Ənvər Sədat (Enver Sedat) 19 noyabr 1977-ci il axşamı Ben-Qurion hava limanına (Ben Gurion Havalimanı) gəldi. O, İsrailə səfər edən ilk ərəb dövlət başçısı oldu. Misir (Mısır) prezidentinin bu səfəri birbaşa danışıqlara, 1978-ci il Kemp-Devid sazişlərinə (Camp David Anlaşmaları) və 26 mart 1979-cu il Misir–İsrail sülh müqaviləsinə yol açdı.
Siz hadisələri hava limanına gəlişdən başlayaraq izləyirsinizsə, üç hadisəni bir-birindən ayırın: Qüds (Kudüs) səfəri, Kemp-Devid danışıqları və sülh müqaviləsi. Bunlar ayrı-ayrı mərhələlərdə baş verdi. Sədatın ictimaiyyət qarşısında atdığı addım birbaşa təması mümkün etdi. Ancaq razılaşma üçün əlavə danışıqlar və Amerikanın vasitəçiliyi hələ də lazım idi.
Misir prezidenti Ənvər Sədat kim idi?
Məhəmməd Ənvər əs-Sədat (Muhammed Enver Sedat) 25 dekabr 1918-ci ildə Misirin Mit Əbul-Kum (Mit Ebu’l-Kum) kəndində doğulub. O, 1938-ci ildə Qahirə Hərbi Akademiyasını (Kahire Askerî Akademisi) bitirib. Hərbçi və siyasətçi olan Sədat 1970-ci ildə Misirin üçüncü prezidenti oldu. 1981-ci ildə ölümünədək bu vəzifədə qaldı.
İsraillə münaqişəsinin mərkəzində Sinay yarımadası (Sina Yarımadası) dayanırdı. İsrail bu ərazini 1967-ci ildə işğal etmişdi. Sədat həmin torpaqları geri almaq məqsədilə 1973-cü ilin Oktyabr müharibəsində (Ekim Savaşı) Misirə rəhbərlik etdi. Onun sonrakı diplomatik təşəbbüsü həm ərazi məsələsinə, həm də hökumətlər arasındakı münasibətlərə aid idi.
Dörd il sonra Sədat Qüdsə getməyi açıq şəkildə təklif etdi. Ölkəsinə müharibədə rəhbərlik etmiş Misir prezidenti indi sülh təşəbbüsünü İsrail parlamentinə aparacaqdı.
Ənvər Sədat 1977-ci ildə İsrailə niyə getdi?
9 noyabr 1977-ci ildə Sədat Qüdsə getməyə hazır olduğunu açıqladı. On gün sonra İsrailə gəldi. Bu qısa müddətdə açıq bəyanat vəzifədə olan Misir prezidentinin səfərinə çevrildi. Birbaşa diplomatiya hamının görə bildiyi bir müstəviyə keçdi.
Onun təklifləri noyabrın 20-də Knessetdə aydın ifadə olundu. Ərəbcə danışan Sədat İsraili 1967-ci ildə ələ keçirdiyi ərazilərdən çəkilməyə çağırdı. O, fələstinlilər üçün vətən yaradılmasını da tələb etdi. Beləliklə, səfər sülh axtarışı ilə yanaşı ərazi və Fələstin (Filistin) məsələlərini də gündəmə gətirdi.
Sədat ərəblərlə israillilər arasında psixoloji maneədən də danışdı. Çıxışında bunun problemin 70 faizini təşkil etdiyini dedi. Siz bunu qonşunuzla çətin bir söhbətə bənzədərək anlaya bilərsiniz: görüşməyə razılaşmaq müzakirəyə yol açır, amma fikir ayrılığı yenə də həllini gözləyir. Sədatın gəlişi həmin söhbəti başlatdı. Ərazi ilə bağlı tələbləri isə söhbətin bir hissəsi olaraq qaldı.
Sədatın Qüds səfərində nələr baş verdi?
Sədat Ben-Qurion hava limanında rəsmi mərasimlə qarşılandı. Mərasimdə 21 yaylım top atəşi açıldı, Misir və İsrailin dövlət himnləri səsləndirildi. Bu detallar qarşılanmaya dövlət səfərinə uyğun rəsmi xarakter verdi. Hər iki ölkə mərasimdə təmsil olunurdu.
Səfər təxminən 36 saat çəkdi. Sədat Qüdsdəki Kral David otelində (Kral Davud Oteli) qaldı. Proqrama Əl-Əqsa məscidi (Mescid-i Aksa), Müqəddəs Qəbir kilsəsi (Kutsal Kabir Kilisesi) və Holokost memorialı Yad Vaşem (Yad Vashem) daxil idi. Beləliklə, qısa səfərdə siyasi görüşlərlə yanaşı dini və xatirə məkanları da ziyarət edildi.
Parlamentdə çıxış 20 noyabr 1977-ci ildə baş tutdu. Siz oxucu kimi çıxışın edildiyi məkana diqqət yetirin: Sədat sülh təşəbbüsünü Knessetin daxilində təqdim etdi. Misir prezidenti İsrail parlamentinə birbaşa müraciət edərək qoşunların çıxarılması və fələstinlilər üçün vətən yaradılması tələblərini səsləndirdi.
Səfər Kemp-Devid danışıqlarına necə yol açdı?
Qüds səfərindən sonra, 1977-ci ilin dekabrında Misirlə İsrail arasında birbaşa danışıqlar başladı. Danışıqlar ciddi irəliləyiş gətirmədi. 1978-ci ilin yanvarında Amerika Birləşmiş Ştatları yenidən vasitəçilikdə daha fəal rol aldı. Səfər danışıqlara yol açmışdı, amma əsas məsələləri həll etməmişdi.
Sədat, İsrailin baş naziri Menaxem Begin (Menahem Begin) və ABŞ prezidenti Cimmi Karter (Jimmy Carter) 5–17 sentyabr 1978-ci ildə Merilenddəki (Maryland) Kemp-Deviddə danışıqlar apardılar. Danışıqlar Misir və İsrail rəhbərlərini Amerika prezidenti ilə bir araya gətirdi. Karterin vasitəçiliyi Qüds səfərindən razılaşmaya aparan prosesin bir hissəsi idi.
Sentyabrın 17-də iki çərçivə sənədi ortaya çıxdı. Biri Misirlə İsrail arasında sülhün əsaslarını müəyyənləşdirirdi. Digəri İordan çayının qərb sahilində (Batı Şeria) və Qəzzada (Gazze) fələstinlilərin özünüidarəsi üçün bir formul nəzərdə tuturdu. Beləliklə, Kemp-Devidin nəticələri həm ikitərəfli sülhə, həm də daha geniş Fələstin məsələsinə aid idi.
Ardınca, 26 mart 1979-cu ildə Misir–İsrail sülh müqaviləsi bağlandı. Bu, İsraillə bir ərəb dövləti arasında ilk sülh müqaviləsi idi. Siz hadisələrin ardıcıllığını izlədikdə fərqi aydın görə bilərsiniz: Qüds birbaşa təmasa yol açdı, Kemp-Devid çərçivə sənədlərini ortaya qoydu, müqavilə isə sülh razılaşmasını rəsmiləşdirdi.
Ənvər Sədat Nobel Sülh Mükafatını hansı ildə aldı?
Sədat Nobel Sülh Mükafatını 1978-ci ildə aldı və Beginlə bərabər bölüşdü. Mükafat onların Misirlə İsrail arasında sülh danışıqlarını qiymətləndirirdi. Bu, Kemp-Devid sazişlərinin bağlandığı il, 1979-cu ilin martında sülh müqaviləsinin imzalanmasından əvvəl baş verdi.
Diplomatik uğurun regional nəticələri də oldu. Müqavilədən sonra Ərəb Dövlətləri Liqası (Arap Birliği) 1979-cu ildə Misirin üzvlüyünü dayandırdı. Təşkilat qərargahını Qahirədən Tunis şəhərinə (Tunus) köçürdü. Beləliklə, Misirin İsraillə razılaşması onun təşkilatdan kənarlaşdırılması ilə eyni dövrə təsadüf etdi.
Hadisələrin xronologiyası
- 25 dekabr 1918: Sədat Mit Əbul-Kumda doğuldu.
- 1938: Qahirə Hərbi Akademiyasını bitirdi.
- 1970: Misirin üçüncü prezidenti oldu.
- 1973: Sədat Sinay yarımadasını geri almaq məqsədilə Oktyabr müharibəsində Misirə rəhbərlik etdi.
- 9 noyabr 1977: Sədat Qüdsə səfər etmək istədiyini açıqladı.
- 19 noyabr 1977: Ben-Qurion hava limanına gəldi.
- 20 noyabr 1977: Knessetdə çıxış etdi.
- 5–17 sentyabr 1978: Sədat, Begin və Karter Kemp-Deviddə danışıqlar apardılar.
- 17 sentyabr 1978: Kemp-Devidin iki çərçivə sənədi ortaya çıxdı.
- 1978: Sədat və Begin Nobel Sülh Mükafatını bölüşdülər.
- 26 mart 1979: Misir və İsrail sülh müqaviləsini imzaladılar.
- 1979: Ərəb Dövlətləri Liqası Misirin üzvlüyünü dayandırdı.
- 6 oktyabr 1981: Sədat Qahirədə hərbi parad zamanı sui-qəsdlə öldürüldü.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz detallar
Qüds səfəri zamanı Sədata verilən üç fənər İsgəndəriyyə Kitabxanasındakı (İskenderiye Kütüphanesi; Bibliotheca Alexandrina) Sədat Muzeyində saxlanılır. Onlar İslamı, xristianlığı və yəhudiliyi təmsil edir. Bu əşyalar proqramına Əl-Əqsa məscidi və Müqəddəs Qəbir kilsəsi daxil olan səfərlə maddi bağ yaradır.
Muzeydə Sədatın sui-qəsd zamanı geyindiyi qana bulaşmış hərbi forma da nümayiş olunur. Fənərlərlə forma onun prezidentliyinin iki hadisəsini birləşdirir: 1977-ci ildə Qüdsdə irəli sürdüyü sülh təşəbbüsünü və 1981-ci ildə ölümünü.
Sədatın öz əsəri də bu dövrdən qalan başqa bir nümunədir. Ərəbcə yazdığı al-Bahth an al-Dhat əsərinin ingilis dilinə tərcüməsi In Search of Identity adı ilə nəşr olundu. Collins nəşriyyatı 360 səhifəlik kitabı 1978-ci ildə Londonda (Londra) çap etdi. Həmin il Kemp-Devid danışıqları keçirildi və Sədat Nobel mükafatı aldı.
Ənvər Sədatın həyat yoldaşı, övladları və dini
Sədat 1949-cu ildə Cihan Sədatla (Cihan Sedat; Jehan Sadat) evləndi. İki nikahından ümumilikdə yeddi övladı oldu. Dini İslam idi. Bu əsas bioqrafik məlumatlar onun 1977-ci ilin noyabrında Qüdsə gəlməsi ilə nəticələnən hərbi və prezidentlik fəaliyyəti ilə yanaşı yer alır.
Sədat misirli idi. Anası Sit əl-Bəreyn (Sit Al-Berain), misirli ana ilə sudanlı atanın qızı idi. Sədat Mit Əbul-Kumda doğulmuşdu. Sonralar onu Misir prezidentliyinə aparan fəaliyyətə başlamazdan əvvəl Qahirə Hərbi Akademiyasında təhsil almışdı.
Ənvər Sədata sui-qəsd: nə vaxt öldü və niyə öldürüldü?
Sədat 6 oktyabr 1981-ci ildə Qahirədə öldürüldü. O, 1973-cü il müharibəsinin xatirəsinə keçirilən hərbi parada baxarkən silahlı şəxslərin hücumuna məruz qaldı. Ölümü İsraillə sülh axtarışına başlamazdan əvvəl rəhbərlik etdiyi müharibə ilə bağlı mərasimdə baş verdi.
Əsas icraçılardan biri olan Xalid əl-İslambuli (Halid el-İslambuli) Misir İslam Cihadının (Mısır İslami Cihadı) üzvü idi. Nobel Fondunun bioqrafik məlumatında bildirilir ki, Sədatın qatilləri onun İsraillə barışmasına və ABŞ-la yaxın münasibətlərinə qarşı çıxırdılar. Göstərilən bu motivlər sui-qəsdi onun xarici siyasətinə qarşı çıxanlarla əlaqələndirir.
Sədat Qahirənin Nəsr Siti (Nasr City) rayonundakı Naməlum Əsgər abidəsi (Meçhul Asker Anıtı) kompleksində dəfn edildi. Onun prezidentliyi 1981-ci ildə, Misir–İsrail sülh müqaviləsinin imzalanmasından iki il sonra başa çatdı.
Tez-tez verilən suallar
Sədat İsrailə səfər edən ilk ərəb dövlət başçısı idi?
Bəli. 19 noyabr 1977-ci ildə İsrailə gəlməsi ilə o, bu ölkəyə səfər edən ilk ərəb dövlət başçısı oldu. Ertəsi gün Knessetdə çıxış etdi.
Qüds səfəri dərhal sülh müqaviləsi ilə nəticələndi?
Xeyr. Birbaşa danışıqlar 1977-ci ilin dekabrında başladı, amma ciddi irəliləyiş əldə olunmadı. Amerikanın vasitəçiliyi 1978-ci ilin yanvarında daha mühüm rol aldı. Sentyabrda Kemp-Devid danışıqları keçirildi, müqavilə isə 26 mart 1979-cu ildə imzalandı.
Mənbələr
- Nobel Mükafatı — Ənvər əs-Sədat: Faktlar nobelprize.org
- Merilend Universiteti — Ənvər Sədat sadat.umd.edu
- ABŞ Dövlət Departamenti, Tarixçi İdarəsi — Kemp-Devid sazişləri və ərəb–İsrail sülh prosesi history.state.gov
- ABŞ Dövlət Departamenti — Amerika Birləşmiş Ştatlarının xarici əlaqələri, VIII cild, 152-ci sənəd history.state.gov
- Knesset — Keçmişə baxış: Xarici liderlər Knessetdə çıxış edirlər main.knesset.gov.il
- Onlayn Yəhudilik Araşdırmaları Mərkəzi — Prezident Ənvər Sədatın İsrail Knessetində çıxışı cojs.org
- Nobel Mükafatı — 1978-ci il Nobel Sülh Mükafatı nobelprize.org
- Bibliotheca Alexandrina — Sədat Muzeyi bibalex.org
- Fransa Milli Kitabxanası — Kimlik axtarışında catalogue.bnf.fr
- AP Arxivi — Ənvər Sədat sui-qəsdlə öldürüldü – 1981 youtube.com
- Vikipediya — Ənvər Sədat en.wikipedia.org
- Vikipediya — Enver Sedat tr.wikipedia.org
FAQ
Ənvər Sədat Nobel Sülh Mükafatını hansı ildə alıb?
Sədat Nobel Sülh Mükafatını 1978-ci ildə alıb. Misirlə İsrail arasında sülh danışıqlarına görə mükafatı Menaxem Beginlə bərabər bölüşüb.
Ənvər Sədatın həyat yoldaşı kim idi və neçə övladı var idi?
Sədat 1949-cu ildə Cihan Sədatla evlənib. İki nikahından ümumilikdə yeddi övladı olub.
Image: Carter and Sadat White House2.jpg — Leffler, Warren K., photographer or Trikosko, Marion S., pho, Public domain
