Valaxiya (Eflak) indiki Rumıniyanın cənubunda yerləşən tarixi bölgə idi. Cənub sərhədini Dunay (Tuna), şimal sərhədini isə Cənubi Karpatlar təşkil edirdi. Valaxiya Osmanlıya xərac verən knyazlığa çevrildi. 1859-cu ildə Aleksandru İoan Kuzanın (Alexandru Ioan Cuza) hakimiyyəti altında Moldova (Boğdan) ilə birləşdi. 1862-ci ildə isə ortaq hökumət və parlament yaradıldı.
Bir knyazlıq Osmanlı hökmdarına xərac ödəyib öz hökumətini necə saxlaya bilərdi? Valaxiyanın tarixini anlamaq üçün bu fərq əsasdır. Siz onun Osmanlı hakimiyyəti, Rusiyanın müdaxiləsi və Moldova ilə dəyişən münasibətlərini izləsəniz, Rumıniyanın birləşməsinə aparan mərhələləri daha asan ayıra bilərsiniz.
Valaxiya indiki Rumıniyanın hansı hissəsində yerləşirdi?
Valaxiya indiki Rumıniyanın cənubunu əhatə edirdi. Onun iki əsas hissəsi Olt çayının iki tərəfində yerləşirdi: şərqdə Munteniya, qərbdə Olteniya. Bölgənin yerini müəyyənləşdirmək üçün ən aydın coğrafi çərçivəni Dunay və Cənubi Karpatlar verir.
Buxarest (Bükreş), Tırqovişte (Târgoviște), Kurtya-de-Arceş (Curtea de Argeș) və Kımpulunq (Câmpulung) tarixi Valaxiyanın şəhərləri arasındadır. Siz xəritədə Buxaresti tapanda bu tarixi bölgənin daxilindəki bir şəhəri də tapmış olursunuz. Deməli, Valaxiya bütün Rumıniyanı deyil, onun müəyyən hissəsini bildirir.
Bölgənin yerli adı olan Țara Românească «rumın torpağı» və ya «rumınların torpağı» deməkdir. Türkiyə tarix ədəbiyyatında bölgə Eflak adı ilə keçir. Bu adlar Rumıniyanın coğrafiyasını Türkiyədə Osmanlı tarixi oxuyarkən rastlaşa biləcəyiniz terminlərlə əlaqələndirməyə kömək edir.
Knyazlıq necə yarandı və Osmanlının ali hakimiyyəti altına necə keçdi?
Valaxiyanın yaranması haqqında rəvayəti onun sənədlərlə təsdiqlənən siyasi inkişafından ayırmaq lazımdır. Quruluş rəvayətinə görə, Radu Neqru 1290-cı ildə Karpatları keçərək Valaxiyanı yaradıb. Sənədlərə əsaslanan izahın mərkəzində isə Basarabın siyasi birləşdirmə fəaliyyəti dayanır. 1324-cü ilə aid bir macar sənədində onun adı çəkilir.
I Basarab 1330-cu ildə Posada döyüşündə qazandığı qələbə ilə dövlətin müstəqilliyini gücləndirdi. O, Macarıstan kralı I Karlı məğlub etdi. Bu qələbə Valaxiyanın Macarıstandan müstəqilliyini möhkəmləndirdi. O, quruluş rəvayətindən daha etibarlı tarixi istinad nöqtəsidir.
Osmanlı hakimiyyəti ilə münasibətlər daha sonra formalaşdı. 1417-ci ildə Mirça I Mehmedə illik xərac ödəməyə və ərazi verməyə razılaşdı. Valaxiyaya knyazlıq statusunu və pravoslav inancını qorumağa icazə verildi. Beləliklə, Osmanlının üstün hakimiyyəti yerli siyasi və dini qurumların davam etməsi ilə yanaşı mövcud idi.
1417-ci il razılaşması «süzerenlik» anlayışını izah etməyə kömək edir. Valaxiya üstün bir hakimiyyəti və onun qarşısındakı öhdəliklərini qəbul edirdi. Bununla yanaşı, yerli hökmdarını və idarəçiliyini saxlayırdı. Onun Osmanlı hakimiyyəti altındakı tarixini sadəcə yerli hökumətin ləğv edilərək birbaşa əyalət idarəçiliyi ilə əvəzlənməsi kimi anlamaq olmaz.
Xərac verən knyazlıq birbaşa idarə olunan Osmanlı əyalətindən nə ilə fərqlənirdi?
Valaxiya xərac verən muxtar knyazlıq kimi hökmdarını və yerli idarəçiliyini saxlayırdı. Osmanlı dövlətindən asılılığı xərac və siyasi öhdəliklər vasitəsilə həyata keçirilirdi. Birbaşa idarə olunan Osmanlı əyalətinin mərkəzi hakimiyyətlə inzibati münasibəti isə fərqli idi.
Valaxiyada muxtariyyət və tabelik yanaşı mövcud idi. Yerli qurumların saxlanması xərac ödəmək öhdəliyini aradan qaldırmırdı. Eyni zamanda, xərac ödəmək idarəçiliyin bütün hissələrinin birbaşa Osmanlı qurumuna çevrilməsi demək deyildi. Siz onun statusunu anlamaq üçün bu münasibətin hər iki tərəfini nəzərə almalısınız.
Bölgənin daxilində istisnalar da vardı. Braila (İbrail) və Curcu (Yergöğü) limanları bir müddət birbaşa Osmanlı idarəçiliyi altında olmuşdu. Onların statusu ətrafdakı knyazlığın statusundan fərqlənirdi. Buna görə də tarixi Valaxiyanın coğrafi ərazisində həmişə vahid idarəçilik forması mövcud olmayıb.
Osmanlı terminologiyası Valaxiyanı Moldova ilə də əlaqələndirirdi. Memleketeyn adı «iki ölkə» demək idi. Bu ümumi ad Osmanlı istifadəsində iki knyazlığı bir araya gətirirdi. Lakin onların eyni hökmdarın hakimiyyəti altında siyasi birliyi 1859-cu ildə yaranacaqdı.
Fanariot hökmdarlar və Rusiyanın müdaxilələri idarəçiliyi necə dəyişdi?
Rusiya və Avstriyadan gələn təhlükələrlə üzləşən Osmanlı hakimiyyəti yerli knyazların əvəzinə fanariot yunan hökmdarlar təyin etməyə başladı. Valaxiyada bu dövr 1716-cı ildən 1821-ci ilədək davam etdi. Knyazlıq ayrıca statusunu saxladı. Hökmdarın seçilməsi isə xarici təzyiqlərə qarşı siyasətin bir vasitəsinə çevrildi.
1774-cü il Kiçik Qaynarca müqaviləsi (Küçük Kaynarca Antlaşması) Rusiyaya Valaxiyada konsulluqlar açmaq və sərbəst ticarət etmək hüququ verdi.
Fanariot dövrü 1821-ci ildə Tudor Vladimireskunun üsyanından və Eteriya hərəkatından sonra başa çatdı. Osmanlı hakimiyyəti fanariot təyinatlarından imtina edib yenidən yerli hökmdarlara qayıtdı. Bu, Valaxiyanı kimin idarə etdiyini dəyişdi. Osmanlının ali hakimiyyəti isə sona çatmadı.
14 sentyabr 1829-cu il tarixli Ədirnə müqaviləsi (Edirne Antlaşması) Valaxiya və Moldovanı Osmanlı hakimiyyəti altında muxtar knyazlıqlar kimi saxladı. Müqavilə Rusiyanın bölgədəki təsirini də gücləndirdi. Muxtariyyət, Osmanlının üstün hakimiyyəti və Rusiyanın müdaxiləsi eyni siyasi quruluşun tərkib hissələri olaraq qaldı.
Müqavilə ticarəti də dəyişdi. Valaxiya artıq Osmanlı dövlətinə müəyyən edilmiş qiymətlərlə ərzaq satmağa məcbur deyildi və xarici bazarlara açıla bilərdi. Bunu gündəlik həyatla əlaqələndirmək üçün siz ərzaqla qiymətlər arasındakı münasibəti düşünə bilərsiniz. Bu öhdəlik həm Valaxiyanın hansı ərzağı təmin etdiyinə, həm də həmin tədarük üçün müəyyənləşdirilən qiymətlərə aid idi.
Rusiya idarəçiliyi dövründə Regulamentul Organic boyar məclislərini, məhkəmə islahatını və xalq təhsili ilə bağlı qaydaları tətbiq etdi. O, boyarların vergi imtiyazlarını da qorudu. Beləliklə, inzibati islahat bu qrupun imtiyazlarının davam etməsi ilə yanaşı həyata keçirilirdi.
1856-cı il Paris müqaviləsi xarici münasibətlər çərçivəsini yenidən dəyişdi. Valaxiya və Moldova üzərində Rusiyanın əsas rol oynadığı protektorat quruluşunu böyük dövlətlərin kollektiv təminatı əvəz etdi. Knyazlıqların gələcəyi artıq fərqli beynəlxalq çərçivədən asılı idi.
1859-cu ildə Moldova ilə birləşmə necə baş verdi?
1858-ci il Paris konvensiyası Valaxiya və Moldova üçün ayrı siyasi və inzibati qurumlar nəzərdə tuturdu. Lakin iki taxtda mütləq fərqli şəxslərin oturmasını tələb etmirdi. Bu imkan hər iki knyazlıqda eyni hökmdarı seçməyə şərait yaratdı. Mövcud çərçivə isə hələ də ayrı qurumları nəzərdə tuturdu.
Aleksandru İoan Kuza 5 yanvar 1859-cu ildə Moldovanın, 24 yanvarda isə Valaxiyanın hökmdarı seçildi. Bunlar Yuli təqviminin tarixləridir. Qriqori təqvimində onların qarşılığı 17 yanvar və 5 fevral 1859-cu ildir. Hər iki tarix sırası eyni iki seçkini bildirir.
Kuzanın hər iki knyazlıqda seçilməsi şəxsi uniya yaratdı. İki ayrı dövlətin hökmdarı eyni şəxs oldu. Osmanlının ali hakimiyyəti davam edirdi. Siz 1859-cu ilin ortaq hökmdarını 1862-ci ilin ortaq qurumlarından ayırsanız, proses daha aydın görünər. Siyasi birləşmə və inzibati birləşmə ayrı mərhələlər idi.
İlk ortaq hökumət 22 yanvar 1862-ci ildə Barbu Katarciunun başçılığı ilə yaradıldı. Ortaq parlament 24 yanvarda Buxarestdə toplandı. Bu qurumlar birliyi eyni şəxsin idarə etdiyi iki dövlət mərhələsindən irəli apardı.
Rumıniyanın müstəqilliyi daha sonra gəldi. Rumıniya 1877-ci ildə müstəqilliyini elan etdi. Berlin müqaviləsi bunu 1878-ci ildə beynəlxalq səviyyədə tanıdı. Krallıq isə 1881-ci ildə elan olundu. Birləşmə, müstəqillik və monarxiya Rumıniya dövlətinin yaranmasında ayrı mərhələlər idi.
Xronologiya
- 1324: Bir macar sənədində Basarabın adı çəkildi.
- 1330: Posada qələbəsi Valaxiyanın Macarıstandan müstəqilliyini möhkəmləndirdi.
- 1417: Mirça Osmanlının üstün hakimiyyətini və illik xərac öhdəliyini qəbul etdi.
- 1716–1821: Valaxiyanı fanariot yunan hökmdarlar idarə etdilər.
- 1774: Kiçik Qaynarca müqaviləsi Rusiyaya Valaxiyada konsulluqlar açmaq və sərbəst ticarət etmək hüquqları verdi.
- 1821: Vladimireskunun üsyanı və Eteriya hərəkatından sonra fanariot hakimiyyəti sona çatdı.
- 1829: Ədirnə müqaviləsi muxtariyyət, ticarət və Rusiyanın təsiri ilə bağlı qaydaları dəyişdi.
- 1856: Paris müqaviləsi knyazlıqları böyük dövlətlərin kollektiv təminatı altına qoydu.
- 1858: Paris konvensiyası ayrı siyasi və inzibati qurumlar nəzərdə tutdu.
- 1859: Kuza Yuli təqvimi ilə 5 və 24 yanvarda hər iki taxta seçildi.
- 1862: Ortaq hökumət və parlament inzibati birliyi yaratdı.
- 1877–1878: Rumıniya müstəqilliyini elan etdi və Berlin müqaviləsi ilə tanındı.
- 1881: Rumıniya krallığa çevrildi.
- 1918: Bessarabiya (Besarabya), Bukovina və Transilvaniya (Erdel) Rumıniyaya birləşdi.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Hərbi əlaqələndirmə 1862-ci ildə ortaq hökumət yaradılmamışdan əvvəl başladı. 1859-cu ilin martında Fokşanıda (Focșani) Karol Davilanın rəhbərliyi ilə bir komissiya toplandı. Onun tərkibində üç valaxiyalı və üç moldovalı zabit vardı. Tapşırıqları iki ordu üçün ortaq hərbi forma hazırlamaq idi.
Hərbi forma komissiyası birləşmənin konkret inzibati təfərrüatını göstərir. Kuzanın seçilməsi taxtları birləşdirdi. Hər iki knyazlığın zabitləri isə ortaq hərbi görünüş üzərində işləyirdilər. 1859-cu ilin martındakı bu tapşırıq iki dövləti birləşdirmək üçün görülən əməli işlərin bir hissəsi idi.
1918-ci ildə ərazinin genişlənməsi Valaxiya–Moldova birləşməsindən ayrı hadisə idi. Bessarabiya, Bukovina və Transilvaniya 1918-ci ildə Rumıniyaya birləşdi. Bu genişlənməni 1859-cu ildən ayırmaq Rumıniya dövlətinin formalaşmasının iki fərqli mərhələsini bir hadisə kimi təqdim etməməyə kömək edir.
Tez-tez verilən suallar
Valaxiya indiki Rumıniyanın ərazisində yerləşirdi?
Bəli. O, indiki Rumıniyanın cənubunda, Dunay ilə Cənubi Karpatlar arasında yerləşirdi. Munteniya və Olteniya onun əsas hissələri idi.
Valaxiyanı Osmanlı dövləti birbaşa idarə edirdi?
Valaxiya xərac verən muxtar knyazlıq kimi adətən öz hökmdarını və idarəçiliyini saxlayırdı. Braila və Curcu isə bir müddət birbaşa Osmanlı hakimiyyəti altında olmuşdu.
Kuzanın seçilmə tarixləri mənbələrdə niyə fərqlənir?
Təqvimlər fərqlidir. Yuli təqvimi ilə 5 və 24 yanvar 1859-cu il tarixləri Qriqori təqvimində 17 yanvar və 5 fevrala uyğun gəlir.
1859-cu ildə birləşmə müstəqillik gətirdi?
Xeyr. Şəxsi uniyadan sonra Osmanlının ali hakimiyyəti davam etdi. Rumıniya 1877-ci ildə müstəqilliyini elan etdi. Beynəlxalq müqavilə ilə tanınma isə 1878-ci ildə baş verdi.
Mənbələr
- Vikipediya — Eflak tr.wikipedia.org
- YIVO Ensiklopediyası — Walachia encyclopedia.yivo.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — Eflak islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipediya — Wallachia en.wikipedia.org
- Konqres Kitabxanası — Rumıniya: ölkə araşdırması tile.loc.gov
- Mensure Kızıl — Ədirnə müqaviləsində (1829) Dunay çayının sahil və adalarının statusu dergipark.org.tr
- Rumıniya Milli Hərbi Arxivi — Birləşmiş Knyazlıqların ordularının birləşdirilməsi amnr.defense.ro
- Rumıniya Baş Qərargahı — 1859 defense.ro
- Rumıniya Milli Tarix Muzeyi — Müstəqilliyin elan edilməsindən 125 il mnir.ro
- Beynəlxalq Rumıniya Radiosu — Rumınların birliyi rri.ro
- Rumıniya Milli İrs İnstitutu — Rumıniya: 1918-ci il birliyinin sənədləri biblioteca-digitala.ro
FAQ
Valaxiya indiki Rumıniyanın ərazisində yerləşirdi?
Bəli. Valaxiya indiki Rumıniyanın cənubunda, Dunayın şimalında və Cənubi Karpatların cənubunda yerləşirdi. Onun iki əsas hissəsi Munteniya və Olteniya idi.
Valaxiyanı Osmanlı dövləti birbaşa idarə edirdi?
Valaxiya Osmanlının ali hakimiyyətini tanıyan, xərac verən muxtar knyazlıq kimi adətən öz hökmdarını və yerli idarəçiliyini saxlayırdı. Braila və Curcu istisna idi: onlar bir müddət birbaşa Osmanlı idarəçiliyi altında olmuşdu.
Kuzanın seçkiləri üçün niyə fərqli tarixlər göstərilir?
Tarixlər fərqli təqvimlərlə verilir. O, Moldovada və Valaxiyada Yuli təqvimi ilə 5 və 24 yanvar 1859-cu ildə seçilib. Bu tarixlər Qriqori təqvimi ilə 17 yanvar və 5 fevrala uyğun gəlir.
1859-cu il birləşməsi Rumıniyanı müstəqil etdi?
Xeyr. Birləşmə əvvəlcə iki ayrı dövləti bir hökmdarın hakimiyyəti altında birləşdirdi. Osmanlının ali hakimiyyəti davam edirdi. Rumıniya 1877-ci ildə müstəqilliyini elan etdi, Berlin müqaviləsi isə bunu 1878-ci ildə tanıdı.
Image: Wallachia si Moldova in anul 1405.png — Joyfulmapper, CC0
