23 aprel 1920-ci ildə nə baş verdi?
23 aprel 1920-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi (Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM) Ankarada açıldı. Məclisin binası Ulus səmtində yerləşirdi. Bu gün həmin bina İstiqlaliyyət Müharibəsi Muzeyidir (Kurtuluş Savaşı Müzesi).
Açılış mərasimi Hacı Bayram Vəli məscidində (Hacı Bayram-ı Veli Camii) qılınan cümə namazından sonra keçirildi.
İlk iclasda 115 nümayəndə iştirak etdi. Ən yaşlı üzv olan Sinop millət vəkili Şərif bəy yaşına görə müvəqqəti sədr oldu. Açılış nitqini də o söylədi.
Həmin günə aparan proses qısa çəkdi. Mustafa Kamal paşa 19 mart 1920-ci il tarixli bəyanatı ilə seçki prosesinə başladı. Aprelin 21-də göndərdiyi sirkulyarda açılış tarixini bildirdi. Məclis iki gün sonra toplandı.
Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı: adı nə deməkdir?
Bayramın ingiliscə adı National Sovereignty and Children’s Day, türkcə adı isə Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramıdır. Tam türkcə adı 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı şəklində yazılır. Azərbaycanca bu ad Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı deməkdir.
Siz bu adın mənasını axtarırsınızsa, cavab iki hissədən ibarətdir. “Milli suverenlik” Məclislə bağlıdır. Gün TBMM-in 1920-ci ildə yaradılmasını anmaq üçün hər il aprelin 23-də qeyd olunur. “Uşaq Bayramı” isə sonradan əlavə olunan ənənəni ifadə edir.
Bu, vahid ad altında qeyd olunan bir bayramdır.
Nə vaxt qeyd olunur?
Tarix dəyişmir. Bayram hər il aprelin 23-dədir. Bu qayda 2025 və 2026-cı illərə də aiddir. 2026-cı ildə Məclisin açılışının 106-cı ildönümü qeyd edildi.
Siz səfər planlaşdırırsınızsa, bayram gününü öz səfər tarixlərinizlə tutuşdurun. Bayram 1921-ci ildən qanunda təsbit edilib. Onunla bağlı qaydalar isə bir neçə dəfə dəyişib. Aşağıdakı xronologiya bu dəyişiklikləri göstərir.
Milli bayramdan uşaqların bayramına
İlk gündə bayramın uşaqlarla bağlı tərəfi yox idi. Əvvəlcə qanun qəbul edildi.
23 aprel 1921-ci ildə Məclis 112 nömrəli qanunu qəbul etdi. Bu, açılışdan düz bir il sonra idi. Qanun aprelin 23-nü milli bayram elan etdi. Birinci maddədə uşaq bayramından bəhs olunmurdu.
Qanun gec dərc edildi. O, 2 may 1921-ci ildə rəsmi qəzet olan “Cərideyi-Rəsmiyyə”nin (Ceride-i Resmiye) 13-cü sayında yayımlandı.
Uşaqlarla əlaqə bir cəmiyyətin fəaliyyəti sayəsində yarandı. Türkiyə Himayəyi-Ətfal Cəmiyyəti (Türkiye Himaye-i Etfal Cemiyeti) 30 iyun 1921-ci ildə Ankarada təsis edildi. Cəmiyyət 23 aprelin uşaqlarla əlaqələndirilməsində aparıcı rol oynadı.
1923-cü ildə cəmiyyət 23 aprel şənlikləri üçün yardım markaları çap edib satdı. Elə həmin il İstanbulda ilk 23 aprel şənlikləri Gülhanə parkında (Gülhane Parkı) keçirildi.
Cəmiyyətin 1927-ci il nizamnaməsi bu günü təşkilat daxilində rəsmiləşdirdi. 61-ci maddədə aprelin 23-ü cəmiyyətin uşaq bayramı adlandırıldı.
Həmin il, 23 aprel 1927-ci ildə genişmiqyaslı Uşaq Bayramı şənlikləri keçirildi. Tədbirlərə Himayəyi-Ətfal Cəmiyyəti rəhbərlik edirdi. Mustafa Kamal Atatürk şənlikləri himayəsinə götürdü.
Xronologiya
- 19 mart 1920: Mustafa Kamal paşa Ankarada toplanacaq məclis üçün seçki bəyanatını yayımladı.
- 21 aprel 1920: Sirkulyarla açılış tarixi elan edildi.
- 23 aprel 1920: Türkiyə Böyük Millət Məclisi Ankarada açıldı.
- 23 aprel 1921: 112 nömrəli qanun aprelin 23-nü milli bayram elan etdi.
- 2 may 1921: Qanun “Cərideyi-Rəsmiyyə”də dərc olundu.
- 1923: İstanbulun Gülhanə parkında 23 aprel şənlikləri keçirildi.
- 23 aprel 1927: Atatürkün himayəsi altında genişmiqyaslı Uşaq Bayramı şənlikləri keçirildi.
- 23–29 aprel 1929: Şənliklər genişlənərək Uşaq Həftəsinə çevrildi.
- 23 aprel 1933: Atatürk uşaqları iş otağında qəbul etdi.
- 27 may 1935: Bayramın müddəti bir gün yarım olaraq müəyyənləşdirildi.
- 23 aprel 1961: İlk Məclis binası muzey kimi ziyarətçilərə açıldı.
- 1979: TRT ilk beynəlxalq 23 aprel Uşaq Festivalını keçirdi.
- 7 iyul 1979: Bədrəddin Tuncəl Cenevrədə UNESCO-nun Ümumdünya Uşaqlar Gününü qeyd etməsini təklif etdi.
- 1981: Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı adı hüquqi status aldı.
- 1983: Tədbirlərin və bayramın əhatə dairəsini genişləndirmək üçün qanuna dəyişiklik hazırlandı.
- 23 aprel 2026: Açılışın 106-cı ildönümü qeyd edildi.
Bayram necə genişləndi?
1929-cu ildə Uşaq Bayramı tədbirləri genişləndirildi. Onlar aprelin 23-dən 29-dək davam edən Uşaq Həftəsinə çevrildi.
1933-cü il aprelin 23-də Atatürk uşaqları iş otağında qəbul etdi və onlarla söhbətləşdi.
Bayramın müddəti 1935-ci ildə qanunla müəyyənləşdirildi. 27 may 1935-ci il tarixli Milli Bayram və Ümumi Tətil Günləri haqqında Qanun Milli Suverenlik bayramını təsbit etdi. Bayram aprelin 22-də günortadan sonra başlayır və aprelin 23-ü boyunca davam edirdi. Bu, bir gün yarım deməkdir.
Sizin bu gün gördüyünüz ad sonradan yarandı. Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı şəklində birləşmiş ad 1981-ci ildə hüquqi status aldı. Bu, 1927-ci ildə başlayan Uşaq Bayramı şənliklərindən ayrıca bir mərhələdir.
1983-cü ildə bayramla bağlı məsələyə yenidən baxıldı. Dəyişiklik üçün hazırlanan sənədlər 23 aprel mərasimlərini yalnız uşaq bağçası və ibtidai məktəb səviyyəsi ilə məhdudlaşdıran qaydanın aradan qaldırılmasını nəzərdə tuturdu. Həmçinin bu günün ümumi tətil qaydalarına daxil edilməsi məqsədi qoyulmuşdu.
Beynəlxalq tərəfi
1979-cu ildə milli yayım qurumu TRT xarici qonaqların iştirakı ilə ilk 23 aprel Uşaq Festivalını təşkil etdi. TRT-nin qurum tarixinə görə, beş ölkədən 133 uşaq və 31 rəhbər iştirak etdi.
Uşaqlar SSRİ, İraq, İtaliya, Rumıniya və Bolqarıstandan gəlmişdilər.
Elə həmin il, 7 iyul 1979-cu ildə Bədrəddin Tuncəl (Bedrettin Tuncel) Cenevrədə (Cenevre) bir təklif irəli sürdü. O, UNESCO üzrə Türkiyə Milli Komissiyasının rəhbəri idi. UNESCO-nun aprelin 23-nü Ümumdünya Uşaqlar Günü kimi qeyd etməsini təklif etdi.
Dünyanın ilk Uşaq Bayramı idimi?
Siz 23 aprelin dünyanın ilk Uşaq Bayramı olduğunu tez-tez oxuya bilərsiniz. İffət Aslanın 1982-ci ildə “Belleten”də dərc olunan araşdırmasında da bu gün belə təqdim edilir.
İfadəni işlədərkən diqqətli olun. Atatürk Ensiklopediyasında 2 may 1916-cı ildə Osmanlı Uşaq Bayramının keçirildiyi göstərilir. Buna görə bu iddia uşaqlar üçün keçirilən bütün bayram tədbirlərini əhatə edə bilməz.
Mənbələrə daha uyğun ifadə belədir: 23 aprel Məclisin ildönümü ilə uşaqların bayramının vahid milli bayramda birləşdiyi gündür. Bu fikir tarixi qeydlərə uyğundur.
İlk Məclis binasını ziyarət
Siz Ankaradasınızsa, Ulus səmtinə gedin. Məclisin toplandığı bina oradadır. Bina 23 aprel 1961-ci ildə Böyük Millət Məclisi Muzeyi (Büyük Millet Meclisi Müzesi) adı ilə ziyarətçilərə açılıb. Bu gün o, İstiqlaliyyət Müharibəsi Muzeyidir.
Muzey bu tarixi gündəlik həyatla əlaqələndirmək üçün yaxşı yerdir. Binanın damı Ankara sakinlərinin evlərindən toplanan kirəmitlərlə tamamlanıb. Kirəmitlərin bir hissəsi də Ulucanlardakı Nümunə Məktəbindən (Numune Mektebi) gətirilib. Bunu bir məhəllənin birlikdə örtdüyü dam kimi düşünün: deyə bilərsiniz ki, ailə öz evini təmir etdiyi kimi, şəhər də öz Məclisinin damını örtüb.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Uşaqlardan bəhs etməyən bayram: 1921-ci ilin 112 nömrəli qanunu aprelin 23-nü milli bayram kimi müəyyənləşdirdi. Birinci maddədə uşaq bayramı haqqında heç nə deyilmirdi.
- Doqquz günlük gecikmə: Qanun 23 aprel 1921-ci ildə qəbul edildi. Ancaq rəsmi qəzet onu yalnız 2 may 1921-ci ildə, 13-cü sayında dərc etdi.
- Yardım üçün markalar: 1923-cü ildə Himayəyi-Ətfal Cəmiyyəti 23 aprel şənlikləri üçün yardım markaları çap edib satdı.
- 1927-ci ildə Bursa: Bursadakı Uşaq Bayramı proqramına uşaqlar üçün pulsuz kino nümayişləri və avtomobil gəzintiləri daxil idi.
- Yarım gün qaydası: 1935-ci il qanununa görə, bayram aprelin 22-də günortadan sonra başlayırdı.
- Evlərdən gətirilən kirəmitlər: İlk Məclis binasının damı Ankara sakinlərinin evlərindən və Nümunə Məktəbindən gətirilən kirəmitlərlə tamamlandı.
Tez-tez verilən suallar
Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı nə vaxt qeyd olunur?
Hər il aprelin 23-də qeyd olunur. Bu tarix Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 1920-ci ildə açıldığı gündür.
Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı nə deməkdir?
Milli Suverenlik və Uşaq Bayramının türkcə adıdır. Tam forması 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramıdır.
23 aprel həmişə uşaqların bayramı olub?
Xeyr. 1921-ci il qanunu bu günü milli bayram elan etmişdi və uşaqlardan bəhs etmirdi. Himayəyi-Ətfal Cəmiyyəti 1927-ci ildə genişmiqyaslı Uşaq Bayramı şənliklərinə rəhbərlik etdi. Birləşmiş ad 1981-ci ildə hüquqi status aldı.
23 aprel həqiqətən dünyanın ilk Uşaq Bayramıdır?
Bu, yalnız ifadənin mənasını müəyyən çərçivə ilə məhdudlaşdırdıqda doğrudur. Bəzi elmi araşdırmalar bu ifadədən istifadə edir. Ancaq Atatürk Ensiklopediyasında 2 may 1916-cı ildə Osmanlı Uşaq Bayramının keçirildiyi qeyd olunur.
İstanbulda ilk 23 aprel şənlikləri harada keçirilib?
İstanbulda ilk 23 aprel şənlikləri 1923-cü ildə Gülhanə parkında keçirilib.
Mənbələr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, İstiqlaliyyət Müharibəsi Muzeyi kulturportali.gov.tr
- Türkcə Vikipediya, 23 aprel Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı tr.wikipedia.org
- TBMM, 112 nömrəli qanun www5.tbmm.gov.tr
- Atatürk Araşdırma Mərkəzinin jurnalı, Cümhuriyyət Türkiyəsinin ilk Uşaq Həftəsi atamdergi.gov.tr
- Anadolu Agentliyi, TBMM arxivindən ilk 23 aprel şənlikləri aa.com.tr
- TBMM, Məşvərət Məclisi, Sıra sayı 355 www5.tbmm.gov.tr
- İngiliscə Vikipediya, Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı en.wikipedia.org
- TRT, Tarixçə trt1.com.tr
- Belleten, Dünyanın ilk Uşaq Bayramı — 23 aprel və Beynəlxalq Uşaq İli belleten.gov.tr
- Atatürk Ensiklopediyası, 23 aprel Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı ataturkansiklopedisi.gov.tr
- TBMM, 23 aprel 2026-cı il müraciəti tbmm.gov.tr
Image: 1938 04 23 Cumhuriyet.jpg — Cumhuriyet, Vakit, Akşam ve Son Posta Gazeteleri, Public domain
