فانوس دریایی اسکندریه (İskenderiye Feneri) در انتهای شرقی جزیرهٔ باستانی فاروس در اسکندریهٔ مصر قرار داشت. امروز قلعهٔ قایتبای، کنار ورودی بندر بزرگ، محل پیشین آن را نشان میدهد. زلزله‌ها به‌تدریج بنا را ویران کردند و حدود سال 1480، سنگهای باقیمانده در ساخت قلعه دوباره به کار رفتند. بقایای زیر آب شامل بلوک‌های بزرگی است که با فانوس دریایی مرتبط دانسته شدهاند؛ در کنار آن‌ها سنگ‌هایی از سازه‌های دیگر هم وجود دارد.
معما از همین بقایای درهم‌آمیخته آغاز می‌شود: کدام سنگ‌ها متعلق به برج بودند و دربارهٔ طراحی آن چه چیزی به شما می‌گویند؟ سکه‌ها برجی را نشان میدهند که بر فرازش مجسمه‌ای قرار دارد. بررسی‌های زیر آب هم قطعات پراکندهٔ معماری را ثبت کرده‌اند. دنبال کردن این سرنخ‌ها، ساخت فانوس دریایی، ویرانی تدریجی آن و بازسازی‌هایی را به هم پیوند میدهد که اکنون با مدل‌سازی سهبعدی آزمایش میشوند.
فانوس دریایی اسکندریه کجا بود؟
فانوس دریایی از نوک شرقی جزیرهٔ فاروس، ورودی بندر بزرگ اسکندریه را مشخص می‌کرد. فاروس با گذرگاهی به نام هپتاستادیون، به طول بیش از 1,200 متر، به اسکندریه وصل می‌شد. بنابراین، محل جزیره‌ای بنا از راه خشکی به شهر پیوند داشت.
قلعهٔ قایتبای در محل پیشین فانوس دریایی قرار دارد. اگر شما جای برج باستانی را با موقعیت قلعه پیدا کنید، مرجع جغرافیایی اصلی را در اختیار دارید. محوطهٔ باستانشناختی زیر آب در اطراف همین محدوده است. مرکز مطالعات اسکندریه، CEAlex، زیر آب رفتن بقایا را با فرونشستی مرتبط می‌داند که از دوران باستان بر ساحل اسکندریه اثر گذاشته است.
فانوس دریایی اسکندریه چه زمانی و در دورهٔ کدام فرمانروا ساخته شد؟
CEAlex آغاز ساخت را سال 297 پیش از میلاد، در دورهٔ بطلمیوس اول، می‌داند. بنا بین سال‌های 283 تا 281 پیش از میلاد، در دورهٔ بطلمیوس دوم، تکمیل شد. این تاریخ‌گذاری بر واژه‌نامهٔ متأخر سودا و گاه‌شماری اوسبیوس تکیه دارد. پس دقت آن وابسته به همین روایت‌های مکتوب است.
فانوس دریایی به یکی از عجایب هفت‌گانهٔ جهان باستان تبدیل شد. ارتفاع کلی آن دست‌کم 100 متر برآورد می‌شود. این عدد، برآوردی از ارتفاع کل بناست. بلوک‌های باقیمانده در زیر آب، برجی سالم را تشکیل نمی‌دهند که بتوان همهٔ ابعادش را به‌سادگی از روی آن خواند.
تاریخ‌های ساخت، نقش دو پادشاه را هم از یکدیگر جدا میکنند. بطلمیوس اول پروژه را آغاز کرد و هنگام تکمیل آن، بطلمیوس دوم فرمان می‌راند. نسبت دادن فانوس دریایی فقط به یکی از این دو فرمانروا، این توالی را نادیده می‌گیرد.
تصویرهای باستانی دربارهٔ معماری و کارکرد فانوس دریایی چه می‌گویند؟
بازسازی شناخته‌شدهٔ بنا سه بخش دارد که رو به بالا باریک‌تر میشوند: بخش پایینی چهارگوش، بخش میانی هشت‌ضلعی و بخش بالایی دایره‌ای. سکه‌هایی که در دورهٔ امپراتوران، از دومیتیان تا کومودوس، ضرب شدهاند، برجی سه‌بخشی با مجسمه‌ای بر فراز آن نشان میدهند. این تصویرها شواهدی برای آرایش کلی بنا فراهم میکنند.
CEAlex در خوانش معماری سکه‌ها، پیکره‌های تریتون را نیز در چهار گوشهٔ نخستین تراس شناسایی می‌کند. در این تفسیر، مجسمهٔ بالای برج و پیکره‌های تراس در جایگاه‌های متفاوتی قرار دارند. اگر شما این دو را جدا از هم در نظر بگیرید، بازسازی را دقیق‌تر می‌خوانید.
جای منبع نور قطعیت کمتری دارد. روایتی رایج، آتشی را در بالای برج قرار میدهد. CEAlex این آرایش را زیر سؤال می‌برد، چون تصویرها مجسمه‌ای بزرگ را در همان نقطه نشان میدهند. از دید این مرکز، محل دقیق آتش و ارتباط آن با روایت آینه همچنان محل اختلاف است.
بنابراین، تصویرهای باستانی امکان بحث دربارهٔ بخش‌های برج و پیکره‌های آن را فراهم میکنند، اما همهٔ جزئیات کارکردش را روشن نمی‌کنند. یک بازسازی می‌تواند بخش‌های چهارگوش، هشت‌ضلعی و دایره‌ای را نشان دهد، در حالی که آرایش دقیق منبع نور همچنان نامشخص بماند.
زلزله‌ها و ساخت‌وسازهای بعدی چه اثری بر فانوس دریایی گذاشتند؟
ویرانی فانوس دریایی در طول زمان رخ داد. بنا بر گزارش‌هایی که ویکی‌پدیای انگلیسی گرد آورده است، زلزلهای در سال 956 باعث فروریختن حدود 20 متر از بالاترین قسمت بنا شد. این آسیب سازهای بزرگی بود، اما به معنای ناپدید شدن نهایی ساختمان نبود.
پروژهٔ فاروسِ CEAlex، پایان فعالیت فانوس دریایی را به آسیبهای زلزله و سونامی ناشی از آن در 8 اوت 1303 مرتبط می‌داند. در روایت این مرکز آمده است که بنا پس از این فاجعه تعمیر نشد. بنابراین، پایان فعالیت و از میان رفتن سازهٔ باقیمانده، دو مرحلهٔ جداگانه بودند.
بازدیدهای ابن بطوطه ادامهٔ فرسودگی بنا را نشان میدهد. او در سال 1326 توانست وارد فانوس دریایی آسیب‌دیده شود. هنگام بازگشتش در سال 1349، بنا چنان ویران شده بود که دیگر نمی‌شد به ورودی آن رسید. روایت‌های او، وخیم‌تر شدن وضعیت ویرانه را در فاصلهٔ فاجعهٔ 1303 تا استفادهٔ دوباره از سنگهای آن ثبت میکنند.
بنا بر ویکی‌پدیای ترکی، حدود سال 1480 سنگهای بخش‌هایی که هنوز تا حدی پابرجا بودند، برای ساخت قلعهٔ قایتبای در همان محل استفاده شدند. آسیب زلزله‌ها، ویرانی تدریجی برج را توضیح میدهد. ساخت‌وساز بعدی هم دلیل استفادهٔ دوباره از مصالح باقیمانده است. فرونشست ساحلی نیز به توضیح این موضوع کمک می‌کند که چرا بقایای باستانشناختی اکنون زیر آب قرار دارند.
خط زمانی
- 297 پیش از میلاد: بنا بر تاریخ‌گذاری CEAlex، بر پایهٔ واژه‌نامهٔ متأخر سودا و گاه‌شماری اوسبیوس، ساخت در دورهٔ بطلمیوس اول آغاز شد.
- 283–281 پیش از میلاد: بنا بر همان تاریخ‌گذاری CEAlex، فانوس دریایی در دورهٔ بطلمیوس دوم تکمیل شد.
- 956: زلزله باعث فروریختن بخشی از قسمت بالایی شد.
- 8 اوت 1303: زلزله و سونامی ناشی از آن به فانوس دریایی آسیب شدید زدند و بنا بر CEAlex، فعالیت آن را پایان دادند.
- 1326 و 1349: ابن بطوطه در سال 1326 توانست وارد بنای آسیب‌دیده شود، اما در سال 1349 آن را چنان ویران یافت که دسترسی به آن ممکن نبود.
- حدود 1480: سنگهای باقی‌ماندهٔ فانوس دریایی در قلعهٔ قایتبای دوباره به کار رفتند.
- 1993–1994: بلوک‌های بتنی محافظ، بقایای زیر آب را تهدید کردند؛ نخستین فصل کاوش CEAlex در سال 1994 انجام شد.
- 1995–1996: سی‌وشش شیء از آب بیرون آورده شدند تا بعدها در خشکی به نمایش گذاشته شوند.
- 2009 و 2013: مستندسازی با فتوگرامتری آغاز شد و سپس به کار روی همزاد دیجیتال محوطهٔ زیر آب گسترش یافت.
- 2023: پروژهٔ فاروس به سرپرستی ایزابل اری آغاز شد.
- 2025: خبر بیرون آوردن 22 بلوک بزرگ مرتبط با فانوس دریایی اعلام شد.
کدام سنگهای پیدا‌شده در آب‌های مقابل قلعهٔ قایتبای با فانوس دریایی مرتبط‌اند؟
گروه مرکز مطالعات اسکندریه، که ژان-ایو امپرور آن را بنیان گذاشت، نخستین مجموعه کاوش‌های خود را در اطراف قایتبای در سال 1994 انجام داد. وزارت فرهنگ فرانسه از شناسایی حدود 3,500 عنصر معماری در جریان غواصی‌ها خبر میدهد. این عناصر شامل سرستون‌ها، پایه‌ها، ابوالهول‌ها، ابلیسک‌ها و تندیس‌های عظیم بودند. فقط بخشی از آن‌ها احتمالاً متعلق به فانوس دریایی دانسته شدند.
CEAlex در محوطهٔ زیر آب چند گروه را از هم جدا می‌کند. این مرکز بقایای شمال غربی را با فانوس دریایی، بقایای شمال شرقی را با ساختمانی از دورهٔ روم و بقایای جنوبی را با دیوار محافظ ساحلی مرتبط می‌داند. بنابراین، جای هر اثر در محوطه بخشی از تفسیر آن است.
عددهایی که برای توصیف محوطه به کار می‌روند، باید همراه با تاریخ و تعریفشان خوانده شوند. در 1 ژانویهٔ 2020، پایگاه دادهٔ CEAlex شامل 3,040 بلوک ثبت‌شده بود. مدل رقومی سطح آن، حدود 65 درصد از محدودهٔ باستانشناختی به مساحت 15,910 متر مربع را پوشش می‌داد. این آمار وضعیت مستندسازی در تاریخی مشخص را توصیف می‌کند، نه شمار سنگ‌هایی را که تعلقشان به فانوس دریایی تأیید شده است.
در عملیاتی که خبر آن در ژوئیهٔ 2025 اعلام شد، 22 بلوک بزرگ مرتبط با فانوس دریایی برای بررسی و اسکن دیجیتال از بستر دریا بیرون آورده شدند. در میان آن‌ها سنگ‌هایی مرتبط با ورودی عظیم بنا وجود داشت. قطعات دیگری به دروازه‌ای با سردر پیلونی به سبک مصری تعلق داشتند که شاید بخشی از بنای یادمانی جداگانه‌ای بوده باشد. بیرون آوردن قطعات، همهٔ انتساب‌ها را قطعی نکرد.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنمای سفر پیدا نمی‌کنید
پلینیِ بزرگ هزینهٔ ساخت را 800 تالان گزارش کرده است. CEAlex با محاسبهٔ خود برای تالانِ دورهٔ بطلمیوسی، این مقدار را معادل حدود 17 تن نقره می‌داند. این تبدیل، مقیاسی مادی برای هزینهٔ ثبت‌شده به دست میدهد.
بقایای زیر آب در سال 1993 با تهدیدی امروزی روبه‌رو شدند. صدها بلوک بتنی برای حفاظت از قلعهٔ قایتبای در دریا قرار گرفتند. این بلوکها دسترسی به بقایای باستانشناختی را مسدود کردند و محوطه را در معرض خطر گذاشتند.
دیوار محافظ ساحلی در جنوب محوطه، نمونهٔ دیگری از استفادهٔ دوباره از مصالح است. CEAlex می‌گوید این دیوار با ستون‌های گرانیتی ساخته شده که از بناهای باستانی اسکندریه برداشته و دوباره تراشیده شدهاند. بنابراین، وجود سنگی در نزدیکی فانوس دریایی ثابت نمی‌کند که آن سنگ در اصل متعلق به برج بوده است.
شما می‌توانید بعضی از اشیای بیرون‌آورده‌شده را در خشکی ببینید. سی‌وشش قطعه‌ای که در سال‌های 1995–1996 از آب بیرون آورده شدند، در فضاهای نمایشی اسکندریه قرار گرفتند؛ از جمله موزهٔ روباز تئاتر رومی و محوطهٔ مقابل کتابخانهٔ اسکندریه. این نمایشگاه‌ها راه دیگری برای دیدن آثار بازیابی‌شده از محوطهٔ زیر آب فراهم میکنند.
کاوش زیر آب و مدل‌سازی سهبعدی چه ابهام‌هایی را می‌توانند روشن کنند؟
چکیدهٔ مقاله‌ای علمی از اری، عبدالعزیز و السید در سال 2025، آغاز برنامهٔ فتوگرامتری را سال 2009 می‌داند. هدف آن، بررسی قطعات و اتصالهای احتمالی میان آن‌ها بود. در چکیده آمده است که این کار در سال 2013 به سوی ساخت همزاد دیجیتال محوطهٔ زیر آب، با وسعت حدود 1.6 هکتار، گسترش یافت.
تصور کنید در خانه می‌خواهید تکه‌های شکسته را به هم وصل کنید: برای تشخیص اتصال احتمالی باید شکل آن‌ها را بررسی کنید. برنامهٔ فانوس دریایی همین پرسش عملی را دربارهٔ قطعات سنگی ثبت‌شده مطرح می‌کند. جست‌وجوی اتصالهای احتمالی می‌تواند کمک کند بررسی شود که آیا قطعات جدا از هم، زمانی بخشی از یک عنصر معماری واحد بوده‌اند یا نه.
پروژهٔ فاروس که در سال 2023 به سرپرستی ایزابل اری آغاز شد، شواهد باستانشناختی را با متنهای باستانی و تصویرهای بنا مقایسه می‌کند. مدلهای سهبعدی آن، فرضیه‌های بازسازی دربارهٔ هندسه، مصالح، آرایش داخلی و شکل و تعداد بازشوها را می‌آزمایند. این مدلها به طرح‌های پیشنهادی ویژگی‌های مشخصی میدهند که می‌توان آن‌ها را با شواهد سنجید.
اختلاف بر سر جای آتش نشان میدهد چرا این مقایسه‌ها اهمیت دارند. سکه‌هایی که مجسمه‌ای را بر فراز برج نشان میدهند، جای‌گذاری سنتی آتش در همان نقطه را با مشکل روبه‌رو میکنند. اگر شما یک بازسازی را بررسی می‌کنید، باید برای برج سه‌بخشی و آرایش دقیق روشنایی، درجه‌های متفاوتی از اطمینان در نظر بگیرید.
پرسش‌های متداول
فانوس دریایی دقیقاً کجا قرار داشت؟
در انتهای شرقی جزیرهٔ فاروس در اسکندریهٔ مصر قرار داشت و ورودی بندر بزرگ را مشخص می‌کرد. امروز قلعهٔ قایتبای در محل پیشین آن قرار دارد.
آیا یک زلزله کل فانوس دریایی را ویران کرد؟
ویرانی آن تدریجی بود. آسیب‌هایی در سال 956 ثبت شده است. CEAlex پایان فعالیت بنا را به زلزله و سونامی 1303 مرتبط می‌داند. بازدیدهای ابن بطوطه، وخیم‌تر شدن وضعیت بنا را پیش از استفادهٔ دوباره از سنگ‌ها در حدود سال 1480 ثبت میکنند.
آیا همهٔ بقایای زیر آب از فانوس دریاییاند؟
خیر. CEAlex بقایای ساختمانی از دورهٔ روم و دیوار محافظ ساحلی را نیز شناسایی می‌کند. فقط بخشی از آثار گزارش‌شده از غواصی‌ها احتمالاً متعلق به فانوس دریایی دانسته شدهاند.
پژوهشگران با مدلهای سهبعدی چه چیزی را آزمایش میکنند؟
مدلهای سهبعدی پروژهٔ فاروس، هندسه، مصالح، چیدمان داخلی و بازشوهای پیشنهادی برای برج را می‌آزمایند. این پروژه بازسازی‌ها را با شواهد باستانشناختی، متن‌ها و تصویرها مقایسه می‌کند. یک برنامهٔ فتوگرامتری نیز اتصالهای احتمالی میان بلوکها را بررسی می‌کند.
منابع
- CEAlex — کاوش‌های زیر آب در محل فانوس دریایی pharos.cealex.org
- CEAlex — فانوس دریایی اسکندریه pharos.cealex.org
- CEAlex — پروژهٔ فاروس pharos.cealex.org
- وزارت فرهنگ فرانسه — اسکندریه (مصر) archeologie.culture.gouv.fr
- ویکی‌پدیای انگلیسی — فانوس دریایی اسکندریه en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی — İskenderiye Feneri tr.wikipedia.org
- لایو ساینس — بلوک‌های عظیم فانوس دریایی اسکندریه livescience.com
- یوروگرافیکس — فناوری‌های سهبعدی در محوطهٔ باستانشناختی زیر آبِ فانوس دریایی باستانی اسکندریه (مصر)، چکیدهٔ مقاله diglib.eg.org
FAQ
فانوس دریایی اسکندریه کجا بود؟
در انتهای شرقی جزیرهٔ باستانی فاروس در اسکندریهٔ مصر قرار داشت. این بنا ورودی بندر بزرگ را مشخص می‌کرد؛ همان جایی که امروز قلعهٔ قایتبای قرار دارد.
آیا فانوس دریایی در یک زلزله ویران شد؟
ویرانی آن تدریجی بود. زلزلهای در سال 956 به بخش بالایی آسیب زد. مرکز مطالعات اسکندریه، CEAlex، پایان فعالیت آن را به آسیبهای زلزله و سونامی 8 اوت 1303 نسبت میدهد. سنگهای باقیمانده بعدها در قلعهٔ قایتبای دوباره استفاده شدند.
آیا همهٔ سنگهای زیر آب متعلق به فانوس دریاییاند؟
خیر. محوطهٔ زیر آب شامل بقایای مرتبط با فانوس دریایی، سازهای از دورهٔ روم و دیوار محافظ ساحلی است. از حدود 3,500 عنصر معماری که وزارت فرهنگ فرانسه گزارش کرده، فقط بخشی احتمالاً متعلق به فانوس دریایی دانسته شدهاند.
مدلهای سهبعدی چه چیزی دربارهٔ فانوس دریایی نشان میدهند؟
این مدلها به پژوهشگران کمک میکنند اتصالهای احتمالی میان بلوکها را بررسی کنند و بازسازیهای هندسه، مصالح، چیدمان داخلی و بازشوهای فانوس دریایی را بیازمایند. مدلها با شواهد باستانشناختی، متنهای باستانی و تصویرهای بنا مقایسه میشوند.
Image: Lighthouse – Thiersch.png — Prof. Hermann Thiersch (1874–1939), Public domain
