Çığlık tablosu ne anlatıyor? Munch ve iki ayrı hırsızlık

Edvard Munch, 1892 kışında Nice’te günlüğüne bir yürüyüşü anlattı. Gökyüzü kızarmış, o ise doğadan geçen büyük bir çığlık hissetmişti. Bu satırlar, dünyanın en çok tanınan tablolarından birinin başlangıç noktasıdır.

Bu yazıda Çığlık tablosunun ne anlattığını, kaç versiyonu olduğunu ve neden iki ayrı hırsızlığa konu olduğunu okuyacaksınız. Oslo’ya gitmeyi düşünüyorsanız, eseri hangi müzede göreceğinizi de bulacaksınız.

Çığlık tablosu kimin, ne zaman yapıldı?

Çığlık, Norveçli ressam Edvard Munch’un ilk kez 1893’te oluşturduğu bir motiftir. Munch bu motifi sonradan farklı versiyonlarla tekrarladı. Yani ortada tek bir ‘Çığlık’ yoktur; bir motifin birkaç hâli vardır.

Eserin Norveççe adı Skrik’tir. İlk sergilendiği Almanca adı ise ‘Doğanın Çığlığı’ anlamına gelen Der Schrei der Natur’dur. Başlıktaki ‘doğa’ sözcüğü, Munch’un çığlığı insandan çok doğadan geçen bir şey olarak duyduğunu hatırlatır.

Çığlık, Munch’un aşk, kaygı ve ölüm temalarını ele aldığı Yaşam Frizi adlı kapsamlı dizinin parçası olarak tasarlandı. Resim 1892 tarihli Umutsuzluk tablosundan gelişti. Umutsuzluk’ta şapkalı bir erkek figürü vardı. Munch bu figürü Çığlık’ta izleyiciye dönük, kimliği belirsiz bir figüre dönüştürdü.

Çığlık tablosu ne anlatıyor?

Munch’un kendi anlatımı ortadadır. 1892 kışında Nice’te yazdığı metinde iki arkadaşıyla yürürken gökyüzünün kızardığını, kaygıya kapıldığını ve doğadan büyük bir çığlık geçtiğini hissettiğini söyler. Resim bu anı görünür kılar.

Norveç Ulusal Müzesi, eseri Munch’un metnindeki kaygı ve yabancılaşmanın evrensel bir ifadesi olarak yorumlar. Ön plandaki figür belirli bir kişi değildir. Bu yüzden izleyen herkes kendi korkusunu onun yerine koyabilir.

Resimdeki manzara da hayal ürünü değildir. Tablo, Oslo’daki Ekeberg tepesinden görülen Oslo Fiyordu’nu gösterir. Siz de bir gün kalabalık bir köprüde ya da yoğun bir caddede birden yabancılaşma hissettiyseniz, Munch’un neyi anlatmak istediğini tahmin edebilirsiniz.

Yine de resmin tek bir kesin açıklaması yoktur. MUNCH küratörü Ute Kuhleman Falck, öndeki figürün çığlık attığı yorumunu ve figürün bir çığlığa tepki verdiği yorumunu birlikte sunar. Yani figür çığlığın kaynağı da olabilir, alıcısı da.

Çığlık resmindeki gökyüzü neden kızıl?

Bu sorunun popüler bir yanıtı vardır: 1883’teki Krakatoa patlaması. Kuram, patlamanın etkilerinin gökyüzünü kızıla boyadığını savunur. Wikipedia’nın aktardığına göre buna karşı çıkanlar da var.

Karşı görüşe göre Munch doğayı birebir kopyalamıyordu. Alternatif olarak sedef bulutları önerilmiştir. Kaynaklar bu tartışmayı kesin biçimde kapatmaz. Dürüst yanıt şudur: gökyüzünün gerçek kaynağı tartışmalıdır.

Çığlık’ın kaç versiyonu var?

Munch, Çığlık motifinin dört renkli versiyonunu üretti. Bunlardan ikisi tempera tablodur. Diğer ikisi pastel ile mum boya kullanılan çizimlerdir.

Bu dört versiyonun dağılımı şöyledir:

• İkisi Oslo’daki MUNCH koleksiyonundadır.
• Biri Norveç Ulusal Müzesi’ndedir.
• Biri özel mülkiyettedir.

Ulusal Müze’deki 1893 tarihli eser 91 santimetre yüksekliğinde ve 73,5 santimetre genişliğindedir. Koleksiyon kaydı malzemesini karton üzerine tempera ve yağlı mum boya olarak tanımlar. Özel mülkiyetteki versiyon ise Munch’un 1895’te karton üzerine yaptığı bir pastel çalışmadır.

Bu pastel versiyon 2012’de yaklaşık 120 milyon ABD dolarına satıldı. Motifin ayrıca bir litografisi de vardır. Aşağıda göreceğiniz gibi bu baskıların sayısı yaklaşık 30 olarak tahmin ediliyor.

Çığlık kaç kez çalındı?

Kısa yanıt: iki kez, ama aynı tablo değil. Çığlık’ın iki ayrı boyalı versiyonu çalındı. Biri 1994’te Ulusal Galeri’den, diğeri 2004’te Munch Müzesi’nden gitti. İkisi de sonradan geri alındı.

1994: Olimpiyat günü Ulusal Galeri

Ulusal Galeri’deki 1893 versiyonu, Lillehammer Kış Olimpiyatları’nın açılış günü olan 12 Şubat 1994’te iki hırsız tarafından çalındı. Hırsızlık yaklaşık 50 saniye sürdü. Hırsızlar, müzeye yetersiz güvenlik için teşekkür eden bir kart bıraktı.

Tablo 7 Mayıs 1994’te Norveç ve Britanya polisinin iş birliğiyle hasarsız olarak geri alındı. Yani kayıp yaklaşık üç ay sürdü.

2004: Silahlı soygun

22 Ağustos 2004’te silahlı ve maskeli soyguncular, Oslo’nun Tøyen semtindeki Munch Müzesi’ne girdi. Çığlık ile Madonna’yı ziyaret saatlerinde aldılar. Bu kez eserler müzenin ziyaret saatlerinde çalındı.

İki eserin 31 Ağustos 2006’da Oslo’da geri alındığı açıklandı. Kayıp iki yılı aşkın sürdü. Bu kez eser tam sağlam dönmedi. Çığlık’ın boya katmanlarından kartona ulaşan çizikler oluştu ve sol alt köşesinde giderilemeyen bir su hasarı kaldı.

Çığlık nerede, nereden izlenir?

İki ana adres var, ikisi de Oslo’da. 1893 tarihli Çığlık, Olaf Schou’nun 1910’daki bağışıyla Norveç’in ulusal koleksiyonuna girdi. Norveç Ulusal Müzesi’nin güncel eser kaydına göre bugün müzenin 060 numaralı Edvard Munch salonunda sergileniyor.

Oslo’daki MUNCH ise dördüncü kattaki sergisinde Çığlık’ın tablo, çizim ve baskı örneklerini gün içinde dönüşümlü gösterir. Birini görünür tutarken diğer ikisini karanlıkta korur. Bu nedenle ziyaret ettiğiniz saatte hangi versiyonun açıkta olduğunu önceden bilemezsiniz.

Özel mülkiyetteki pastel versiyonu ise müzede göremezsiniz. Gezi planı yapıyorsanız, iki müzeye birden uğramak sizi dört versiyondan üçüne yaklaştırır.

Kısa kronoloji

1. 1892 Munch, Nice’te Çığlık motifine ilişkin metnini günlüğüne yazdı ve Umutsuzluk tablosunu yaptı.
2. 1893 Çığlık’ın ilk versiyonları ortaya çıktı.
3. 1895 Özel koleksiyondaki pastel versiyon üretildi.
4. 1910 Olaf Schou, 1893 tarihli tabloyu Norveç’in ulusal koleksiyonuna bağışladı.
5. Yaklaşık 1910 MUNCH’un 2020’de aktardığı kadmiyum sarısı araştırmasına konu olan Çığlık versiyonunun tarihlendiği yıl.
6. 12 Şubat 1994 1893 tarihli versiyon Oslo’daki Ulusal Galeri’den çalındı.
7. 7 Mayıs 1994 Çalınan versiyon hasarsız olarak geri alındı.
8. 22 Ağustos 2004 Munch Müzesi’ndeki Çığlık ve Madonna silahlı soygunda çalındı.
9. 31 Ağustos 2006 Çığlık ve Madonna’nın geri alındığı açıklandı.
10. 2012 Özel mülkiyetteki pastel Çığlık yaklaşık 120 milyon dolara satıldı.
11. 2020 MUNCH, kadmiyum sarısının bozulmasında nemin rolünü açıklayan araştırmayı duyurdu.
12. 2021 1893 tablosundaki kurşun kalem yazısının Munch’a ait olduğu doğrulandı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Baskı sayısı. MUNCH, Çığlık litografisinin yaklaşık 30 baskısı bulunduğunu tahmin eder. Müzedeki altı baskıdan biri Munch tarafından elle renklendirilmiştir. Yani baskı bile tamamen aynı değildir.

Çerçevedeki şiir. Munch, sattığı pastel Çığlık versiyonlarından birinin çerçevesinin önüne eserle ilgili düzyazı şiirinin kısa bir biçimini ekledi. Resim ile metin, aynı nesnenin parçası oldu.

Resmin üzerindeki not. 1893 tablosunda kurşun kalemle yazılmış, ‘Ancak bir deli tarafından yapılmış olabilir’ anlamında bir not vardır. Ulusal Müze, 2021’de kızılötesi inceleme ve el yazısı karşılaştırmasıyla bu notu Munch’un yazdığını doğruladı.

Solan sarı. MUNCH’un 2020’de aktardığı araştırma, yaklaşık 1910’a tarihlenen Çığlık’taki kadmiyum sarısının bozulmasında başlıca etkenin ışık yerine nem olduğunu ortaya koydu. Bu yüzden müzelerin yalnızca ışığı değil, nemi de denetlemesi gerekir.

Hırsızın kartı. 1994’te müzeye yetersiz güvenlik için teşekkür eden bir kart bırakıldı. Hırsızlık yaklaşık 50 saniye sürdü.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Çığlık (tablo) tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — The Scream en.wikipedia.org
3. Nasjonalmuseet — The Scream nasjonalmuseet.no
4. MUNCH — 5 things you should know about The Scream munch.no
5. MoMA — Edvard Munch: The Scream moma.org
6. MUNCH — The Scream munch.no
7. MUNCH — A Scream Through Culture munch.no
8. UPI — Munch’s ‘Scream,’ ‘Madonna’ recovered upi.com
9. MUNCH — The fragile artworks munch.no
10. Norveç Ulusal Müzesi — Yazıt araştırması basın açıklaması mynewsdesk.com
11. MUNCH — Researchers have found out why The Scream is fading munch.no
12. MUNCH — Where can I see The Scream? munch.no

Görsel: Edvard Munch, 1893, The Scream, oil, tempera and pastel on cardboard, 91 x 73 cm, National Gallery of Norway.jpg — Edvard Munch, Public domain