İstanbulun işğalı: 1918 və Milli Mübarizə dövrü

İstanbulun işğalı 13 noyabr 1918-ci ildə Antanta donanmasının Osmanlı paytaxtı sahillərinə gəlməsi ilə başladı. Ardınca hərbi işğal və blokada gəldi. Rəsmi işğal isə 16 mart 1920-ci ildə baş verdi. Siz hər iki tarixlə qarşılaşanda onların eyni işğalın ayrı mərhələlərini göstərdiyini nəzərə alın.

Şəhər həm də müqavimət dayağına çevrildi. Türkiyənin 1919–1922-ci illərdəki Milli Mübarizəsi zamanı gizli təşkilatlar İstanbuldan Anadoluya zabit, silah və döyüş sursatı göndərirdi. Buna görə işğal altındakı paytaxt bu mübarizənin tarixində həm xarici nəzarət altında olan şəhər, həm də dəstək mənbəyi kimi yer tutur.

Birinci Dünya müharibəsindən sonra İstanbulun işğalına nə səbəb oldu?

30 oktyabr 1918-ci ildə imzalanan Mudros barışığı (Mondros Mütarekesi) Osmanlı imperiyasının Birinci Dünya müharibəsindən çıxmasını rəsmiləşdirdi. İstanbulun işğalına aparan proses bununla başladı. Antanta donanmasının 13 noyabrda gəlişi həmin prosesi birbaşa paytaxta gətirdi.

Mustafa Kamal paşa (Mustafa Kemal Paşa) elə həmin gün Adanadan İstanbula gəldi. Onun gəlişi ilə Antanta donanmasının görünməsi eyni tarixə — 13 noyabr 1918-ci ilə düşür. Siz bu hadisələrə birlikdə baxanda Ankaradakı sonrakı parlament hadisələrindən əvvəl onun işğal altındakı şəhərlə əlaqəsini daha asan izləyə bilərsiniz.

İstanbulun Antanta tərəfindən işğalında hansı dövlətlər iştirak edirdi?

1918–1923-cü illərdəki işğalda iştirak edən qüvvələrə Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya və Yunanıstan daxil idi. Burada müttəfiqlərin işğalı və Antanta işğalı ifadələri Osmanlı paytaxtının həmin işğalını bildirir. Britaniyanın rolu böyük idi. Ancaq şəhərin işğalında bir neçə dövlət iştirak edirdi.

Onların İstanbulun müxtəlif hissələrindəki səlahiyyətləri də fərqlənirdi. 10 fevral 1919-cu ildə polis səlahiyyətləri ərazilər üzrə bölüşdürüldü. Tarixi yarımada fransızlara verildi. Pera və Qalata (Galata) britaniyalılara verildi. Kadıköy və Üsküdar italyanlara verildi. Bu bölgü göstərir ki, işğalın coğrafiyası sahildəki donanma ilə məhdudlaşmırdı.

1919-cu ildə işğal altındakı İstanbulda nələr baş verdi?

İlk gəlişdən sonra da hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsi davam etdi. 7 fevral 1919-cu ildə İtaliya batalyonu Qalatada sahilə çıxdı. Batalyonda 19 zabit və 740 əsgər vardı. Ertəsi gün daha 283 karabinyer gəldi və polis vəzifələrini yerinə yetirməyə başladı.

İşğal altındakı şəhərdə ictimai etirazlar da keçirilirdi. 23 may 1919-cu ildə Sultanəhməd (Sultanahmet) mitinqində Halidə Ədib (Halide Edip) əhalini İzmirin işğalına qarşı mübarizəyə çağırdı. Bu toplantı başqa yerlərdəki hadisələri işğal altındakı İstanbulda siyasi fəaliyyətlə əlaqələndirdi.

Həmin ilin sonlarına doğru şəhərdəki hərbi qüvvələrin sayı yenə böyük idi. Zekeriya Türkmenin araşdırmasına görə, 5 noyabr 1919-cu ilədək İstanbulda Antanta işğal qüvvələrinin sayı 50,000-i keçmişdi. Bu rəqəm italyanların gəlişinin və polis səlahiyyətlərinin bölüşdürülməsinin daha geniş hərbi yerləşdirmənin bir hissəsi olduğunu göstərir.

İşğal altında parlament necə fəaliyyət göstərirdi?

Son Osmanlı Məbuslar Məclisi (Meclis-i Mebusan) 12 yanvar 1920-ci ildə açıldı. İstanbul artıq faktiki işğal altında idi. Beləliklə, parlament donanmanın gəlişi ilə martdakı rəsmi işğal arasındakı dövrdə də fəaliyyət göstərirdi.

28 yanvar 1920-ci ildə məclis gizli iclasda Milli Əhdi (Misak-ı Millî) qəbul etdi. 17 fevralda isə bu qərarların xarici parlamentlərə və mətbuata çatdırılmasına qərar verdi. Qəbul və xaricə məlumat verilməsi ayrı tarixlərdə atılmış ayrı addımlar idi.

Bu qərarlar 16 martdakı rəsmi işğal zamanı deputatların həbsindən əvvəl qəbul edilmişdi. Siz parlamentdəki hadisələrin ardıcıllığını izləyəndə görəcəksiniz ki, yanvardakı açılış və Milli Əhdin qəbulu martda məclisə qarşı müdaxilədən əvvəl baş verib.

1920-ci ilin martında İstanbulun Britaniya tərəfindən işğalı ilə nə dəyişdi?

16 mart 1920-ci il səhəri Britaniya, Fransa və İtaliyanın ali komissarları sədrəzəm Salih paşaya (Salih Paşa) nota təqdim etdilər. Notada İstanbulun həmin səhər saat 10:00-dan etibarən işğal ediləcəyi bildirilirdi. Mövcud faktiki işğal rəsmi işğala çevrildi.

Notanın əlavəsi mərkəzi qurumlar üzərində nəzarəti müəyyənləşdirirdi. Burada Hərbi Nazirliyin və Dəniz Nazirliyinin işğalı, rabitəyə nəzarət və polisin ciddi nəzarət altında saxlanması nəzərdə tutulurdu. Bu tədbirlər hərbi idarəçiliyi, məlumat mübadiləsini və polis fəaliyyətini əhatə edirdi.

İşğal zamanı Britaniya əsgərləri Şahzadəbaşı (Şehzadebaşı) polis məntəqəsinə basqın etdilər. Onlar Məbuslar Məclisinə də daxil olub bəzi deputatları həbs etdilər. Beləliklə, rəsmi işğal həm hərbi məkanlara, həm də parlament fəaliyyətinə birbaşa müdaxilə oldu.

Müttəfiqlərin mart bəyannaməsində işğalın müvəqqəti olduğu və sultanlığı gücləndirmək məqsədi daşıdığı iddia edilirdi. Mustafa Kamal paşa isə işğalı ədalətsiz və etibarsız elan etdi. Bu zidd bəyanatlar işğalçı dövlətlərin və Mustafa Kamalın eyni hərəkəti nə qədər fərqli təqdim etdiyini göstərir.

İstanbulun işğalı Türkiyənin Milli Mübarizəsi ilə necə əlaqələndi?

Məbuslar Məclisi son iclasını 18 mart 1920-ci ildə keçirdi və fəaliyyətini dayandırdı. 19 martda Mustafa Kamal paşa Ankarada fövqəladə səlahiyyətlərə malik məclis üçün seçkilərə çağıran bir təmimnamə yaydı. Bu hadisələr rəsmi işğaldan dərhal sonra baş verdi.

Son Osmanlı məclisi 11 apreldə sultanın fərmanı ilə buraxıldı. Türkiyə Böyük Millət Məclisi 23 aprel 1920-ci ildə Ankarada açıldı. Fəaliyyətin dayandırılması, məclisin buraxılması və yeni məclisin açılması parlament fəaliyyətinin Ankaraya keçidi prosesində ayrı hadisələr idi.

İstanbulun dəstəyi gizli təşkilatlar vasitəsilə də davam edirdi. Karakol Cəmiyyəti, Fəlah Qrupu və Milli Müdafiə Təşkilatı 1919–1922-ci illərdə Anadoluya zabit, silah və döyüş sursatı göndərirdi. Onların fəaliyyəti işğal altındakı şəhəri şəxsi heyət və hərbi təchizat vasitəsilə mübarizəyə bağlayırdı.

Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Qalataya yerləşdirilən İtaliya qüvvələrinə həm əsgərlər, həm də polis vəzifəsi daşıyan heyət daxil idi. Batalyon 7 fevral 1919-cu ildə sahilə çıxdı. 283 karabinyer isə ertəsi gün gəldi. Onların fərqli vəzifələri göstərir ki, işğal qüvvələrini yalnız əsgər sayına baxaraq anlamaq olmaz.

16 mart 1920-ci ildə işğal barədə Mustafa Kamal paşaya xəbər verənlər arasında Manastırlı Hamdi adlı teleqraf məmuru da vardı. Burada gündəlik həyatla bir əlaqə var: siz də başqa yerlərdə nə baş verdiyini öyrənmək üçün gələn xəbərlərə güvənirsiniz. Bu hadisədə isə rabitənin özünü nəzarətə götürmək istədikləri vaxt bir teleqraf məmuru işğal xəbərini ötürürdü.

21 iyul 1921-ci ildə İstanbul polis əməkdaşları və MM Qrupunun (MM Grubu) üzvləri Rami kazarmasından (Rami Kışlası) Anadoluya silah, döyüş sursatı və hərbi ləvazimatın göndərilməsini gizlicə təşkil etdilər. Bu konkret əməliyyat gizli təchizat fəaliyyətinin geniş tarixində dəqiq bir tarix və məkan göstərir.

Xronologiya

• 30 oktyabr 1918: Mudros barışığı imzalandı.
• 13 noyabr 1918: Antanta donanması gəldi və faktiki işğal başladı.
• 7 fevral 1919: İtaliya batalyonu Qalatada sahilə çıxdı.
• 10 fevral 1919: Polis səlahiyyətləri Fransa, Britaniya və İtaliya zonaları arasında bölüşdürüldü.
• 23 may 1919: Sultanəhməd mitinqində İzmirin işğalına etiraz edildi.
• 12 yanvar 1920: Son Osmanlı Məbuslar Məclisi açıldı.
• 28 yanvar 1920: Məclis Milli Əhdi qəbul etdi.
• 17 fevral 1920: Deputatlar onun qərarlarını xaricə çatdırmağa qərar verdilər.
• 16 mart 1920: Rəsmi işğal başladı; Britaniya qoşunları Şahzadəbaşına basqın etdi və deputatları həbs etdi.
• 18 mart 1920: Məclis fəaliyyətini dayandırdı.
• 19 mart 1920: Mustafa Kamal Ankarada məclis üçün seçkilərə çağırdı.
• 11 aprel 1920: Osmanlı məclisi buraxıldı.
• 23 aprel 1920: Böyük Millət Məclisi Ankarada açıldı.
• 21 iyul 1921: Hərbi təchizat Rami kazarmasından Anadolu istiqamətində gizlicə göndərildi.
• 24 iyul 1923: Lozanna müqaviləsi (Lozan Antlaşması) imzalandı.
• 2 oktyabr 1923: Belleten araşdırmasına görə, Antanta qüvvələrinin çıxarılması tamamlandı.
• 6 oktyabr 1923: Üçüncü Korpus İstanbula daxil oldu.

İstanbulun işğalı nə vaxt başa çatdı?

24 iyul 1923-cü il tarixli Lozanna müqaviləsinə əlavə edilmiş qoşunların çıxarılması barədə razılaşma İstanbulun boşaldılmasını tələb edirdi. Bu, müqavilənin Böyük Millət Məclisi tərəfindən təsdiqindən sonra altı həftə ərzində həyata keçirilməli idi. Beləliklə, geri çəkilmə müqavilənin təsdiqinə bağlı razılaşdırılmış qrafik üzrə aparıldı.

Mücahit Özçelikin Belleten jurnalındakı araşdırması Britaniya, Fransa və İtaliya qüvvələrinin çıxarılmasını 25 avqust–2 oktyabr 1923-cü il tarixlərinə aid edir. İngilisdilli Vikipediya son Antanta qoşunlarının gedişi üçün 4 oktyabr tarixini göstərir. Bu mənbələrdə çıxarılma tarixləri fərqlənir. Burada işlədilən 2 oktyabr tarixi Belleten araşdırmasına əsaslanır.

6 oktyabr 1923-cü ildə Şükrü Naili paşanın komandanlığı altındakı Üçüncü Korpus İstanbula daxil oldu. Bu tarix şəhərin azad edilməsi günü oldu. Siz işğalın sonunu izləyərkən Antanta qüvvələrinin çıxarılması ilə türk qoşunlarının sonrakı girişini ayrı hadisələr kimi nəzərdən keçirin.

Tez-tez verilən suallar

İşğal 1918-ci ildə, yoxsa 1920-ci ildə başladı?

Faktiki işğal Antanta donanmasının 13 noyabr 1918-ci ildə gəlişi ilə başladı. Rəsmi işğal isə 16 mart 1920-ci ildə başladı.

İstanbulu yalnız Britaniya işğal etmişdi?

İşğal qüvvələrinə Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya və Yunanıstan daxil idi. 1919-cu ilin fevralında Fransa, Britaniya və İtaliya hakimiyyət orqanlarına ayrı polis zonaları verildi.

İşğal altındakı İstanbul müqavimətə necə dəstək verirdi?

Gizli qruplar 1919–1922-ci illərdə Anadoluya zabit, silah və döyüş sursatı göndərirdi. 21 iyul 1921-ci ildə Rami kazarmasında həyata keçirilən əməliyyat belə təchizat göndərişlərindən biri idi.

Niyə 6 oktyabr İstanbulun azad edilməsi günüdür?

Şükrü Naili paşanın Üçüncü Korpusu 6 oktyabr 1923-cü ildə İstanbula daxil oldu. Şəhərin azad edilməsi günü məhz bu girişin xatirəsinə qeyd olunur.

Mənbələr

1. Atatürk Araşdırma Mərkəzinin jurnalı — Zekeriya Türkmen, İstanbulun işğalı haqqında araşdırma atamdergi.gov.tr
2. Vikipediya — İstanbulun işğalı tr.wikipedia.org
3. Milli Müdafiə Nazirliyi — Atatürk xronologiyası ata.msb.gov.tr
4. Vikipediya — Konstantinopolun işğalı en.wikipedia.org
5. Atatürk Ensiklopediyası — Milli Mübarizə dövründə mitinqlər ataturkansiklopedisi.gov.tr
6. Milli Müdafiə Nazirliyi — Milli Mübarizə dövrü ata.msb.gov.tr
7. Atatürk Araşdırma Mərkəzinin jurnalı — Ş. Can Erdem, rəsmi işğal haqqında araşdırma atamdergi.gov.tr
8. Türkiyə Elmlər Akademiyası — Barışıq dövründə İstanbulda gizli qruplar tuba.gov.tr
9. Atatürk Araşdırma Mərkəzinin jurnalı — Milli Mübarizə dövründə daxili təhlükəsizlik və türk polisi atamdergi.gov.tr
10. Atatürk Ensiklopediyası — İstanbulun işğalı ataturkansiklopedisi.gov.tr
11. Belleten — Mücahit Özçelik, türk mənbələrində Antanta qüvvələrinin İstanbuldan çıxarılması belleten.gov.tr

FAQ

Image: Occupation of Istanbul Seyhun Binzet Koleksiyonu 2.jpg — Bilinmiyor, Public domain