Fransa Üçüncü Cumhuriyeti nasıl kuruldu? 1870–1940

Fransa Üçüncü Cumhuriyeti, Sedan yenilgisinden iki gün sonra, 4 Eylül 1870’te Paris’te ilan edildi. Siz burada, 1870’teki kuruluşun 1940’ta neden sona erdiğini somut gelişmeler üzerinden öğreneceksiniz. Rejim, askerî yenilginin ardından Pétain’e verilen anayasa yetkisi ve anayasal işlemlerle fiilen sona erdi. [1][2][11][12]

Cumhuriyet’in ilanından sonraki 1871 seçimlerini, cumhuriyetçiler yerine monarşistlerin kazanması kuruluşun belirleyici çelişkisiydi. Bu nedenle 1870’teki ilanı, 1875’teki anayasal düzeni ve 1877–1879 gelişmelerini birlikte okumak gerekir. Okul ücretlerinden din eğitimine uzanan değişiklikler, bu siyasi mücadelenin gündelik hayatla bağlantısını da gösterir. [3][4][5][6][7]

III. Napolyon’un yenilgisi cumhuriyetin ilanına nasıl yol açtı?

2 Eylül 1870’te Fransız ordusu Sedan’da teslim oldu; İmparator III. Napolyon Prusyalılara esir düştü. İmparatorun esaretiyle Cumhuriyet’in ilanı arasına yalnızca iki gün girdi. 4 Eylül’de Cumhuriyet, Paris Belediye Sarayı’nda ilan edilerek yeni yönetim dönemi başlatıldı. [1][2]

Aynı gün kurulan geçici Millî Savunma Hükûmeti’nin başına General Louis-Jules Trochu getirildi. Ancak geçici hükûmetin kurulması, cumhuriyetçi bir anayasal düzenin hemen tamamlandığı anlamına gelmiyordu. 8 Şubat 1871 seçimleri, Ulusal Meclis’e monarşist bir çoğunluk kazandırdı. Meclis, Adolphe Thiers’i Cumhuriyet’in yürütme gücünün başına seçerek yönetimi ona bıraktı. [3][4]

Böylece Cumhuriyet adını taşıyan yönetimle monarşist çoğunluklu Meclis aynı siyasi yapıda buluştu. Siz 1871 seçim sonucuna baktığınızda, ilanın neden tek başına yeterli olmadığını görebilirsiniz. Cumhuriyet’in ilan edilmiş olması, seçilmiş Meclis’in de cumhuriyetçi çoğunluğa sahip olduğunu göstermiyordu. Bu ayrım, 1870’teki ilanla 1875’teki anayasal düzenin neden ayrı değerlendirilmesi gerektiğini anlamayı kolaylaştırır. [2][3][5]

Paris’teki çatışma ise yeni rejimin kuruluşuna başka bir mücadele daha ekledi. Paris Komünü, 18 Mart–28 Mayıs 1871 arasında şehirde hüküm sürdü. Versailles’a çekilen Cumhuriyet hükûmeti, Komün’ü bastırarak bu dönemi sona erdirdi. Dolayısıyla Cumhuriyet’in ilk dönemi, hem monarşist Meclis çoğunluğunu hem Paris’teki silahlı çatışmayı içeriyordu. [3]

1875 anayasal yasaları yönetimi nasıl düzenledi?

Üçüncü Cumhuriyet’in anayasal düzeni, 1875’te kabul edilen üç ayrı yasayla oluşturuldu. Yasalar 24 Şubat, 25 Şubat ve 16 Temmuz tarihlerinde kabul edildi. Dolayısıyla kuruluşu anlamak için 1870’teki ilanla 1875’teki kurumsal düzenlemeyi birbirinden ayırmak gerekir. İlki rejimi duyururken, ikincisi yönetimin temel organlarını ve aralarındaki ilişkileri düzenledi. [2][5]

Yasama yetkisi, Temsilciler Meclisi ve Senato’dan oluşan iki meclisli yapıya verildi. Temsilciler Meclisi genel erkek oyuyla seçilirken, Senato başlangıçta 300 üyeden oluşuyordu. Senatörlerin 225’i dolaylı seçimle belirleniyor, 75’i ise ömür boyu görev yapıyordu. Bu nedenle iki meclisin üyeleri aynı seçim yöntemiyle ve aynı koşullarla belirlenmiyordu. [5]

25 Şubat yasası, cumhurbaşkanının iki meclisin ortak toplantısında seçilmesini öngörüyordu. Cumhurbaşkanı yedi yıllığına görev alıyor ve görev süresinin ardından yeniden seçilebiliyordu. Bakanlar ise parlamentoya karşı kolektif sorumluluk taşıyor, böylece yürütmeyle yasama arasında bağ kuruluyordu. Siz bu düzeni incelerken, cumhurbaşkanını doğrudan seçmenlerin seçmediğini özellikle aklınızda tutabilirsiniz. [5]

Anayasal metinler kabul edilse de cumhurbaşkanıyla Meclis arasındaki siyasi mücadele bitmedi. Patrice de MacMahon, 16 Mayıs 1877’de Jules Simon’u istifaya zorlayarak krizi başlattı. Krizin ardından yapılan ekim seçimleri, Temsilciler Meclisi’ne yeniden cumhuriyetçi çoğunluk getirdi. Bu sonuç, cumhuriyetçilerin Meclis içindeki konumunu seçim yoluyla koruduğunu gösteriyordu. [4]

Cumhuriyetçiler Ocak 1879’da Senato çoğunluğunu da kazanarak iki mecliste üstünlük sağladı. MacMahon 30 Ocak’ta istifa etti ve yerine Jules Grévy cumhurbaşkanı seçildi. Böylece 1875’in anayasal çerçevesini, 1877–1879 arasındaki cumhuriyetçi siyasi başarılar izledi. [4][5]

Dreyfus Olayı cumhuriyet içindeki hangi çatışmaları ortaya çıkardı?

Yahudi Yüzbaşı Alfred Dreyfus, Aralık 1894’te askerî mahkemede mahkûm edildi. Suçlama, Almanya’ya askerî belge aktarmasıydı; karar, Fransız Guyanası’na ömür boyu sürgün öngörüyordu. Bu dava, Cumhuriyet içindeki ordu, adalet ve siyasi bağlılık tartışmalarının merkezine yerleşti. [8]

1894–1906 arasındaki olay, genel olarak iki farklı çevrenin çatışmasını açığa çıkardı. Muhafazakâr, gelenekçi Katolik ve monarşist çevreler çoğunlukla orduyu savunan tarafta bulunuyordu. Dreyfus’u savunanlar arasında cumhuriyetçiler, ruhban karşıtı aydınlar ve öğretmenler yer alıyordu. Buradaki ayrım, yalnız mahkeme kararını değil, ordunun itibarına ilişkin tutumları da kapsıyordu. [4]

Émile Zola, 13 Ocak 1898’de L’Aurore gazetesinde J’accuse başlıklı açık mektubunu yayımladı. Zola bu metinde askerî yargıyı suçladı; ardından hakaretten bir yıl hapse mahkûm edildi. Böylece Dreyfus hakkındaki tartışmaya, askerî yargıyı açıkça suçlayan bir yazarın mahkûmiyeti eklendi. Gazete, mahkeme ve kamuoyu arasındaki ilişki, olayın somut parçalarından biri oldu. [8]

Fransız Yargıtayı, 12 Temmuz 1906’da Dreyfus’un 1899 tarihli mahkûmiyetini kesin olarak kaldırdı. Karar, yeniden yargılama gerektirmeden suçlamaların dayanaksızlığını hukuken kesinleştirerek davanın sonucunu değiştirdi. Bu nedenle 1894’teki ilk mahkûmiyet, olayın son hukuki sonucu olarak okunamaz. Dava, ordu itibarı ve adalet çevresindeki çatışmayı görünür kıldı. [8]

Laik eğitim ve 1905 ayrılık yasası neyi değiştirdi?

16 Haziran 1881 yasası, devlet ilkokullarında ve kamusal okul öncesi kurumlarında öğrenim ücretlerini kaldırdı. Bu düzenleme, Cumhuriyet’in gündelik hayata dokunuşunu okul masrafı üzerinden somut biçimde gösterir. Siz okul ücretlerini düşünürken, 1881 değişikliğinin ailelerin karşılaştığı doğrudan bir giderle ilgili olduğunu görebilirsiniz. [6]

28 Mart 1882 yasası, kız ve erkek çocuklar için ilköğretimi zorunlu kıldı. Zorunluluk 6–13 yaş arasını kapsıyor, böylece belirli bir çocukluk dönemini tanımlıyordu. Aynı yasa, kamusal ilköğretimde dinî ahlak öğretiminin yerine ahlak ve yurttaşlık öğretimini koydu. Dolayısıyla düzenleme, yalnız okula devamı değil, sınıfta okutulan öğretimin içeriğini de değiştirdi. [7]

9 Aralık 1905 yasası, Kiliseler ile Devletin Ayrılması ilkesini hukuki düzenlemeye dönüştürdü. Yasa vicdan özgürlüğünü güvenceye alırken, ibadet özgürlüğünü kamu düzenine ilişkin sınırlamalarla birlikte tanıdı. Bu hükümler, ayrılığın dinî inancı yasaklamakla aynı anlama gelmediğini açıkça gösteriyordu. [9]

1905 yasası, Konkordato düzenini sona erdirerek Cumhuriyet’in dinî cemaatlerle ilişkisini yeniden belirledi. Cumhuriyet’in hiçbir dinî cemaati resmen tanımaması, din görevlilerine maaş ödememesi ilkesi getirildi. Dinî cemaatlere sübvansiyon verilmemesi de aynı düzenlemenin mali boyutunu oluşturuyordu. Böylece vicdan ve ibadet özgürlüğüyle devletin dinî kurumları finanse etmesi ayrı meseleler olarak düzenlendi. [9]

1881, 1882 ve 1905 düzenlemeleri, Cumhuriyet’in kuruluşunu okul ve devlet bütçesiyle ilişkilendirir. Öğrenim ücretinin kaldırılması, müfredatın değişmesi ve din görevlilerinin maaşı aynı şey değildi. Her düzenleme, devletle yurttaşın veya dinî kurumların ilişkisinin farklı bir bölümüne dokunuyordu. [6][7][9]

Askeri yenilgi ve Temmuz 1940 oylaması rejimi nasıl sona erdirdi?

10 Mayıs 1940’ta Alman birlikleri Hollanda, Belçika ve Lüksemburg’a girerek Batı saldırısını başlattı. Ardından Alman askerleri 14 Haziran’da Paris’e girerek askerî çöküşün somut tablosunu oluşturdu. Rejimin sonunu anlamak için bu yenilgiyle sonraki siyasi kararları birlikte izlemek gerekir. [10]

Hükûmet içinde mücadeleyi sürdürmekle ateşkes istemek arasında, askerî çöküş sırasında bir ayrışma yaşandı. Bu ayrışmanın ardından Paul Reynaud istifa etti; 16 Haziran’da başbakanlığı Philippe Pétain devraldı. Fransa, Almanya ile ateşkesi 22 Haziran’da Rethondes’da imzalayarak savaşın bu aşamasını değiştirdi. Anlaşma 25 Haziran’da yürürlüğe girdi; anayasal yetki devri ise daha sonra gerçekleşti. [10][13]

10 Temmuz 1940’ta Temsilciler Meclisi ve Senato, Vichy kumarhanesinde birlikte toplandı. Oylamada 80 ret oyuna karşı 569 oyla yeni anayasa çıkarma yetkisi verildi. Yetki, Pétain’in otoritesi altındaki hükûmete verilerek mevcut anayasal düzenden çıkışın siyasi aracını oluşturdu. Dolayısıyla ateşkes tarihiyle parlamentonun anayasa yetkisini devrettiği tarihi birbirine karıştırmamak gerekir. [11]

11 Temmuz’da çıkarılan anayasal işlemler, Vichy’de Fransız Devleti rejimini kurdu. Üçüncü işlem, meclisleri kâğıt üzerinde korurken toplantılarını yeni bir emre kadar erteledi. Bu ayrıntı, kurum adlarının korunmasıyla parlamentonun fiilen çalışmasının aynı olmadığını gösterir. Tarihsel dönemlendirmede Üçüncü Cumhuriyet’in bitişi, 10 Temmuz 1940’taki yetki devrine yerleştirilir. [12][14]

Ancak 9 Ağustos 1944 kararnamesi, tarihsel bitişten farklı bir hukuki ayrım yaptı. Birinci madde, Fransa’nın yönetim biçiminin Cumhuriyet olarak kaldığını ve hukuken sona ermediğini belirtti. Bu nedenle 1940’taki fiilî rejim sonuyla Cumhuriyet’in hukuki devamlılığı ayrı düzlemlerde değerlendirilmelidir. [15]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki sıra, 1870’teki ilanla 1940’taki yetki devri arasındaki temel bağlantıları gösterir. Aynı çizelgedeki 1944 kararnamesi ise Cumhuriyet’in hukuki devamlılığına ilişkin ayrımı tamamlar. [2][11][15]

1. 2 Eylül 1870 Sedan’da teslimiyet ve III. Napolyon’un esareti. [1]
2. 4 Eylül 1870 Paris’te Cumhuriyet’in ilanı. [2]
3. 8 Şubat 1871 Monarşist çoğunluklu Ulusal Meclis’in seçilmesi. [3]
4. 18 Mart–28 Mayıs 1871 Paris Komünü ve Cumhuriyet hükûmetince bastırılması. [3]
5. 30 Ocak 1875 Wallon değişikliğinin bir oy farkla kabulü. [2]
6. 24 Şubat–16 Temmuz 1875 Üç anayasal yasanın kabulü. [5]
7. 1877–1879 Cumhuriyetçilerin Meclis ve Senato çoğunluklarını kazanması. [4]
8. 1881–1882 Ücretsiz kamusal ilköğretim ve zorunlu öğretim düzenlemeleri. [6][7]
9. 1894–1906 Dreyfus Olayı ve mahkûmiyetin kesin olarak kaldırılması. [4][8]
10. 9 Aralık 1905 Kiliseler ile Devletin Ayrılması Yasası. [9]
11. 14 Haziran 1940 Alman askerlerinin Paris’e girişi. [10]
12. 10–11 Temmuz 1940 Yetki devri ve Vichy’nin kurucu anayasal işlemleri. [11][12]
13. 9 Ağustos 1944 Cumhuriyet’in hukuki devamlılığını belirten kararname. [15]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Henri Wallon’un değişikliği, 30 Ocak 1875’te 353’e karşı 354 oyla kabul edildi. Değişiklik, cumhurbaşkanlığı unvanı üzerinden Cumhuriyet’i anayasal metne yerleştirerek bir oy farkıyla geçti. 1871’deki monarşist çoğunluk düşünüldüğünde, bu sonuç anayasal kuruluşun ne kadar dar bir oylamadan geçtiğini gösterir. [2][3]

1875’in üç anayasal yasası, başlangıçta toplam 34 maddeden oluşan bir düzen kuruyordu. Metinlerde herhangi bir başlangıç bölümü veya haklar bildirgesi bulunmaması, yapılarının somut özelliklerinden biriydi. Aynı düzenin 16 Temmuz yasası, parlamentonun açılışını izleyen pazar günü dua edilmesini öngörüyordu. Kiliselerde ve Protestan ibadethanelerinde, meclislerin çalışmaları için Tanrı’ya dua edilmesi isteniyordu. [5]

1882 yasası, ailelerin okul dışında din eğitimi verebilmesini de ayrıca düzenledi. Kamusal ilkokulların pazar gününe ek olarak haftada bir gün daha tatil edilmesi öngörüldü. Böylece laik müfredatla ailelerin okul dışındaki din eğitimi aynı düzenlemede birlikte ele alındı. [7]

9 Aralık 1905 yasasının metninde ise laïcité sözcüğü hiçbir yerde geçmez. Buna rağmen yasa, vicdan özgürlüğünü ve devletle dinî cemaatler arasındaki ayrılığı düzenleyen hükümler içerir. Bu ayrıntı, bir metni anlamak için yalnız adına veya tek bir sözcüğe bakmanın yetmediğini gösterir. [9]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Assemblée nationale — Second Empire assemblee-nationale.fr
2. Assemblée nationale — 1870–1940: La IIIème République ou l’avènement du suffrage universel masculin www2.assemblee-nationale.fr
3. Assemblée nationale — Troisième République assemblee-nationale.fr
4. Wikipedia — French Third Republic en.wikipedia.org
5. Assemblée nationale — Trois lois constitutionnelles instituent la Troisième République assemblee-nationale.fr
6. EPHE-PSL / IREL — Laïcité: documents irel.ephe.psl.eu
7. Sénat — Loi du 28 mars 1882 sur l’enseignement primaire obligatoire senat.fr
8. Assemblée nationale — L’affaire Dreyfus assemblee-nationale.fr
9. Assemblée nationale — La loi de séparation des Églises et de l’État assemblee-nationale.fr
10. Musée de l’Armée — L’année 1940 musee-armee.fr
11. Assemblée nationale — Des décrets-lois du gouvernement Daladier au vote des pleins pouvoirs au maréchal Pétain assemblee-nationale.fr
12. Sénat — Le Sénat de 1940 à 1944: de Vichy à Châtelguyon senat.fr
13. Assemblée nationale — 1918–1945: de l’entre-deux-guerres à l’effondrement de la IIIe République www2.assemblee-nationale.fr
14. Vikipedi — Üçüncü Fransız Cumhuriyeti tr.wikipedia.org
15. Légifrance — Ordonnance du 9 août 1944 relative au rétablissement de la légalité républicaine legifrance.gouv.fr

Görsel: Badge of the French Legion d’Honneur – Third Republic (Reverse).png — GrafVonEbbell, CC BY-SA 4.0