sınırlarından biri, günümüze ulaşan anlatının MÖ 411’de kesilmesidir. Polly Low ayrıca, Thukydides’in seçkin bir Atinalı erkek olarak yazdığını vurgular. Kadınlara anlatıda çok az yer verilmesi, bu bakış açısının sınırlılıklarındandır. Dolayısıyla eserin çağdaşlığı ve tanıklıkları sınama iddiası, kapsamadığı deneyimleri ortadan kaldırmaz. [2][7]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Thukydides, V.26’da sürgünün araştırması açısından sağladığı bir fırsatı özellikle dile getirir. Sürgün, iki tarafı ve özellikle Peloponnesosluları yakından incelemesine olanak sağlamıştır. Amphipolis sonrasındaki uzaklaşma, böylece yazarın bilgi toplama koşullarıyla da ilişki kazanır. Thukydides’in kişisel yaşamındaki kırılmayı, eserinin oluşumundan tamamen ayrı düşünmek güçleşir. [5]
II.51’de salgından kurtulanların hastalara daha rahat bakabildiğini anlatan başka bir gözlem bulunur. Thukydides, ikinci hastalanmanın en azından ölümcül biçimde görülmediğini de burada bildirir. Bu ayrıntı, salgın anlatısına hastalarla ilgilenen insanların davranışlarını da dahil eder. Okur, aynı bölümde hastalık deneyimiyle bakım ilişkisi arasında kurulan bağı izleyebilir. [4]
II.54’te ise eski bir kehanetteki sözcüğün kıtlık mı salgın mı olduğu tartışılır. Thukydides, insanların hatıralarını yaşadıkları felakete uydurduğunu bu örnek üzerinden dile getirir. Siz bu ayrıntıyı, I.22’deki hafıza sorunuyla birlikte okuduğunuzda ortak bir kaygı görebilirsiniz. Geçmişin hatırlanışı, Thukydides’in anlatısında hem yöntem sorunu hem gözlem konusu olur. [4][6]
Melos görüşmelerinin yapıldığı ortam da V.84–85’te anlatılan dikkate değer bir ayrıntıdır. Görüşmeler halk meclisi önünde değil, yöneticiler ve dar bir topluluk karşısında yürütülür. Atinalı elçiler, uzun söylevler yerine karşılıklı itirazlarla ilerlemeyi burada kendileri önerir. Diyaloğun biçimini değerlendirirken, konuşmanın kimlerin önünde yapıldığını da böylece hesaba katabilirsiniz. [9]
Thukydides ne kadar nesnel okunabilir?
Thukydides’in tanıklıkları sınama iddiası, kusursuz nesnelliğinin kanıtı olarak tek başına görülemez. Bristol Üniversitesi araştırması, kusursuz nesnel veya ilk modern tarihçi yorumuna karşı farklı okumaları aktarır. Bu okumalar, yazarın retoriğini, siyasal bağlılıklarını ve tarihsel bağlamını özellikle öne çıkarır. Dolayısıyla Thukydides’i değerlendirirken, yöntem açıklamalarıyla metnin nasıl kurulduğunu birlikte incelemek gerekir. [11]
I.22’de konuşmaların yeniden kurulduğunu söylemesi, bu okuma için doğrudan bir dayanak sunar. Cambridge girişinin vurguladığı seçkin Atinalı erkek konumu da başka bir değerlendirme ölçütüdür. Siz Thukydides’i okurken, konuşmacının iddiasını yazarın kendi hükmüyle hemen eşitlememelisiniz. Melos Diyaloğu’nda Atinalı elçilerin savını kimin söylediğini belirtmek, bunun somut örneğidir. [6][7][9]
Sık sorulan sorular
Thukydides kimdir ve nerede doğmuştur?
Thukydides, yaklaşık MÖ 460’ta Atina’nın Halimous demosunda doğan tarihçi ve komutandır. Doğduğu yer, bugünkü Alimos çevresine karşılık gelir.
Thukydides savaştaki bütün olayları kendi gözleriyle mi gördü?
Thukydides, yirmi yedi yıllık savaşın tamamını yaşadığını kendisi belirtir. Bununla birlikte, eserinde anlattığı olayların tümünü veya çoğunu bizzat görmemiştir.
Perikles’in Cenaze Söylevi gerçek konuşmanın aynısı mı?
Thukydides, konuşmaların sözcüklerini aynen hatırlamanın güçlüğünü I.22’de açıkça kabul eder. Perikles’in Cenaze Söylevi’nde gerçek sözlerin ne ölçüde korunduğu tartışılmaktadır.
Thukydides’in eseri Peloponnesos Savaşı’nın tamamını anlatır mı?
Peloponnesos Savaşı Tarihi’nin günümüze ulaşan anlatısı MÖ 411’de kesilir. Dolayısıyla MÖ 404’teki Atina yenilgisine uzanan son yedi yıl anlatılmaz.
Kaynaklar
- Vikipedi — Thukididis tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Thucydides en.wikipedia.org
- Oxford Bibliographies — Jeffrey S. Rusten, Thucydides academic.oup.com
- MIT Internet Classics Archive — Thukydides, II. Kitap classics.mit.edu
- Tufts Üniversitesi Perseus — Thukydides, V.26 beta.perseus.tufts.edu
- Tufts Üniversitesi Perseus — Thukydides, I.22 beta.perseus.tufts.edu
- Cambridge University Press — Polly Low, Introduction assets.cambridge.org
- Bristol Üniversitesi — II.43: Context and Meaning bristol.ac.uk
- MIT Internet Classics Archive — Thukydides, V. Kitap classics.mit.edu
- Tufts Üniversitesi Perseus — Thukydides, I.23 beta.perseus.tufts.edu
- Bristol Üniversitesi — Thucydides: reception, reinterpretation and influence bristol.ac.uk
Görsel: Thucydides Venizelos Modern Greek translation Oxford c1937.jpg — Thucydides, transl. to Modern Greek by Eleftherios Venizelos, Public domain
