Peru Andları’nda yaklaşık 3.400 metre yüksekteki Cusco, İnka İmparatorluğu’nun siyasi, dinî ve idari başkentiydi. İnka yapılarıyla İspanyol mimarisinin birleştiği kent, 1983’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Cusco’nun önemi, hem imparatorluk yönetimini hem bu mimari birlikteliği görünür kılmasından gelir. [1]
Cusco Katedrali’nin inşasına, İnka hükümdarı Viracocha’nın sarayının bulunduğu yerde başlandığını biliyor muydunuz? Bu yazıda siz, Cusco’nun başkentlik geçmişini ve gezilecek yerlerin bu geçmişle ilişkisini öğreneceksiniz. Qorikancha, Saqsaywaman ve Hatunrumiyoc Sokağı, kentin farklı dönemlerini anlamak için somut duraklar sunar. [3]
Cusco nerede, Peru’nun hangi bölgesinde?
Cusco veya Cuzco, Peru’nun güneydoğusunda, And Dağları içinde bulunan eski İnka başkentidir. Kent, Huatanay Nehri ve Kutsal Vadi yakınındaki konumuyla tanımlanır. Bu nedenle Cusco’yu haritada ararken Peru’nun güneydoğusuna ve And coğrafyasına bakabilirsiniz. Türkçede karşılaşılan Cusco ve Cuzco yazımları aynı kenti belirtir. [2]
Cusco’nun deniz seviyesinden yüksekliği, UNESCO’nun verdiği bilgiye göre yaklaşık 3.400 metredir. Konumunu anlamak için ülke adıyla birlikte bu rakımı da düşünmek gerekir. Peru’nun güneydoğusu kentin haritadaki yerini, 3.400 metre ise bulunduğu yükseltiyi anlatır. [1, 2]
Ulaşım açısından somut bir referans noktası, Alejandro Velasco Astete Uluslararası Havalimanı’dır. Havalimanı, tarihî merkezdeki Plaza de Armas’a yaklaşık altı kilometrelik karayolu mesafesinde bulunur. Siz, merkezle havalimanı arasındaki ilişkiyi değerlendirirken bu mesafeyi başlangıç bilgisi olarak kullanabilirsiniz. Verilen altı kilometre, havalimanıyla tarihî merkez arasındaki karayolu mesafesini ifade eder. [3]
İnka başkenti Cusco neden önemliydi?
UNESCO, Cusco’nun başkent olmadan önceki yerleşim geçmişini 3.000 yılı aşan bir süreçle açıklar. Dolayısıyla kentin tarihi, Pachacutec’in yaptığı düzenlemelerden çok daha eskiye uzanır. Pachacutec, 15. yüzyılda Cusco’yu yeniden düzenleyerek Tawantinsuyu İmparatorluğu’nun başkentine dönüştürdü. Böylece önceden yerleşilmiş bir kent, imparatorluk merkezinin işlevlerini üstlendi. [1]
Cusco, 15. ve 16. yüzyıllarda İnka devletinin siyasi, dinî ve idari merkeziydi. Bu devlet, Güney Amerika Andları’nın geniş bir bölümünü yönetiyordu. Başkentlik, Cusco’da hükümdarlık, ibadet ve yönetim işlevlerinin birlikte bulunması anlamına geliyordu. Qorikancha’nın Güneş tanrısı Inti’ye adanmış olması, bu dinî rolün somut örneklerinden biridir. [1, 4]
İnka Cusco’sunda hükümdar ailesinin konutları, dinî yapılar ve idari binalar belirli alanlarda toplanıyordu. Tarım ve zanaat üretiminin yürütüldüğü alanlar ise bunlardan ayrılmıştı. Günlük hayattan bir benzetmeyle, bir kentte yönetim binalarıyla üretim alanlarının konumlarını düşünebilirsiniz. Cusco’da da farklı işlevler, kent içindeki mekânsal ayrımlarla karşılık buluyordu. [1]
Başkent, hanan ve hurin adı verilen üst ve alt kesimlere ayrılıyordu. Cusco’nun dört suyu bölümüne ayrılması da imparatorluğun dört bölgeli örgütlenmesine model oluşturuyordu. Bu nedenle kent planı, Tawantinsuyu’nun yönetim düzeniyle birlikte ele alınır. Siz, Cusco’nun başkentliğini değerlendirirken yapıların yanında bu bölümlenmeyi de dikkate alabilirsiniz. [5]
İspanyol yönetimi Cusco’yu nasıl değiştirdi?
Francisco Pizarro’nun kuvvetleri, Kasım 1533’te Cusco’yu ele geçirerek yağmaladı. Pizarro, Mart 1534’te kentte İspanyol belediye yönetimini kurdu. Ardından 1535’te yönetim merkezini Lima’ya taşıyarak Cusco’nun başkentlik konumunu değiştirdi. Bu tarihler, askerî ele geçirmeyle yönetim düzenlemesinin farklı aşamalar olduğunu gösterir. [2]
İspanyol yönetimi, Cusco’nun temel İnka kent planını koruyarak yapılaşmayı sürdürdü. Eski yapıların üzerine çoğunlukla Barok üsluplu kiliseler, manastırlar ve konaklar inşa edildi. Böylece İnka kent düzeniyle İspanyol döneminin binaları aynı kentsel dokuda birleşti. UNESCO’nun vurguladığı İnka-İspanyol mimari birlikteliği, bu yapılaşma sürecine dayanır. [1]
Cusco Katedrali, söz konusu dönüşümün yerini ve tarihini birlikte gösteren örneklerden biridir. Yapının inşası, 1560’ta Viracocha’nın sarayının bulunduğu yerde başladı. Dolayısıyla katedralin konumu, İnka hükümdarlığıyla sömürge döneminin dinî yapısını ilişkilendirir. Bir gezi sırasında aynı yeri düşünerek iki farklı dönemi karşılaştırabilirsiniz. [3]
Depremler de Cusco’nun yapılarını ve sonraki yeniden inşa çalışmalarını etkiledi. 1650 depremi, kentteki yapıların büyük bölümünü yıktı; ardından Barok mimari öne çıktı. Mayıs 1950 depremi ise bütün kiliselere ve konutların yaklaşık yüzde 90’ına zarar verdi. Bu iki olay, Cusco’nun mimari tarihindeki yeniden yapım süreçlerini anlamaya yardımcı olur. [2]
Kısa kronoloji
Cusco’nun kronolojisi, başkentlik düzenlemesinden UNESCO kaydına uzanan farklı dönüşümleri bir araya getirir. Aşağıdaki tarihler; yönetim değişikliklerini, yapılaşmayı, depremleri ve kültürel kurumların kuruluşunu birlikte gösterir. Böylece Pachacutec’in düzenlemeleriyle günümüzde gezilen tarihî duraklar arasında zaman bağlantısı kurabilirsiniz. [1, 2, 3, 7, 9]
- 15. yüzyıl Pachacutec, Cusco’yu yeniden düzenleyerek İnka İmparatorluğu’nun başkentine dönüştürdü.
- Kasım 1533 Pizarro’nun kuvvetleri Cusco’yu ele geçirdi ve yağmaladı.
- Mart 1534 Kentte İspanyol belediye yönetimi kuruldu.
- 1535 Pizarro, yönetim merkezini Lima’ya taşıdı.
- 1560 Cusco Katedrali’nin inşasına başlandı.
- 1650 Deprem, kentteki yapıların büyük bölümünü yıktı.
- Mayıs 1950 Deprem, bütün kiliselere ve konutların yaklaşık yüzde 90’ına zarar verdi.
- 1 Mart 1967 Casa Garcilaso’daki Bölgesel Tarih Müzesi kuruldu.
- 1973 Raúl Montesinos Espejo, Cusco’nun yedi renkli bayrağını tasarladı.
- 1978 Belediye, yedi renkli bayrağı resmen benimsedi.
- 1983 Cusco, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Cusco’da hangi tarihî yerler gezilir?
Qorikancha
Qorikancha, İnka döneminde Güneş tanrısı Inti’ye adanmış önemli bir ibadet merkeziydi. Bu tapınak, Cusco’nun dinî başkentlik işlevini anlamak için doğrudan bir örnektir. İnka yönetiminin siyasi merkezi olan kentte, Inti ibadeti de belirgin bir yer tutuyordu. Qorikancha’yı gezi listenize bu tarihsel işleviyle birlikte ekleyebilirsiniz. [4]
Cusco Katedrali
Cusco Katedrali’nin inşasına 1560’ta, Viracocha’nın sarayının bulunduğu yerde başlandı. Yapı, kentte İnka döneminden İspanyol yönetimine geçişi konumuyla da anlatır. Katedraldeki Marcos Zapata imzalı Son Akşam Yemeği tablosu, ayrıca And mutfağından bir ayrıntı içerir. İsa ve havarilerin sofrasında, And mutfağının kobayı olan cuy bulunur. [3, 8]
Hatunrumiyoc Sokağı ve On İki Köşeli Taş
Hatunrumiyoc Sokağı’ndaki On İki Köşeli Taş, İnka Roca’nın sarayına ait duvarın parçasıdır. Bu bilgi, taşı bağımsız bir nesneden ziyade saray yapısıyla birlikte değerlendirmenizi sağlar. Siz, Hatunrumiyoc Sokağı’nda taşı incelerken ait olduğu büyük duvarı da göz önünde bulundurabilirsiniz. Durağın tarihsel anlamı, İnka Roca’nın sarayıyla kurduğu bu bağlantıda yatar. [3]
Saqsaywaman
Saqsaywaman’ın İnka inşası Pachacutec döneminde başladı ve sonraki hükümdarlar döneminde sürdü. Topa Inka Yupanqui, Huayna Capac ve Huascar bu inşa sürecinin devam ettiği hükümdarlardı. Dolayısıyla Saqsaywaman’ın yapımını, tek hükümdarın dönemine sığdırmadan değerlendirmek gerekir. [6]
Saqsaywaman Arkeoloji Parkı, Q’enqo ve Tambomachay dâhil toplam 96 arkeolojik alanı kapsar. Bu sayı, parkın tek bir yapıdan daha geniş kapsamlı olduğunu gösterir. Gezi planında Saqsaywaman adıyla karşılaştığınızda, arkeoloji parkının kapsadığı alanları da ayırt edebilirsiniz. Q’enqo ve Tambomachay, bu kapsamın somut örnekleri arasında bulunur. [6]
Casa Garcilaso ve Bölgesel Tarih Müzesi
Cusco Bölgesel Tarih Müzesi, Inca Garcilaso de la Vega’nın evinde bulunur. Müze, 1 Mart 1967’de kuruldu ve 13 sürekli sergi salonuna sahiptir. Casa Garcilaso adıyla anılan bu durak, Cusco’daki müze ziyaretinin somut adreslerinden biridir. Tarihî yapılar arasındaki gezinize, bu evdeki bölgesel tarih müzesini de ekleyebilirsiniz. [7]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Qorikancha’nın iç duvarları, İnka döneminde altınla kaplı olan yüzeyler taşıyordu. Tapınağın Inti’ye adanmış olmasıyla birlikte düşünüldüğünde, bu ayrıntı ibadet mekânının niteliğini açıklar. Cusco’nun dinî merkezliğini yalnız yapı adıyla değil, iç düzenlemesiyle de değerlendirebilirsiniz. [4]
Cusco’nun ceque sisteminde, kutsal yerlerle işaretlenen 41 kavramsal hat bulunuyordu. Bu hatlar, Güneş Tapınağı’ndan kente ve çevresine doğru yayılıyordu. Böylece kutsal mekânların düzeni, tapınak binasının dışına uzanan bir ilişki kuruyordu. Cusco’nun dinî coğrafyasını anlamak için Qorikancha’yla çevresini birlikte düşünmek gerekir. [5]
Saqsaywaman taşlarının bir bölümü, sömürge döneminde Cusco’daki kilise ve konaklarda yeniden kullanıldı. Bu ayrıntı, İnka yapılarıyla sömürge mimarisi arasındaki ilişkinin malzemeye de uzandığını gösterir. Kentteki dönüşümü yalnız binaların işlevleri üzerinden değil, taşların yeniden kullanımıyla da okuyabilirsiniz. [6]
Cusco’nun yedi renkli bayrağının tasarımı ise 1973 yılına dayanır. Raúl Montesinos Espejo, bayrağı Radio Tahuantinsuyo’nun 25. yılı için tasarladı. Cusco Belediyesi, bu bayrağı 1978’de resmen benimseyerek kentin simgeleri arasına kattı. PROMPERÚ ayrıca araştırmaların İnkalarda bayrak kavramı bulunmadığını gösterdiğini belirtir. [9]
Cusco hava durumu ve rakımı gezi planında nasıl değerlendirilir?
Cusco’nun yaklaşık 3.400 metrelik rakımı, kentin coğrafyasına ilişkin temel bilgilerden biridir. Mevsimsel iklim düzeni içinse Dünya Bankası’nın Cusco iklim raporu kullanılabilir. Rapor, değerlendirmesini 1965–1990 dönemine ait gözlemler üzerine kurar. Dolayısıyla buradaki mevsim tanımları, belirli bir günün hava tahminini ifade etmez. [1, 10]
Raporda kasım–nisan dönemi daha sıcak ve yağışlı olarak tanımlanır. Mayıs–ekim dönemi ise aynı gözlemlerde daha soğuk ve kurak görünür. Siz, seyahat ayınızı değerlendirirken Cusco’nun bu mevsimsel ayrımını dikkate alabilirsiniz. Yağışlı ve kurak dönem bilgisi, açık alan ziyaretlerini düşünürken kullanılabilecek somut bir çerçevedir. [10]
Cusco gezisini Machu Picchu ile birleştirmek isteyenler için Ollantaytambo üzerinden ulaşım güzergâhı bulunur. Ollantaytambo’dan Machupicchu yönündeki tren yolculuğu yaklaşık iki saat sürer. Bu süre, yalnız belirtilen tren yolculuğuna aittir; Cusco’dan başlayan bütün ulaşımı kapsamaz. Cusco’daki tarihî duraklarla Machu Picchu yolculuğunu planlarken bu ayrımı kullanabilirsiniz. [11]
Sık sorulan sorular
Cusco nerede, hangi ülkede?
Cusco, Peru’nun güneydoğusunda, And Dağları’nda bulunan eski İnka başkentidir. Huatanay Nehri ve Kutsal Vadi yakınında yer alan kentin rakımı yaklaşık 3.400 metredir.
Cusco neden önemli?
Cusco, İnka İmparatorluğu’nun siyasi, dinî ve idari merkezi olarak işlev gördü. İnka uygarlığına tanıklığı ve İnka-İspanyol mimari birleşimi nedeniyle 1983’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Cusco’da hangi tarihî yerler gezilir?
Qorikancha, Cusco Katedrali ve Hatunrumiyoc Sokağı’ndaki On İki Köşeli Taş başlıca duraklardır. Saqsaywaman ile Inca Garcilaso de la Vega’nın evindeki Bölgesel Tarih Müzesi de tarihsel geziye eklenebilir.
Cusco’nun ikliminde yağışlı dönem ne zaman?
Dünya Bankası’nın 1965–1990 gözlemlerini kullanan raporu, kasım–nisan dönemini daha sıcak ve yağışlı tanımlar. Mayıs–ekim dönemi ise aynı raporda daha soğuk ve kurak olarak belirtilir.
Cusco’dan Machu Picchu’ya nasıl gidilir?
Cusco’dan Machu Picchu’ya ulaşım güzergâhlarından biri Ollantaytambo üzerinden geçer. Ollantaytambo’dan Machupicchu yönündeki tren yolculuğu yaklaşık iki saat sürer.
Kaynaklar
- UNESCO — City of Cuzco whc.unesco.org
- Türkçe Vikipedi — Cusco tr.wikipedia.org
- PROMPERÚ — Centro histórico de Cusco peru.travel
- PROMPERÚ — Qorikancha, Templo y Convento de Santo Domingo target2.promperu.gob.pe
- University Press of Colorado — The Inka Capital Cusco as the Model of an Imperial Cultural Landscape read.upcolorado.com
- Peru Kültür Bakanlığı, Cusco Kültür Müdürlüğü — Saqsaywaman culturacusco.gob.pe
- Peru Kültür Bakanlığı — Museo Histórico Regional de Cusco museos.cultura.pe
- İngilizce Wikipedia — Cusco en.wikipedia.org
- PROMPERÚ — Machupicchu: Santuario Histórico de Machupicchu peru.travel
Görsel: Lascar One of the original walls of The Temple of Coricancha (Cuzco) (4578192444).jpg — Jorge Láscar from Australia, CC BY 2.0
