Mona Lisa neden bu kadar ünlü? 1911’de Louvre’dan çalınan tablo

21 Ağustos 1911 Pazartesi sabahı Louvre’un duvarından bir tablo kayboldu ve yaklaşık 24 saat kimse fark etmedi. Bu yazıda Mona Lisa’yı kimin yaptığını, tablodaki kadının kim olduğunu ve o hırsızlığın eseri nasıl dünya çapında tanınır hâle getirdiğini okuyacaksınız.

Bu yüzü siz de kupalarda, tişörtlerde, telefon kılıflarında defalarca gördünüz. Oysa aslı 79,4 × 53,4 santimetrelik kavak bir panonun üzerindedir. Leonardo da Vinci bu portreye yaklaşık 1503’te Floransa’da başladı. Louvre eseri 1503–1519 aralığına tarihlendirir; yani ressam ömrünün sonuna kadar üzerinde çalıştı.

Mona Lisa tablosu kimin? Tabloyu kim yapmıştır?

Mona Lisa, Leonardo da Vinci’nin kavak ağacından bir pano üzerine yağlıboyayla yaptığı portredir. Louvre’un koleksiyon kaydı eseri bu şekilde tanımlar. Leonardo çalışmaya yaklaşık 1503 yılında İtalya’nın Floransa kentinde başladı. “Mona Lisa nerede çizildi” sorusunun yanıtı bu yüzden Floransa’dır.

Eser 1913’te, bir hırsızlığın ardından, kısa süreliğine İtalya’ya döndü. Bugün tablonun mülkiyeti Fransa Devleti’ne aittir. Louvre’un Resim Bölümü koleksiyonunda tutulur.

Mona Lisa kimdir? Tablodaki kadın

Louvre’un tanımlamasına göre portredeki kişi Lisa Gherardini’dir. Lisa, Floransalı ipek tüccarı Francesco del Giocondo’nun eşiydi.

Adın ilk yarısı da bir unvandır. İtalyanca Monna sözcüğü, Madonna hitabının kısaltmasıdır ve “hanımefendi” anlamına gelir. Yani Mona Lisa, kısaca “Lisa Hanım” demektir.

Kimlik tartışması eskidir. Bu kimliği destekleyen erken bir kanıt ise bir kütüphane kitabının kenarında saklıydı. Onu aşağıda “Kitaplara girmeyen ayrıntılar” bölümünde bulacaksınız.

Mona Lisa smile: gülümseme neden bu kadar konuşulur?

Leonardo, yüzde ışık ile gölge arasındaki geçişleri ince boya katmanlarıyla yumuşatan sfumato tekniğini kullandı. Keskin çizgi yoktur. Louvre’un eğitim dosyasına göre ağız ve göz köşelerindeki sfumato, ifadenin anlamını izleyicinin yorumuna açık bırakır. Siz “gülümsüyor” dersiniz, yanınızdaki “ciddi bakıyor” der; ikiniz de haklı olabilirsiniz.

Bu etki çağdaşlarını da yakaladı. Raffaello, 1504–1508 yıllarındaki Floransa döneminde Mona Lisa’yı gördü ve kendi portrelerinde ondan esinlendi. Tablo daha Leonardo’nun elindeyken örnek alınmaya başlamıştı.

Mona Lisa neden bu kadar ünlü?

Tek bir sebep yok. Tarihçi Donald Sassoon’un 2001 tarihli makalesi ünü birikimli etkenlerle açıklar. Kraliyet koleksiyonunda bulunması, Louvre’da herkesin erişebilmesi, 19. yüzyıl edebiyatının ona yüklediği anlamlar ve 1911 hırsızlığı. Her katman bir öncekinin üzerine bindi.

Hırsızlık bu zincirin kırılma noktasıdır. Tablo sanat çevrelerinde zaten tanınıyordu. 1911’de çalınması ve 1913’te bulunması, Sassoon’un saydığı etkenler arasında son halkayı oluşturur. Eser böylece dünya çapında popülerleşti.

Sonrası popüler kültürün işi. Marcel Duchamp 1919’da bir Mona Lisa röprodüksiyonuna bıyık ve keçi sakalı çizdi. 1962’de ABD sergisi öncesinde tabloya 100 milyon dolarlık sigorta değeri biçildi. Poliçe hiç yaptırılmadı; güvenlik önlemleri primlerden ucuza geldi.

1911: Mona Lisa Louvre’dan nasıl çalındı?

Hırsız, eski Louvre çalışanı Vincenzo Peruggia’ydı. Tarih 21 Ağustos 1911 Pazartesi; müze o gün ziyaretçilere kapalıydı. Peruggia’nın sorgudaki anlatımına göre saat 07.00’den kısa süre sonra işçi girişinden içeri girdi. Tablo o dönemde Salon Carré’de asılıydı. Peruggia tabloyu aldı ve yakındaki servis merdiveninde çerçevesinden çıkardı.

Kaçış planı burada tıkandı. Servis kapısını açamadı. Tam o sırada gelen bir Louvre işçisi kapıyı anahtarıyla açtı ve farkında olmadan hırsızın çıkmasına yardım etti. İş yerinizde kapıda bekleyen birine kapıyı açtığınızı düşünün; adam da öyle yaptı.

En çarpıcı ayrıntı sonrası. Tablonun yerinde olmadığı yaklaşık 24 saat boyunca fark edilmedi. Boş duvar bir gün boyunca kimseyi telaşlandırmadı.

Tablo iki yıl sonra nasıl bulundu?

İki yıl ses çıkmadı. 24 Kasım 1913’te Floransalı antikacı Alfredo Geri’ye bir mektup geldi. İmza “Leonard V.” idi. Mektubu yazan Peruggia’ydı. Amacının tabloyu İtalya’ya döndürmek olduğunu yazıyordu. Aynı mektupta satın alma pazarlığı açması ve yüzde 25 indirim önermesi, maddi beklentinin de olduğunu gösteriyordu.

11 Aralık 1913’te Geri ve Uffizi müdürü Giovanni Poggi, Floransa’daki Hotel Tripoli’de tabloyu gördü. İnceleme gerekçesiyle eseri Uffizi’ye götürdüler. Peruggia ertesi gün, 12 Aralık 1913 Cuma öğleden sonra, Geri’den haber beklerken Floransa polisince tutuklandı.

Mona Lisa 14–18 Aralık 1913’te Uffizi Galerileri’nde halka gösterildi. 21 Aralık 1913’te Roma’daki Palazzo Farnese’de Fransa Büyükelçisi Camille Barrère’e resmen teslim edildi.

Peruggia tek başına hareket ettiğini savundu. Floransa savcılığının 18 Ocak 1914 tarihli değerlendirmesi ise bazı belirsizliklerin suç ortaklığı olasılığını açık bıraktığını belirtti. Floransa mahkemesi 5 Haziran 1914’te Peruggia’yı bir yıl on beş gün hapis cezasına çarptırdı.

Kısa kronoloji

1. 1503 Leonardo, Floransa’da Mona Lisa’ya başladı.
2. Ekim 1503 Agostino Vespucci, Leonardo’nun Lisa del Giocondo portresi üzerinde çalıştığını not etti.
3. 21 Ağustos 1911 Vincenzo Peruggia tabloyu Louvre’dan çaldı.
4. 24 Kasım 1913 Peruggia, “Leonard V.” imzasıyla Alfredo Geri’ye yazdı.
5. 11 Aralık 1913 Geri ve Poggi tabloyu Floransa’daki otelde gördü, Uffizi’ye götürdü.
6. 12 Aralık 1913 Peruggia Floransa’da tutuklandı.
7. 14–18 Aralık 1913 Tablo Uffizi’de halka gösterildi.
8. 21 Aralık 1913 Roma’da Fransa Büyükelçisi’ne resmen teslim edildi.
9. 5 Haziran 1914 Peruggia bir yıl on beş gün hapis cezası aldı.
10. 1919 Duchamp röprodüksiyona bıyık ve keçi sakalı ekledi.
11. 1962 ABD sergisi öncesi 100 milyon dolarlık sigorta değerlemesi yapıldı.
12. 1966 Tablo Louvre’un Salle des États salonuna taşındı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Kenar notu kimliği çözdü. Heidelberg Üniversitesi Kütüphanesi’ndeki 1477 baskılı bir Cicero kitabının kenarına Agostino Vespucci Ekim 1503’te bir not düştü. Not, Leonardo’nun Lisa del Giocondo’nun portresi üzerinde çalıştığını kaydeder. Bir okurun karalaması yüzyıllar sonra kanıt oldu.
• Bir gün boş duvar. Tablonun 21 Ağustos 1911’de çalındığı yaklaşık 24 saat boyunca fark edilmedi.
• Anahtarı hırsıza çeviren işçi. Peruggia servis kapısını açamayınca gelen bir Louvre işçisi kapıyı anahtarıyla açtı ve farkında olmadan kaçışa yardım etti.
• Takma ad. Peruggia, Geri’ye 24 Kasım 1913’te gönderdiği ilk mektubu “Leonard V.” diye imzaladı.
• Ödülü antikacı aldı. Alfredo Geri, Louvre Dostları Komitesi’nin koyduğu 25.000 liretlik ödülü aldı.
• Dosya tam kapanmadı. Savcılığın 18 Ocak 1914 tarihli değerlendirmesi suç ortaklığı olasılığını açık bıraktı.

Mona Lisa nerede? Hangi müzede sergileniyor?

Mona Lisa, Paris’teki Louvre Müzesi’ndedir. Denon kanadında, birinci katta, 711 numaralı Salle des États salonunda asılıdır. Tablo 1966’da bu salona taşındı. Sıcaklığı ve nemi denetlenen cam bir muhafaza içinde korunur.

Paris gezisi planlıyorsanız şu üç bilgiyi not edin: Denon kanadı, birinci kat, 711.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Louvre — Eser koleksiyon kaydı collections.louvre.fr
2. Louvre — A superstar… and a wedding crowd! louvre.fr
3. Louvre — Le Louvre en classe (eğitim dosyası) api-louvre.fr
4. Türkçe Vikipedi — Mona Lisa tr.wikipedia.org
5. İngilizce Wikipedia — Mona Lisa en.wikipedia.org
6. Donald Sassoon, History Workshop Journal (Oxford Academic) academic.oup.com
7. Library of Congress — Theft of Mona Lisa guides.loc.gov
8. PBS — The Mona Lisa: The Woman Behind the Smile pbs.org
9. Floransa Devlet Arşivi — Il furto archiviodistatofirenze.cultura.gov.it
10. Floransa Devlet Arşivi — L’arresto archiviodistatofirenze.cultura.gov.it
11. Floransa Devlet Arşivi — Il processo archiviodistatofirenze.cultura.gov.it
12. Floransa Devlet Arşivi — La Gioconda in Italia archiviodistatofirenze.cultura.gov.it
13. Heidelberg Üniversitesi — Mona Lisa’s Identity Established Beyond Doubt uni-heidelberg.de
14. Guinness World Records — Highest insurance valuation for a painting guinnessworldrecords.com
15. Sony Pictures — Mona Lisa Smile sonypictures.com

Görsel: Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg — Leonardo da Vinci, Public domain