Izumo no Okuni kimdir? Kabuki’de kadınlar neden yasaklandı?

Kabuki’nin doğuşuyla ilişkilendirilen Izumo no Okuni, 1603’te Kyoto’da ünlenen kadın dansçı ve gösteri sanatçısıydı. Kadınların Kabuki’de neden yasaklandığının cevabı, 1629’da Edo şogunluğunun getirdiği sahne yasağında yatıyor. Yönetim, toplulukların fuhuşla ilişkisini ve seyirciler arasındaki kavgaları kamu ahlakı ve düzeni sorunu saydı. 1 5 6

Okuni yaklaşık 1610’da sahneden çekilmişti; kadın yasağı onun sahne kariyerinden sonra geldi. Siz bu hikâyede Kyoto’daki dans gösterilerinden yetişkin erkek topluluklarına uzanan değişimi izleyeceksiniz. Kostümler, çalgılar ve küçük sahneler, yasağın sanatçıların hayatındaki karşılığını görmenizi sağlayacak. 1 6 7

Izumo no Okuni kimdir?

Izumo no Okuni, Japonya’da Kabuki’nin doğuşuyla ilişkilendirilen kadın dansçı ve gösteri sanatçısıdır. Doğumu yaklaşık 1578’e tarihlenir; ancak yaşamına ilişkin kesin bilgiler sınırlıdır. Dolayısıyla bu tarih, kesinleşmiş bir doğum kaydı gibi değerlendirilmemelidir. Sanatçının biyografisini okurken yaklaşık tarihlerle belgelenen gösterileri ayırmak gerekir. 1

Geleneksel anlatıya göre Okuni, Kyoto’daki gösterilerinden önce Izumo Büyük Tapınağı’nda çalışıyordu. Buradaki görevi, miko adı verilen kadın tapınak görevliliği olarak aktarılır. Bu anlatı, onun tapınak geçmişini açıklar; biyografisinin bütün ayrıntılarını kesinleştirmez. 1

Kyoto Ulusal Müzesi, Okuni topluluğunun geldiği Izumo vilayetini günümüzdeki Shimane prefektörlüğüyle ilişkilendirir. Böylece sanatçının adındaki Izumo ile gösterilerinin ün kazandığı Kyoto birbirinden ayrılır. Siz Japonya haritasında hikâyeyi takip ederken bu yer adlarını ayrı değerlendirebilirsiniz. 2

Okuni’nin ölüm yılı konusunda da birbirinden farklı tarihler ileri sürülür. Bunlar arasında 1610, 1613 ve 1640 yıllarını savunan iddialar bulunur. Bu yüzden yaklaşık 1610’daki sahneden çekilişiyle ölüm tarihini aynı olay gibi okumamak gerekir. 1

Kabuki, Kyoto’da nasıl başladı?

Japonya Sanat Konseyi, Okuni’nin 1603’te Kyoto’da kabuki-odori sergilediğini gösteren bir kayıt bulunduğunu belirtir. Kabuki’nin başlangıcını anlatırken kullanılan somut dayanaklardan biri bu gösteri kaydıdır. Burada söz konusu olan, Okuni’nin adıyla ilişkilendirilen danslı sahne gösterileridir. 3

Okuni’nin yaklaşık 1603’te gösteri yaptığı yerler arasında Kamo Nehri’nin kuru yatağı bulunuyordu. Kyoto’daki bu alan, Shijōgawara adıyla anılan bölge içinde yer alıyordu. Kabuki’nin doğuşunu düşünürken gözünüzün önüne bu nehir yatağını da getirebilirsiniz. 1

Kyoto Ulusal Müzesi, aynı yıl için başka bir sahne bilgisi verir. Okuni topluluğu, 1603’te Kitano Tapınağı’nın Noh sahnesinde kabuki-odori gösterileri vermeye başladı. Böylece Kyoto’daki başlangıç anlatısında hem nehir yatağı hem tapınak sahnesi yer alır. Bu mekânlar, gösterilerin nerelerde izleyiciyle buluştuğunu somutlaştırır. 2

Kabuki adının kökeni için Kokugakuin Üniversitesi bir etimoloji kuramı aktarır. Buna göre ad, Okuni’nin alışılmadık giyim ve davranışlarını anlatan kabuita sözcüğünden türemiştir. Bu açıklama, kesinleşmiş tek köken bilgisi olarak değil, bir kuram olarak sunulur. 5

Okuni’nin gösterileri kadın topluluklarına nasıl yayıldı?

Okuni’nin 1603’te ün kazanmasının ardından başka kadın sanatçılar onun gösterilerini taklit etti. Bu sanatçılar, onna-kabuki adı verilen kadın Kabuki’si gösterileri düzenlemeye başladı. Japonya Sanat Konseyi, bu yayılmayı Okuni’nin ün kazanmasıyla bağlantılı biçimde anlatır. Böylece hikâye, tek sanatçının gösterilerinden başka kadın topluluklarının faaliyetlerine uzanır. 4

Onna-kabuki gösterilerinin düzenlendiği yerler arasında Kyoto’nun Shijōgawara ve Edo’nun Yoshiwara bölgeleri bulunuyordu. Kadın Kabuki’sini yalnızca Okuni’nin Kyoto’daki kişisel sahne kariyeriyle sınırlamak bu nedenle eksik kalır. Edo’daki gösteriler de kadın topluluklarının yayılma hikâyesinin bir parçasıdır. 4

Japonya Sanat Konseyi, kadın Kabuki’sinin en parlak dönemini 1615–1629 arasına yerleştirir. Okuni’nin yaklaşık 1610’da sahneden çekildiği aktarımıyla bu tarihler birlikte düşünülmelidir. Kadın topluluklarının en parlak dönemi, Okuni’nin sahne kariyerinden sonra yaşanmış görünür. 1 4

Çalgı kullanımı da Okuni ile sonraki kadın toplulukları arasında fark gösteriyordu. Onu izleyen onna-kabuki toplulukları, dönemin yeni çalgılarından shamisen’i gösterilerinde kullanıyordu. Böylece Okuni’nin açtığı yolu izlemek, gösterileri bütün ayrıntılarıyla aynı biçimde sürdürmek anlamına gelmiyordu. 4

Kabuki’de kadınlar neden 1629’da yasaklandı?

Edo şogunluğu, kadın Kabuki’sinin kamu ahlakını bozduğu gerekçesiyle 1629’da kadınların Kabuki’de sahneye çıkmasını yasakladı. Karar, üçüncü Tokugawa şogunu Iemitsu döneminde yürürlüğe giren bir yasaktı. Buradaki ahlak değerlendirmesi, yasağı koyan yönetimin gerekçesini ifade eder. 1 5

Japonya Büyükelçiliği’nin yayımladığı Web Japan bilgi notu, yasağın ekonomik bağlantısını açıklar. Kadın Kabuki topluluklarının önemli yan gelirlerinden biri fuhuş faaliyetlerinden sağlanıyordu. Bilgi notu, 1629 kararını açıklarken gösterilerle bu gelir kaynağı arasındaki ilişkiye dayanır. 6

Yasağın gerekçeleri arasında erkek seyirciler arasında çıkan kavgalara ilişkin kaygılar da bulunuyordu. Bu kavgalar, oyuncuların ilgisini kazanmak isteyen seyirciler arasındaki rekabetle ilişkilendirilir. Dolayısıyla yönetimin müdahalesini açıklarken sahnedeki gösterilerle seyirciler arasındaki olayları birlikte değerlendirmek gerekir. 1

Kadın topluluklarının fuhuşla ilişkisi, Okuni’nin kişisel yaşamıyla ilgili ayrı bir iddia değildir. Web Japan’ın açıklaması, 1629 yasağının kadın topluluklarıyla bağlantılı gerekçelerini ele alır. Okuni’nin yaklaşık 1610’da sahneden çekilmesi de bu ayrımı gözetmeyi gerektirir. 1 6

Siz bir gösteri programında yalnız oyuncu adlarını görerek sahne arkasındaki koşulları anlayamayabilirsiniz. Onna-kabuki örneğinde gösteri geliri, yan gelir ve seyirci davranışı birlikte gündeme geliyordu. 1629 yasağı, bu ilişkilerin sanatçıların sahneye çıkabilmesini nasıl etkilediğini gösterir. 1 6

Kadınların ardından sahneye kimler çıktı, yasak ne zaman bitti?

Kadın topluluklarının yasaklanmasının ardından genç erkeklerin oynadığı wakashū-kabuki gösterileri yaygınlaştı. Ancak yönetimin kamu ahlakına ilişkin müdahalesi, oyuncuların değişmesiyle sona ermedi. Wakashū-kabuki de genç erkek oyuncuların fuhuş faaliyetleri gerekçe gösterilerek 1652’de yasaklandı. 6

Bu kararın ardından yetişkin erkeklerin oynadığı yarō-kabuki gösterilerine izin verildi. Oyunculardan erotik gösterilerden kaçınmaları ve kyōgen tiyatrosunun daha gerçekçi kurallarını izlemeleri istendi. İzin verilen sahne biçimi, oyuncuların kimliğiyle birlikte gösterinin nasıl sunulacağını da kapsıyordu. 6

Kabuki’de kadın rollerini canlandıran erkek oyunculara onnagata veya oyama adı verilir. Kadınlar ve ardından genç erkekler üzerindeki yasaklar, yetişkin erkek oyuncuların ağırlık kazanmasına yol açtı. Kadın karakterlerini erkeklerin canlandırması, bu sahne tarihinin içinde değerlendirilmelidir. 5 6

Samuel L. Leiter, 1999 tarihli akademik makalesinde resmî yasağın dönemini belirtir. Kadınların Kabuki’de oyunculuğuna ilişkin bu dönemi 1629–1877 yılları arasına yerleştirir. Buradaki 1877 tarihi, makalede verilen resmî yasak döneminin bitişidir. 8

Kadınların sahne faaliyetleri ise Edo döneminde farklı mekânlarda devam ediyordu. Ruhsatlı büyük Kabuki tiyatrolarından dışlanan kadınlar, özel konutlarda ve gezici topluluklarda gösteri yaptı. Küçük geçici tiyatrolar da kadınların oyunculuğu sürdürdüğü yerler arasında bulunuyordu. Böylece resmî dışlanmayla bütün gösteri faaliyetlerinin sona ermesi arasında fark vardı. 7

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Okuni, Chaya Asobi gösterisinde kabukimono adı verilen genç erkek tipini canlandırıyordu. Bu karakterin görünümünde gösterişli giysiler ve taşıdığı büyük kılıç öne çıkıyordu. Kadın bir sanatçının canlandırdığı erkek tipi, Okuni’nin sahne görünümünün somut örneklerindendir. 3

Sonraki onna-kabuki gösterilerinde erkek kıyafetleri giymiş 50–60 hayat kadını birlikte dans edebiliyordu. Japonya Sanat Konseyi’nin aktardığı bu ayrıntı, kadın topluluklarının kalabalık gösterilerini gözünüzde canlandırır. Erkek kıyafeti kullanımı, Okuni’den sonraki kadın Kabuki’sinde de görülen bir uygulamaydı. 4

Kyoto Ulusal Müzesi’ndeki Okuni Kabuki paravanında müzisyenler yalnızca flüt ve davul çalar. Bu tasvirde, sonraki kadın topluluklarının kullandığı shamisen yer almaz. Siz bir gösteri kaydında çalgılara dikkat eder gibi paravanın müzisyenlerini inceleyebilirsiniz. Görseldeki bu ayrıntı, erken gösterilerle sonraki topluluklar arasındaki farkı somutlaştırır. 2 4

Müzenin AK546 numaralı paravanı, altın varaklı kâğıt üzerine yapılmış altı kanatlı bir eserdir. Eser 17. yüzyıla tarihlenir ve 88 × 268 santimetre ölçülerindedir. Böylece Okuni’nin gösteri dünyasını yalnız yazılı anlatılarla değil, ölçüleri bilinen bir nesneyle de ilişkilendirebilirsiniz. 2

Kısa kronoloji

• Yaklaşık 1578: Okuni’nin kesin olmayan doğum tarihi bu yıla yerleştirilir. 1
• 1603: Okuni Kyoto’da kabuki-odori sergiler; topluluğu Kitano Tapınağı’nın Noh sahnesinde gösterilere başlar. 2 3
• Yaklaşık 1610: Okuni’nin sahneden çekildiği kabul edilen dönem bu tarihe yerleştirilir. 1
• 1615–1629: Japonya Sanat Konseyi, kadın Kabuki’sinin en parlak dönemini bu aralığa tarihler. 4
• 1629: Tokugawa Iemitsu döneminde kadınların Kabuki’de sahneye çıkması yönetim tarafından yasaklanır. 1
• 1652: Genç erkek oyuncuların wakashū-kabuki gösterileri de kamu ahlakı gerekçesiyle yasaklanır. 6
• 1877: Leiter’in tarihlendirmesine göre kadınların Kabuki oyunculuğuna ilişkin resmî yasak dönemi sona erer. 8
• 2005 ve 2008: Kabuki, UNESCO’nun 2005’teki ilanının ardından 2008’de İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne kaydedilir. 9

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Izumo no Okuni en.wikipedia.org
2. Kyoto National Museum — Okuni Kabuki Screen kyohaku.go.jp
3. Japan Arts Council — Kabuki-Odori www2.ntj.jac.go.jp
4. Japan Arts Council — Onna-Kabuki www2.ntj.jac.go.jp
5. Kokugakuin University — Female kabuki performers barred by Edo shogunate kokugakuin.ac.jp
6. Web Japan / Japonya Büyükelçiliği — Kabuki az.emb-japan.go.jp
7. Nippon.com — The Origins of Kabuki nippon.com
8. Samuel L. Leiter / Comparative Drama — From Gay to Gei: The Onnagata and the Creation of Kabuki’s Female Characters scholarworks.wmich.edu
9. UNESCO — Kabuki theatre ich.unesco.org

Görsel: Okuni kabuki byobu-zu.jpg — Unknown authorUnknown author (probably an artist of the Hase, Public domain