Vitruvius Adamı ne anlatıyor? Daire ve karenin anlamı

Leonardo’nun Vitruvius Adamı’nda daire ile kare, bedenin farklı noktalarını merkez kabul eder. Siz bu yazıda, yaklaşık 1490 tarihli çizimin insan oranlarını nasıl araştırdığını öğreneceksiniz. Leonardo, Vitruvius’un bedenle mimarlık arasında kurduğu oran ilişkisini, üst üste yerleştirilmiş iki duruşla görselleştirir. 1

Dairenin merkezi göbekteyken, karenin merkezi daha aşağıdaki kasık bölgesinde yer alır. Bu ayrıntıyı izlediğinizde, kolların ve bacakların neden farklı konumlarda çizildiğini daha kolay anlayabilirsiniz. Ardından Vitruvius’un ölçülerini, altın oran tartışmasını ve Venedik’teki eserin korunma koşullarını inceleyebilirsiniz. 1

Vitruvius Adamı ne zaman ve hangi teknikle çizildi?

Max Planck Bilim Tarihi Enstitüsü kataloğu, Leonardo’nun çizimini yaklaşık 1490 yılına tarihlendirir. Buradaki yaklaşık ifadesi, eserin yapım yılını aktarırken korunması gereken bir ayrıntıdır. Dolayısıyla Vitruvius Adamı için kesinleşmiş bir yıl vermek yerine bu tarihlendirmeyi kullanmak gerekir. 1

Müzenin eser kaydı, beyaz kâğıt üzerinde birden fazla malzeme kullanıldığını belirtir. Leonardo, metal uç, kalem ve mürekkebin yanında suluboya dokunuşlarından da yararlanmıştır. Bu nedenle eserin tekniğini yalnızca mürekkep çizimi olarak tanımlamak, kullanılan malzemeleri eksik aktarır. 2

Max Planck kataloğuna göre çizimin bulunduğu kâğıt, 34,4 × 24,5 santimetre ölçüsündedir. Beden, geometrik şekiller ve yazılı açıklamalar aynı kâğıt üzerinde bir araya gelir. Siz bir çoğaltmaya bakarken, bu ölçüleri düşünerek özgün eserin boyutlarını zihninizde canlandırabilirsiniz. 1

Royal Collection Trust, çalışmayı ideal insan oranlarının araştırılması üzerinden açıklamaktadır. Burada beden parçalarının uzunlukları, toplam bedenin basit kesirleri olarak ifade edilir. Çizimdeki insanı anlamak için, bedenin yanında bu ölçü ilişkilerini de okumak gerekir. 3

Vitruvius kimdi ve insan oranlarını mimarlıkla nasıl ilişkilendirdi?

Vitruvius, MÖ 1. yüzyılda yaşamış ve De architectura’yı yazmış Romalı bir mimardı. Leonardo’nun çiziminin adı, insan oranlarını ele alan bu mimarlık incelemesiyle bağlantılıdır. Dolayısıyla eserdeki bedenin açıklaması, yalnızca insan figüründe değil, mimari oran düşüncesinde de aranmalıdır. 4

De architectura’nın III. kitabının ilk bölümü, tapınak tasarımında parçalarla bütünün ilişkisini ele alır. Vitruvius, iyi biçimlenmiş insan bedenindeki oransal ilişkileri bu tasarım için örnek gösterir. Bedenin parçalarının birbirleriyle ilişkisi, böylece mimari bütünün nasıl kurulacağını düşünmeye yardımcı olur. 5

Vitruvius, yapı ölçülerini anlatırken parmak, avuç, ayak ve arşın gibi beden kaynaklı birimleri açıklar. İnsan bedeni, bu anlatımda hem oran örneği hem ölçülerin çıkış noktasıdır. Siz de bir masanın genişliğini karışınızla karşılaştırırken, beden üzerinden ölçme fikrini gündelik hayatta düşünebilirsiniz. 5

Vitruvius’un şemasında çeneden başın tepesine uzanan uzunluk, toplam boyun 1/8’i olarak verilir. Saç çizgisinden çeneye kadar ölçülen yüz uzunluğu ise toplam boyun 1/10’udur. Bu iki kesir, baş uzunluğuyla yüz uzunluğunun aynı ölçüyü anlatmadığını açıkça gösterir. Ölçünün başlangıç ve bitiş noktaları değişince, kullanılan oran da değişmektedir. 5

Daire ve kare içindeki iki duruş neyi gösteriyor?

Çizimde önden görülen tek bir çıplak erkek bedeni, iki farklı duruşla gösterilir. Kollar ve bacaklar, bu duruşları üst üste izleyebilmeniz için farklı konumlarda çizilmiştir. Her konumun geometrik şekille ilişkisini ayrı ayrı takip etmek, düzeni okumayı kolaylaştırır. 6

Kareyle ilişkili duruşta kollar yatay uzanırken, bedenin bacakları birbirine bitişik biçimde gösterilir. Baş, ayaklar ve parmak uçları, çevredeki karenin sınırlarına kadar ulaşır. Vitruvius’un açıklamasındaki temel kabul, insan boyuyla iki yana açılmış kolların açıklığının eşitliğidir. Böylece boy ve kol açıklığı, karenin düşey ve yatay ölçüleriyle ilişkilendirilir. 5, 6

Daireyle ilişkili duruşta ise bacaklar açılır ve kollar çapraz biçimde yukarı kaldırılır. Bu konumda el ve ayak uçları, göbek merkezli çemberin çevresine ulaşır. Siz önce yatay kollara, ardından yukarı kaldırılmış kollara bakarak iki düzeni ayırt edebilirsiniz. Bacakların konumunu da birlikte izlemek, daireyle kurulan ilişkiyi görmenize yardımcı olur. 6

Leonardo’nun düzeninde dairenin merkezi göbektedir; karenin merkezi ise kasık bölgesine denk gelir. Bu nedenle şekillerin merkezlerini aynı noktada aramak, çizimdeki yerleşimi anlamayı zorlaştırır. Göbek ile kasık arasındaki fark, iki geometrik düzenin nasıl birleştiğini gösteren somut ayrıntıdır. Bedenin aynı kâğıtta farklı duruşlarla verilmesi, bu ilişkileri birlikte incelemenizi sağlar. 1

Leonardo, ayak uzunluğunu çizimin altındaki açıklamada toplam boyun 1/7’si olarak kaydetmiştir. Vitruvius’un özgün metninde ise aynı uzunluk, toplam boyun 1/6’sı olarak verilir. Bu fark, Leonardo’nun antik metindeki bütün oranları olduğu gibi tekrarlamadığını gösterir. Çizimi okurken, Vitruvius’un açıklamasıyla Leonardo’nun yazdığı ölçüyü birbirinden ayırmak gerekir. 5, 6

Çizimde altın oran bulunduğu iddiası ne kadar destekleniyor?

Farhad B. Naini’nin 2024 tarihli akademik incelemesi, Vitruvius Adamı’nın altın oranla ilişkilendirilmesini eleştirir. İnceleme, çizimin oranlarının altın oranla örtüşmediğini ve çevresindeki metnin tam sayı oranlarını verdiğini belirtir. Bu değerlendirme, eserdeki geometrinin doğrudan altın oran kanıtı olarak sunulmasını desteklemez. 7

Naini ayrıca, Leonardo’nun insan oranları notlarında altın oran kullandığını söyleyen açıklama bulunmadığını belirtir. Bu yüzden çizime sonradan eklenen altın oran şemaları, sanatçının niyetini kanıtlamaz. Siz böyle bir şemayı incelerken, özgün çizgiyle sonradan yerleştirilen yardımcı çizgiyi ayırabilirsiniz. Bu ayrım, Leonardo’ya ait açıklamalarla sonraki yorumları birbirine karıştırmadan değerlendirmenize yardımcı olur. 7

Nagoya Teknoloji Enstitüsü’nden Takashi Ida, daire yarıçapının kare kenarına oranı için alternatif hesaplama önerir. Ida’nın önerisi 137/225, yani yaklaşık 0,6089 değeridir; altın oranın tersi yaklaşık 0,618’dir. Bu değerler, aynı geometrik ilişki için sunulan hesaplamaların birbirinden ayrıldığını açıkça gösterir. Ancak Ida’nın önerisini de Leonardo’nun kendi yazdığı bir oran gibi aktarmamak gerekir. 8

Eser nerede korunuyor ve kâğıdın hassasiyeti sergilemeyi nasıl etkiliyor?

Vitruvius Adamı, Venedik’teki Gallerie dell’Accademia koleksiyonunda 228 katalog numarasıyla kayıtlıdır. Eser, Giuseppe Bossi’nin çizim koleksiyonunun 1822’de satın alınmasıyla müze koleksiyonuna girmiştir. Bugünkü yerini anlamak için, çizimin yapım tarihiyle koleksiyona giriş tarihini ayrı düşünmek gerekir. 2, 9

Müzenin eser kaydı, Vitruvius Adamı’nın koruma gerekçesiyle sergilenmediğini açıkça belirtmektedir. Çizimler ve Baskılar Kabinesi, kâğıt eserlerin ışıktan korunmuş ortamlarda saklanması gerektiğini açıklar. Aynı açıklama, saklama ortamındaki mikroiklim değerlerinin sürekli denetlenmesi gereğini de vurgular. Dolayısıyla kâğıdın korunması, eserin ziyaretçiye sunulma biçimini doğrudan etkileyen bir koşuldur. 2, 10

Gallerie dell’Accademia, ışık ve çevre koşulları nedeniyle çizimlerini ve baskılarını sürekli sergilemez. Siz Venedik gezinizde Vitruvius Adamı’nı görmek istiyorsanız, müzenin güncel sergileme duyurularını kontrol edebilirsiniz. Koleksiyonda bulunmasıyla salonda görülebilmesi arasındaki fark, ziyaret planınız açısından somut bir ayrıntıdır. 10

Kısa kronoloji

Vitruvius Adamı’nın hikâyesinde antik metnin yazılması, çizimin yapılması ve koleksiyona katılması farklı aşamalardır. Aşağıdaki tarihler, Vitruvius’un mimarlık düşüncesiyle Leonardo’nun çalışmasını ve eserin sonraki yolculuğunu birlikte gösterir. Özellikle yaklaşık 1490 tarihiyle 1822 tarihini ayırmak, yapımla koleksiyon geçmişini karıştırmayı önler. 1, 9

1. MÖ 1. yüzyıl Vitruvius, De architectura’da beden oranlarıyla tapınak tasarımı arasında ilişki kurdu. 4
2. Yaklaşık 1490 Leonardo da Vinci, Vitruvius Adamı’nı çizdi. 1
3. 1784 Carlo Giuseppe Gerli, çizimi gravür olarak yayımladı. 2
4. 1807 Giuseppe Bossi, eserin bulunduğu çizimler grubunu De Pagave ailesinden satın aldı. 2
5. 1822 Bossi koleksiyonunun satın alınmasıyla çizim, Gallerie dell’Accademia koleksiyonuna katıldı. 9
6. 2024 Farhad B. Naini’nin incelemesi, çizimin altın oranla ilişkilendirilmesini eleştirdi. 7

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Leonardo, Vitruvius Adamı’nın çevresindeki açıklamaları alışılmış ayna yazısını kullanarak kâğıda geçirmiştir. Bu yazılar, bedenin ve geometrik şekillerin yanında incelenmesi gereken somut açıklamalar taşır. Örneğin üst not, açılmış bacaklar arasındaki boşluğun bir eşkenar üçgen oluşturduğunu söyler. Daire ve kareye bakarken bu üçüncü geometrik biçimi de takip edebilirsiniz. 4, 6

Çizimde metal uçla hazırlanmış çizgiler, pergel izleri ve küçük ölçü işaretleri bulunur. Bu ayrıntılar, beden çevresindeki geometrinin nasıl kurulduğunu incelemek için somut başlangıç noktaları sağlar. Siz yalnızca figürün dış çizgilerine odaklanırsanız, ölçü belirlemek için konmuş işaretleri gözden kaçırabilirsiniz. 6

Carlo Giuseppe Gerli, eseri 1784’te Leonardo çizimlerini gravürle çoğalttığı yayına dahil etmiştir. Bu yayındaki çizimler, De Pagave ailesine ait Leonardo çalışmalarından oluşmaktadır. Giuseppe Bossi’nin günlüğü, Vitruvius Adamı’nın bulunduğu grubun 1807’de aynı aileden satın alındığını bildirir. Gravür yayınıyla satın alma kaydı, eserin koleksiyon geçmişindeki farklı aşamaları belgelemektedir. 2

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Max Planck Bilim Tarihi Enstitüsü — Leonardo kataloğu mpiwg-berlin.mpg.de
2. Gallerie dell’Accademia — Vitruvius Adamı eser kaydı gallerieaccademia.it
3. Royal Collection Trust — Leonardo da Vinci: Anatomist media.rct.uk
4. Smarthistory — Leonardo da Vinci, Vitruvian Man smarthistory.org
5. Vitruvius — De architectura, III. kitap, I. bölüm en.wikisource.org
6. Wikipedia — Vitruvian Man ve çizim üzerindeki metnin aktarımı en.wikipedia.org
7. Farhad B. Naini — The golden ratio—dispelling the myth pmc.ncbi.nlm.nih.gov
8. Nagoya Institute of Technology — Takashi Ida, Vitruvian Man and the Golden Ratio crl.nitech.ac.jp
9. Gallerie dell’Accademia — Koleksiyonun tarihi gallerieaccademia.it
10. Gallerie dell’Accademia — Gabinetto disegni e stampe gallerieaccademia.it

Görsel: Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg — Leonardo da Vinci, Public domain