Lagertha’nın evinin girişini bir ayı ve köpeğin koruduğu öykü, yaklaşık 1200 tarihli Gesta Danorum’da anlatılır. Siz bu yazıda Lagertha’nın kimliğini, Ragnar’la ilişkisini ve tarihsel kanıtların sınırlarını öğreneceksiniz.
2013’te başlayan Vikings dizisinde Katheryn Winnick’in canlandırdığı Lagertha, tarihsel varlığı doğrulanmamış efsanevi bir kişidir. Onun savaşlarını anlatan temel metin, Saxo Grammaticus’un Latince yazdığı Gesta Danorum adlı eserdir. Günlük hayatta bir karakterin adını aratırken karşılaştığınız Lagertha anlatılarını, bu ayrımla değerlendirebilirsiniz.
Lagertha gerçekten yaşadı mı?
Lagertha’nın gerçekten yaşadığı doğrulanmış değildir; hakkında anlatılan olaylar, doğrulanmış bir yaşam öyküsü oluşturmaz. Saxo Grammaticus, onu Norveçli bir savaşçı kadın ve Ragnar Lodbrok’un eşi olarak anlatır. Bu nedenle Lagertha için efsanevi kişi tanımı, mevcut bilgilerin taşıdığı kesinlik düzeyini karşılar.
Lagertha anlatısı, Gesta Danorum’un dokuzuncu kitabındaki 9.4.1–9.4.11 bölümlerinde yer alır. Danimarka Dil ve Edebiyat Kurumu, Latince eseri yaklaşık 1200 yılına tarihler. Bu tarih, Lagertha’nın doğumunu veya savaşlarını tarihlendirmek için kullanılamaz; anlatıyı içeren eserin dönemini gösterir.
Judith Jesch’in değerlendirmesine göre Gesta Danorum’un ilk dokuz kitabındaki anlatılar büyük ölçüde kurmacadır. Lagertha da eserin bu bölümünde yer alan kişilerden biridir. Jesch’in değerlendirmesi, Saxo’nun aktardığı olayları doğrudan tarihsel kayıt saymanın neden sorunlu olduğunu açıklar.
Siz Lagertha’nın Ragnar’la evliliğini okurken, olayların aktarılmasıyla doğrulanmasını birbirinden ayırmalısınız. Saxo’nun metninde evlilik, savaş ve iktidarı ele geçirme olayları birbirine bağlanır. Ancak bu anlatı bütünlüğü, Lagertha’nın tarihsel varlığını tek başına doğrulamaz.
Lagertha kimdir, gerçek ismi ve adının yazımları nelerdir?
Saxo’nun kaydettiği ad Lathgertha’dır; bugün kullanılan Lagertha, aynı kişinin farklı bir yazımıdır. Ladgertha ve Ladgerda biçimleri de aynı efsanevi kadın için kullanılır. Dolayısıyla bu yazımları gördüğünüzde, birbirinden ayrı savaşçı kadınlarla karşılaştığınız sonucuna varmamalısınız.
Türkçe Vikipedi, Lagertha adının Eski Norsça karşılığını Hlaðgerðr olarak verir. Lathgertha ile Hlaðgerðr biçimlerini karşılaştırırken, adın yazımıyla kişinin tarihsel kimliğini birbirinden ayırmak gerekir. Saxo’nun kullandığı biçim, onun metnindeki adlandırmayı gösterir; doğrulanmış bir kişinin resmî kimliğini göstermez.
Lagertha’nın kimliği hakkında mitolojiyle bağlantı kuran bir açıklama da bulunmaktadır. Hilda Ellis Davidson ve Nora K. Chadwick, figürün tanrıça Þorgerðr Hǫlgabúðr ile bağlantılı olabileceğini savunmuştur. Bu öneri, Lagertha’nın tarihsel varlığının kanıtı değil, figürün nasıl oluştuğuna ilişkin bir kuramdır.
Lagertha’nın nerede yaşadığı sorusunun anlatı içindeki karşılığı ise Norveç’teki Gaulardale vadisidir. Saxo, onun yaşadığı yeri bu adla belirtir. Gaulardale bilgisini kullanırken de aynı ayrım geçerlidir: Yer adı, efsanenin geçtiği coğrafyayı tanımlar.
Lagertha ile Ragnar Lodbrok’un öyküsü nasıl başlar?
Saxo’nun öyküsünde olaylar, İsveç Kralı Frø’nün Norveç Kralı Siward’ı öldürmesiyle başlar. Frø, Siward’ın ailesindeki kadınları bir geneleve kapatır; Lagertha’nın savaşçı olarak öne çıkışı bu olayları izler. Anlatının başlangıcında kadınların uğradığı şiddet ile ardından gelen savaş birbiriyle bağlantılıdır.
Ragnar, büyükbabası Siward’ın intikamını almak amacıyla Norveç’e gider ve kadınların desteğini kabul eder. Bu kadınlar, erkek kıyafetleri giyerek Ragnar’ın ordusuna katılır; Lagertha da savaşta öne çıkar. Saxo’nun öyküsünde onun Ragnar’la ilişkisi, evlilikten önce bu savaş ortamında kurulur.
Ragnar’ın Lagertha’yla evlenmesi, evin girişine yerleştirilen hayvanlarla bağlantılı başka bir olayın ardından gerçekleşir. Saxo’ya göre Ragnar, ayıyı mızrakla öldürür ve köpeği boğarak engeli aşar. Ardından Lagertha’yla evlenir; böylece savaşta başlayan ilişki, anlatıda aile bağına dönüşür.
Saxo, Lagertha ile Ragnar’ın çocuklarını Fridleif adlı bir oğul ve iki kız olarak sıralar. Kızların adlarını vermediği bu bölüm, anlatının aileye ilişkin somut ayrıntılarından biridir. Fridleif adı, Lagertha’nın Ragnar’la evliliğini anlatan bölümde yer alır.
Ragnar daha sonra Thora ile evlenmek istediği için Lagertha’dan boşanır. Saxo, Ragnar’ın hayvanlarla kurulan eski tuzağı unutmayışını da boşanmanın gerekçeleri arasında sayar. Böylece ayı ve köpek olayı, yalnız evlenme bölümünde kalmaz; ilişkinin sona ermesine de bağlanır.
Boşanma, Saxo’nun öyküsünde Lagertha ile Ragnar arasındaki bütün ilişkileri sona erdirmez. Lagertha daha sonra Ragnar’a askerî yardım getirir ve savaşın sonucuna katkıda bulunur. Evliliğin bitmesiyle askerî desteğin sürmesi, onun anlatıdaki rolünü anlamak için birlikte okunmalıdır.
Birka mezarı Lagertha’nın yaşadığını kanıtlıyor mu?
İsveç’teki Birka Bj.581 mezarı, kadın Viking savaşçıları tartışmasında kullanılan arkeolojik örneklerden biridir. Mezar, 10. yüzyıl ortalarına tarihlenir ve 1878 yılında kazılmıştır. Bu tarihler Bj.581’in geçmişine aittir; Lagertha’nın yaşam tarihleri olarak kullanılamaz.
2017’de yayımlanan DNA incelemesi, mezardaki bireyin iki X kromozomu taşıdığını belirledi. İncelemede Y kromozomu bulunmadı; araştırma, bireyin biyolojik cinsiyetine ilişkin değerlendirmeyi destekledi. Ancak DNA sonucu, mezardaki kişinin Lagertha olduğunu gösteren bir kimlik tespiti değildir.
2019 tarihli Antiquity araştırması, Bj.581 mezarındaki silahları ve gömü bağlamını yeniden değerlendirdi. Mezarda kılıç, balta, savaş bıçağı, iki mızrak, iki kalkan ve 25 zırh delici ok bulunuyordu. Silahların çeşitliliği, kadın savaşçı yorumunun dayandığı somut bulgular arasında yer alır.
Charlotte Hedenstierna-Jonson ve çalışma arkadaşları, 2019 değerlendirmelerinde yüksek statülü profesyonel savaşçı yorumunu savunur. Bu, mezardaki kadının toplumsal rolüne ilişkin araştırmacıların geliştirdiği bir yorumdur. Bireyin biyolojik cinsiyetinin belirlenmesiyle savaşçılık rolünün yorumlanması, araştırmanın farklı sorularına karşılık gelir.
Arkeolog Leszek Gardeła, UNESCO’nun 2023 tarihli yazısında Birka silahlarına başka bir açıklama getirir. Silahlar, savaşçılık kadar cenazeyi düzenleyen kişilerin sembolik tercihlerini de yansıtmış olabilir. Dolayısıyla aynı mezar bulguları, gömülen kişinin yaşamına ilişkin farklı yorumlarla ele alınmaktadır.
2019 araştırması, tek mezardan bütün Viking toplumuna ilişkin sonuç çıkarmanın sınırlarını da vurgular. Siz Birka bulgusunu okurken, bir bireye ilişkin sonucu toplumun tamamına yaymamalısınız. Aynı şekilde Bj.581’deki kadın ile Saxo’nun Lagertha’sını özdeşleştirmek için bu bulgular yeterli değildir.
Birka tartışması, Lagertha sorusunun yalnızca kadınların savaşçı olabilmesiyle ilgili bölümüne veri sağlar. Bj.581’deki silahlar ve DNA sonucu, mezardaki bireyin değerlendirilmesinde birlikte kullanılabilir. Lagertha’nın Ragnar’la evliliği veya Gaulardale’de yaşaması ise bu arkeolojik bulgularla doğrulanmış olmaz.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Saxo, Lagertha’yı savaş sırasında omuzlarına dökülen açık saçlarıyla fark edilen bir Amazon olarak betimler. Erkek kıyafetiyle savaşa katılması ve saçlarından tanınması, anlatıda birlikte bulunan iki ayrıntıdır. Bu betimleme, Saxo’nun savaşçı kadını okura nasıl sunduğunu gösterir.
Lagertha’nın evini koruyan ayı ve köpek, Ragnar’ın kur yapmasını engellemek amacıyla yerleştirilir. Hayvanlar, öyküde rastlantısal bir karşılaşmanın parçası olarak anlatılmaz; Lagertha’nın aldığı önlemdir. Ragnar’ın onları öldürmesi, evlilik öncesindeki bu engeli ortadan kaldıran olay olarak aktarılır.
Saxo, boşanmadan sonra Lagertha’nın Ragnar’a yardım etmek üzere 120 gemiyle geldiğini söyler. Bu sayı, anlatıcının bildirdiği askerî desteğin büyüklüğünü ifade eder; doğrulanmış bir filo kaydı değildir. Gemilerle gelen yardım, Lagertha’nın öyküdeki etkinliğinin evlilik sonrasında sürdüğünü gösterir.
Ragnar’ın oğlu Siward’ın yaralandığı savaşta Lagertha, düşman kuvvetlerine arkadan saldırır. Saxo, bu hareketi Harald’ın kuvvetlerinin yenilmesine katkıda bulunan bir hamle olarak anlatır. Böylece Lagertha’nın savaşçılığı, yalnız kişisel cesaret betimlemesiyle değil, belirli bir savaş hareketiyle aktarılır.
Birka Bj.581 mezarında silahların yanında iki at, oyun taşları ve oyun tahtası bulunuyordu. Oyun taşları ölen kişinin kucağında, oyun tahtası ise yanında yer alıyordu. Bu ayrıntılar, mezarın değerlendirilmesinde yalnız kılıç ve mızrakların değil, diğer gömü unsurlarının da bulunduğunu hatırlatır.
Birka’daki oyun taşlarıyla Saxo’nun aktardığı 120 gemi, farklı türde bilgilerdir. Oyun taşları mezarda bulunan nesnelerdir; gemilerin sayısı ise edebî anlatının bildirdiği ayrıntıdır. Lagertha’yı araştırırken bu iki bilgi türünü aynı kanıt düzeyinde değerlendirmemek gerekir.
Kısa kronoloji
Lagertha anlatısıyla Birka araştırmasının tarihleri, farklı olaylara ve farklı kanıt türlerine aittir. Aşağıdaki sıralamada yaklaşık 1200 tarihi metni, 10. yüzyıl ortaları ise mezarı tarihlendirir.
| Tarih veya dönem | Olay | Lagertha sorusu açısından karşılığı |
|---|---|---|
| 10. yüzyıl ortaları | İsveç’teki Birka Bj.581 mezarının tarihlendiği dönem. | Lagertha’nın yaşam tarihi olarak kullanılamaz. |
| Yaklaşık 1200 | Lagertha anlatısını içeren Latince Gesta Danorum’un yazıldığı dönem. | Efsanenin aktarıldığı temel metnin tarihidir. |
| 1878 | Birka Bj.581 mezarının kazılması. | Mezarın araştırma geçmişine ait tarihtir. |
| 2017 | Bj.581’deki bireyin biyolojik cinsiyetine ilişkin DNA araştırmasının yayımlanması. | Mezardaki kişinin kadın olduğu değerlendirmesini destekler. |
| 2019 | Antiquity’de mezarı yeniden değerlendiren araştırmanın yayımlanması. | Savaşçı yorumunu ve tek mezardan çıkarılabilecek sonuçların sınırlarını tartışır. |
| 2023 | UNESCO’da Leszek Gardeła’nın değerlendirmesinin yayımlanması. | Silahların sembolik cenaze tercihleri olabileceği yorumunu aktarır. |
Lagertha’nın ölümü: Saxo’nun anlattığı son olay nedir?
Saxo’nun öyküsünde Lagertha, Norveç’e döndüğünde sonraki kocasını öldürerek yönetimi tek başına ele geçirir. Bunu, giysisine sakladığı mızrak ucunu gece kullanarak yaptığı anlatılır. Lagertha’ya ilişkin bölüm, onun iktidarı ele geçirmesiyle sona erer.
Saxo’nun anlattığı bu ölüm, Lagertha’nın kendi ölümü değil, sonraki kocasının ölümüdür. Dolayısıyla olayı Lagertha’nın ölüm nedeni şeklinde aktarmak, anlatıdaki kişileri birbirine karıştırır. Lagertha’nın kendi ölüm tarihi, ölüm nedeni veya katili bu öyküde açıklanmaz.
Lagertha’nın son eylemi, Saxo’nun onu yalnız Ragnar’ın eşi olarak anlatmadığını da gösterir. Savaşçı olarak başlayan öyküsü, askerî yardım ve ardından yönetimi ele geçirme olaylarıyla sürer. Ancak bu olayların tamamı, tarihsel varlığı doğrulanmamış Lagertha’ya ilişkin efsanevi anlatının parçalarıdır.
Sık sorulan sorular
Lagertha gerçekten yaşadı mı?
Lagertha’nın tarihsel varlığı doğrulanmış değildir; yaşam öyküsü Saxo Grammaticus’un Gesta Danorum eserinde anlatılır. Yaklaşık 1200 yılına tarihlenen eser, Lagertha’nın doğrudan doğrulanmış biyografisi olarak değerlendirilemez.
Lagertha’nın gerçek ismi neydi, adı ne demek?
Saxo’nun kullandığı yazım Lathgertha’dır; Lagertha, Ladgertha ve Ladgerda aynı efsanevi kişinin farklı yazımlarıdır. Türkçe Vikipedi, adın Eski Norsça karşılığını Hlaðgerðr olarak verir.
Lagertha nerede yaşıyordu?
Saxo’nun anlatısı Lagertha’nın yaşadığı yeri Norveç’teki Gaulardale vadisi olarak belirtir. İsveç’te bulunan Birka Bj.581 mezarı ise Lagertha’ya ait olduğu gösterilmiş bir mezar değildir.
Lagertha nasıl öldü?
Saxo’nun öyküsünde Lagertha’nın son eylemi, sonraki kocasını öldürerek yönetimi tek başına ele geçirmesidir. Bu anlatı Lagertha’nın kendi ölümünü açıklamaz.
Kaynaklar
- Wikipedia — Lagertha en.wikipedia.org
- Det Danske Sprog- og Litteraturselskab — Gesta Danorum dsl.dk
- Vikipedi — Lagertha tr.wikipedia.org
- Saxo Grammaticus — The Danish History, Book Nine gutenberg.org
- Uppsala Üniversitesi — First genetic proof that women were Viking warriors uu.se
- Antiquity — Viking warrior women? Reassessing Birka chamber grave Bj.581 cambridge.org
- UNESCO — Viking women in a new light unesco.org
Görsel: Lathgertha by Morris Meredith Williams.png — Morris Meredith Williams (1881-1973), Public domain
