Papa dövləti (Papalık Devleti) mərkəzi Roma (Roma) olan dövlət idi. Ərazisinin daha geniş olduğu dövrlərdə mərkəzi İtaliyada (İtalya) indiki Latsio (Lazio), Umbriya (Umbria), Marke (Marche) və Romanyanın (Romagna) böyük hissəsini əhatə edirdi. Papalar 1860-cı ildə bu torpaqların çoxunu Pyemont-Sardiniyaya (Piyemonte-Sardinya) itirdilər. 20 sentyabr 1870-ci ildə isə İtaliya ordusu Romanı tutdu və dövlətin mövcudluğuna son qoyuldu.
Lakin Romanın itirilməsi Müqəddəs Taxtın (Kutsal Makam) və onun diplomatiyasının sonu olmadı. Siz ilk kilsə mülklərindən 1929-cu il Lateran müqaviləsinə (Lateran Antlaşması) qədər bu tarixi izləsəniz, Papa dövləti, Müqəddəs Taxt və Vatikanın (Vatikan) niyə ayrı anlayışlar olduğunu görərsiniz. Əsas məsələ torpaq mülkiyyətini, ərazi üzərində dövlət hakimiyyətini və Katolik kilsəsinə (Katolik Kilisesi) rəhbərliyi bir-birindən ayırmaqdır.
Papa dövləti harada yerləşirdi?
Roma papanın İtaliya yarımadasında siyasi və hərbi suverenlik həyata keçirdiyi dövlətin paytaxtı idi. Dövlətin torpaqları mərkəzi İtaliya boyunca uzanırdı. Ərazisinin daha geniş olduğu dövrlərdə bu torpaqlara indi Latsio, Umbriya, Marke və Romanya adlanan bölgələrin böyük hissəsi daxil idi.
Siz xəritədə yalnız Vatikanı tapsanız, əvvəlki dövlətin miqyasını görə bilməzsiniz. Vatikan Roma daxilində təxminən 44 hektar ərazi tutur. Papa dövləti isə mərkəzi İtaliya boyunca uzanan torpaqları idarə edirdi. Roma həm onun siyasi mərkəzi, həm də papanın dini hakimiyyətinin iqamətgahı idi.
Papa torpaqları necə yarandı?
Bu tarix suverenlikdən əvvəl mülkiyyətlə başladı. Konstantinin (Konstantin) 321-ci il qanunu kilsəyə mülk əldə etmək hüququ verdi. Lakin həmin ilk kilsə torpaqları xüsusi mülkiyyət idi. Onlara sahib olmaq əvvəlcə kilsəni bir dövlətin suveren hakimiyyətinə çevirmirdi.
Növbəti addım 728-ci ildə atıldı. Lanqobard kralı Liutprand (Liutprand) Sutri bağışı (Sutri Bağışı) ilə Papa II Qriqoriyə (II. Gregorius) torpaq verdi. Bu hədiyyə papa torpaqlarının formalaşmasında erkən dönüş nöqtəsi oldu. O, papanın ərazi mövqeyini gücləndirən frank bağışlarından əvvəl baş vermişdi.
754-cü ilin aprelində frank kralı Gödək Pipin (Kısa Pepin) Kierzidə (Quierzy) torpaq vədi verdi. Bu vəd onun 756-cı ildə Papa II Stefana (II. Stephanus) etdiyi bağışın yolunu açdı. Bağış mərkəzi İtaliya torpaqlarında papanın dünyəvi suverenliyinin əsasını qoydu. Həmin torpaqlara Ravenna ekzarxlığı (Ravenna Eksarhlığı) və Pentapolis (Pentapolis) daxil idi.
Siz dövlətin başlanğıcını araşdırarkən bu fərqi nəzərə almalısınız. 321-ci il qanunu kilsənin mülk sahibi olmaq imkanına aid idi. Pipinin 756-cı il bağışı isə ərazi suverenliyinin əsasları ilə bağlı idi. Bunlar papanın İtaliya torpaqları üzərində hakimiyyətinin inkişafında ayrı mərhələlər idi.
Papalar dini hakimiyyətlə yanaşı torpaqları necə idarə edirdilər?
Papanın vəzifələri Katolik kilsəsini idarə etməklə bitmirdi. Papa dövlətinin hökmdarı kimi o, qoşun toplayır, müharibə aparır və sülh müqavilələri imzalayırdı. Dini rəhbərliklə ərazi hökmdarının əməli səlahiyyətləri eyni vəzifədə birləşirdi.
Bu, hər yerin eyni sistemlə idarə edildiyi demək deyildi. İrene Fozinin (Irene Fosi) 1500–1800-cü illəri əhatə edən araşdırması Papa dövlətini müxtəlif hissələrdən ibarət quruluş kimi təsvir edir. Güclü yerli idarəetmə orqanları və feodal qüvvələr onun təşkilatında yerini saxlayırdı. Papa suverenliyi bu köklü yerli hakimiyyət formaları ilə yanaşı mövcud idi.
Hakim sülalələrin dəyişməsi də dövlətin ərazisini genişləndirirdi. Ferrara (Ferrara) və Urbino (Urbino) hakim sülalələrinin nəsli kəsildikdən sonra papa idarəçiliyinə keçən hersoqluqlar arasında idi. Əvvəlki bağışlarla yanaşı, bu cür birləşdirilmələr də torpaqların papa hakimiyyətinə keçməsinin başqa yolu idi.
1500–1800-cü illərdə Romadakı papa idarəetmə orqanları valilər və leqatlarla yazışırdı. Bu yazışmalar vasitəsilə onlar maliyyə idarəçiliyini və ictimai asayişin təmin edilməsini yerli şəraitə uyğunlaşdırırdılar. Burada gündəlik həyatla əlaqəni də görə bilərsiniz: bu torpaqların idarəsi papanın dini vəzifələri ilə yanaşı pul və asayiş məsələlərini də əhatə edirdi.
Napoleon dövrü və İtaliyanın birləşməsi torpaqlara necə təsir etdi?
1798-ci ilin fevralında Fransanın (Fransa) müdaxiləsi papa idarəçiliyini dayandırdı. General Lui-Aleksandr Bertye (Louis-Alexandre Berthier) Roma Respublikasını (Roma Cumhuriyeti) elan etdi. Bununla Romada papanın ərazi hakimiyyəti bir müddət aradan qaldırıldı. Lakin bu, hələ Papa dövlətinin birdəfəlik sonu deyildi.
Napoleon (Napolyon) 17 may 1809-cu ildə daha bir böyük qırılmaya səbəb oldu. O, Roma da daxil olmaqla qalan papa torpaqlarını Fransa imperiyasına (Fransız İmparatorluğu) ilhaq etdi. Beləliklə, Napoleon dövründə papanın İtaliyadakı dövləti birbaşa başqa imperiyanın tərkibinə qatıldı.
1814–1815-ci illərdə Vyana konqresində (Viyana Kongresi) əldə olunan razılaşma İtaliyadakı papa torpaqlarını bərpa etdi. Buna görə 1809-cu il ilhaqını 1870-ci ildəki son itki ilə qarışdırmaq olmaz. Napoleon dövründəki fasilədən sonra papanın ərazi hakimiyyəti geri qayıtdı.
1849-cu ilin fevralında Romada yenidən respublika elan edildi. Fransanın müdaxiləsi həmin il bu respublikaya son qoydu. Beləliklə, Fransa müxtəlif vaxtlarda fərqli rol oynadı: 1798-ci ildə onun hərəkətləri papa idarəçiliyini dayandırmışdı, 1849-cu ildəki müdaxiləsi isə sonrakı respublikanı aradan qaldırdı.
İtaliyanın birləşməsi daha qalıcı ərazi itkisi gətirdi. 1860-cı ildə Pyemont-Sardiniya Umbriya və Marke də daxil olmaqla papa torpaqlarının böyük hissəsini ələ keçirdi. Roma və onun ətrafındakı Latsio ərazisi papanın əlində qaldı. Dövlət mövcudluğunu saxladı, lakin ərazisi xeyli kiçildi.
17 mart 1861-ci ildə İtaliya Krallığı (İtalya Krallığı) elan edildi. Onun hakim Savoy sülaləsi (Savoy Hanedanı) əvvəllər Pyemont-Sardiniyanı idarə etmişdi. Roma və ətraf torpaqlar hələ də papanın əlində idi. Deməli, krallıq Papa dövlətinin tamamilə süqutundan əvvəl yaranmışdı.
1870-ci ildə Romanın tutulması niyə dönüş nöqtəsi oldu?
Fransa qoşunları İtaliyanın Romanı ələ keçirməsi qarşısında hərbi maneə idi. 1870-ci ildə III Napoleon (III. Napolyon) Fransa–Prussiya müharibəsinə (Fransa-Prusya Savaşı) görə əsgərlərini İtaliyadan çıxardı. Onların gedişi bu müdafiəni aradan qaldırdı və qalan papa torpaqları ətrafındakı hərbi vəziyyəti dəyişdi.
İtaliya ordusu 20 sentyabr 1870-ci ildə Romanı tutdu. Bununla Papa dövlətinin mövcudluğuna son qoyuldu. Oktyabrın əvvəlində keçirilən plebisitdən sonra Roma və qalan papa torpaqları İtaliya Krallığına ilhaq edildi. Hərbi yolla tutulma və rəsmi ilhaq son itkinin bir-birini izləyən mərhələləri idi.
Roma daha sonra krallığın paytaxtı oldu. 1871-ci ilin yayında İtaliya paytaxtını Florensiyadan (Floransa) buraya köçürdü. Papanın ərazi hakimiyyətinin paytaxtı olmuş şəhər indi İtaliya krallığının paytaxtı idi.
Müqəddəs Taxt İtaliyanın 13 may 1871-ci il tarixli Təminatlar qanununu (Garantiler Yasası) rədd etdi. Etirazlar arasında qanunun birtərəfli olması və müəyyən mülklər üzərində yalnız istifadə hüququ verən müddəalar da vardı. Beləliklə, Romanın tutulması papanın ərazi hakimiyyətinə son qoydu, lakin İtaliya ilə Müqəddəs Taxt arasındakı münasibətləri həll etmədi.
Xronologiya
- 321: Konstantinin qanunu kilsəyə mülk əldə etmək hüququ verdi.
- 728: Liutprand Sutri bağışı ilə II Qriqoriyə torpaq verdi.
- 754–756: Pipinin torpaq vədi və bağışı papa suverenliyini gücləndirdi.
- 1798: Bertye Roma Respublikasını elan etdi.
- 1809: Napoleon Romanı və qalan papa torpaqlarını ilhaq etdi.
- 1814–1815: Vyanada əldə olunan razılaşma İtaliyadakı papa torpaqlarını bərpa etdi.
- 1849: Fransanın müdaxiləsi növbəti Roma Respublikasına son qoydu.
- 1860: Pyemont-Sardiniya papa torpaqlarının böyük hissəsini ələ keçirdi.
- 17 mart 1861: İtaliya Krallığı elan edildi.
- 20 sentyabr 1870: İtaliya ordusu Romanı tutdu.
- Oktyabr 1870: Plebisitdən sonra ilhaq baş verdi.
- 1871: İtaliya Təminatlar qanununu qəbul etdi və paytaxtını Romaya köçürdü.
- 11 fevral 1929: Lateran müqaviləsi imzalandı.
- 7 iyun 1929: Müqavilə qüvvəyə mindi.
Papa dövləti, Müqəddəs Taxt və Vatikan arasında nə fərq var?
Papa dövləti papanın siyasi və hərbi suveren kimi idarə etdiyi İtaliya torpaqları idi. Müqəddəs Taxt isə papanın rəhbərlik etdiyi Katolik kilsəsinin mərkəzi idarəetmə orqanıdır. O, 1929-cu ildə yaradılmış Vatikan dövlətindən ayrı bir qurumdur.
1870–1929-cu illər arasındakı dövr bu fərqi aydın göstərir. Həmin illərdə Vatikan dövləti mövcud deyildi. Lakin Müqəddəs Taxt digər dövlətlərlə diplomatik münasibətlərini saxlayırdı. Deməli, Papa dövlətinin süqutu Müqəddəs Taxtın beynəlxalq fəaliyyətinə son qoymadı.
11 fevral 1929-cu ildə kardinal Pyetro Qasparri (Pietro Gasparri) Müqəddəs Taxt adından Lateran müqaviləsini imzaladı. İtaliya adından isə Benito Mussolini (Benito Mussolini) imza atdı. Müqavilə Müqəddəs Taxtın müstəqilliyini təmin etmək üçün Vatikan dövlətini yaratdı. O, ratifikasiya sənədlərinin mübadilə edildiyi 7 iyunda qüvvəyə mindi.
26-cı maddə Müqəddəs Taxtın Romanı İtaliyanın paytaxtı kimi tanımasını təsbit etdi və Roma məsələsinin (Roma Sorunu) qəti həll olunduğunu elan etdi. Vatikanın Roma daxilindəki təxminən 44 hektar ərazisi keçmiş mərkəzi İtaliya dövlətindən fərqli coğrafi vahid idi. Razılaşma əvvəlki torpaqları bərpa etmək əvəzinə, bu yeni dövlət vasitəsilə müstəqilliyi təmin etdi.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Vyanada həyata keçirilən bərpanın hüdudları vardı. 1814–1815-ci illərin razılaşması İtaliyadakı papa torpaqlarını qaytarsa da, Avinyonu (Avignon) və Konta-Venesseni (Comtat Venaissin) qaytarmadı. Beləliklə, keçmiş papa mülklərinin hamısı bərpa olunmadı.
1929-cu il maliyyə konvensiyası konkret ödənişlər müəyyənləşdirdi. İtaliya Müqəddəs Taxta 750 milyon lirə nağd pul verməli idi. Bundan əlavə, nominal dəyəri bir milyard lirə olan, beş faiz gəlir gətirən dövlət istiqrazları təqdim etməli idi.
Lateran müqaviləsinin 3-cü maddəsi Müqəddəs Pyotr meydanı (Aziz Petrus Meydanı) üçün də qeyri-adi qayda müəyyənləşdirdi. Meydan Vatikan ərazisi idi, lakin adi şəraitdə orada polis səlahiyyətlərini İtaliya orqanları həyata keçirəcəkdi. Beləliklə, müqavilədə ərazi mülkiyyəti və polis səlahiyyətlərinin icrası ayrı-ayrılıqda tənzimlənirdi.
Tez-tez verilən suallar
Papa dövləti nə vaxt yarandı?
Onun formalaşması bir neçə mərhələdən keçdi. 728-ci ildəki Sutri bağışı erkən dönüş nöqtəsi idi. Pipinin 756-cı il bağışı mərkəzi İtaliyada papanın dünyəvi suverenliyinin əsaslarını qoydu.
Napoleon Papa dövlətinə birdəfəlik son qoydumu?
Xeyr. Napoleon 1809-cu ildə onun qalan torpaqlarını ilhaq etdi. 1814–1815-ci illərdə Vyanada əldə olunan razılaşma İtaliyadakı papa torpaqlarını bərpa etdi. Dövlətin sonu 1870-ci ildə Romanın tutulması ilə gəldi.
Fransa qoşunları 1870-ci ildə Romanı niyə tərk etdi?
III Napoleon Fransa–Prussiya müharibəsinə görə qoşunlarını İtaliyadan çıxardı. İtaliya ordusu şəhəri tutmazdan əvvəl bu geriçəkilmə Romanın ətrafındakı Fransa hərbi müdafiəsini aradan qaldırdı.
Lateran müqaviləsi köhnə Papa dövlətini bərpa etdimi?
Xeyr. Müqavilə Müqəddəs Taxtın müstəqilliyini təmin etmək üçün 1929-cu ildə Vatikan dövlətini yaratdı. Müqəddəs Taxt həmçinin 26-cı maddə ilə Romanı İtaliyanın paytaxtı kimi tanıdı.
Mənbələr
- Wikipedia — Papa dövləti en.wikipedia.org
- Vikipedi — Papa dövləti tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Pipinin bağışı en.wikipedia.org
- Cambridge University Press — Papalar və Papa dövləti, 1500–1800 cambridge.org
- Amerika Birləşmiş Ştatları Dövlət Departamenti, Tarixçi Ofisi — Papa dövləti history.state.gov
- Müqəddəs Taxt — Müqəddəs Taxt / Vatikan dövləti: Ümumi məlumat vatican.va
- Müqəddəs Taxt — Lateran sazişləri, müqavilə və maliyyə konvensiyası vatican.va
- Vatikan dövləti — Tarix vaticanstate.va
FAQ
Papa dövləti harada yerləşirdi?
Papa dövlətinin mərkəzi İtaliyanın orta hissəsindəki Roma şəhəri idi. Ərazisinin daha geniş olduğu dövrlərdə indiki Latsio, Umbriya, Marke və Romanyanın böyük hissəsini əhatə edirdi.
Papalar İtaliyadakı torpaqlarını necə itirdilər?
Pyemont-Sardiniya 1860-cı ildə papa torpaqlarının böyük hissəsini ələ keçirdi. Fransa qoşunları 1870-ci ildə çəkildikdən sonra İtaliya ordusu 20 sentyabrda Romanı tutdu. Oktyabrın əvvəlində keçirilən plebisitdən sonra ilhaq baş verdi.
Papa dövləti süqut edəndə Müqəddəs Taxt da yox oldumu?
Xeyr. Vatikan dövlətinin hələ mövcud olmadığı 1870–1929-cu illərdə Müqəddəs Taxt digər dövlətlərlə diplomatik münasibətlərini davam etdirdi.
Vatikan və Papa dövləti eyni dövlətdirmi?
Xeyr. Papa dövləti mərkəzi İtaliyada geniş torpaqları əhatə edirdi. Vatikan dövləti isə 1929-cu ildə Lateran müqaviləsi ilə yaradılıb və Roma daxilində təxminən 44 hektar ərazi tutur.
Image: Italy Papal States 1689-I Quadrupla Scudo d'Oro.jpg — Antonio Travani, Public domain
