سیبری چگونه بخشی از روسیه شد؟
سیبری (Sibirya) با لشکرکشی، دریافت خراج خز و ایجاد سکونتگاه‌های دائمی بخشی از روسیه (Rusya) شد. تصرف پایتخت خانات سیبیر (Sibir Hanlığı) به دست یرماک (Yermak) در 1582 راه را برای این گسترش باز کرد. تأسیس تیومن (Tümen) در 1586 و توبولسک (Tobolsk) در 1587 حضور روس‌ها را ماندگارتر کرد. پیشروی به سمت شرق ادامه یافت و در 1639 به ساحل اقیانوس آرام (Büyük Okyanus) رسید.
اگر شما دنبال یک تاریخ مشخص برای فتح سیبری هستید، باید ترتیب این رویدادها را در نظر بگیرید. تصرف پایتخت، ایجاد مراکز اداری و شکست دادن خان، رویدادهایی جداگانه بودند. شکست کوچوم (Küçüm) در 1598 نشانه فروپاشی خانات غرب سیبری بود. تسلط روسیه بر پهنه وسیع‌تر این منطقه در دوره‌ای طولانی‌تر شکل گرفت.
خانات سیبیر چه بود؟
خانات سیبیر از تجزیه اردوی زرین (Altın Orda) پدید آمد. جوامع ترک‌زبان در قلمرو آن زندگی می‌کردند. ویکیپدیای ترکی دوره حیات این خانات را 1464–1598 می‌داند. چیمگی‌تورا (Çimги-Tura) و قاشلیق (Kaşlık) از پایتخت‌های آن بودند. بنابراین، تاریخ گسترش روسیه در این منطقه با تاریخ خاناتی پیوند دارد که پیش‌تر در آنجا وجود داشت.
قاشلیق با نامهای ایسکر (İsker) و سیبیر (Sibir) هم شناخته می‌شود. این شهر در کرانه راست رود ایرتیش (İrtiş)، در فاصله حدود 17 کیلومتری توبولسک امروزی قرار داشت. وقتی شما با این نامهای متفاوت روبه‌رو می‌شوید، در واقع درباره همان مرکز خانات می‌خوانید. دانستن این نکته کمک میکند روایت‌های لشکرکشی را به پژوهش‌های باستان‌شناسی ایسکر پیوند دهید.
روابط با مسکو (Moskova) پیش از لشکرکشی یرماک آغاز شده بود. در 1555، فرستادگان یادگار خان (Yadigâr Han) برتری ایوان چهارم (IV. İvan) را به رسمیت شناختند. آنها پرداخت سالانه خراج به شکل پوست خز را هم پذیرفتند. پس مسکو پیش از ورود نیروهای روسی به پایتخت سیبیر، با این خانات رابطه خراج‌گزاری داشت.
کوچوم چگونه روابط با مسکو را تغییر داد؟
کوچوم، از دودمان شیبانیان (Şeybaniler)، در 1563 قدرت را به دست گرفت. او یادگار و بک‌بولات (Bekbulat)، فرمانروایان دودمان تایبوغایی (Taybugalar)، را سرنگون کرد و کشت. با این تصرف قدرت، رهبری خاناتی تغییر کرد که هشت سال پیش برتری مسکو را پذیرفته بود.
کوچوم ابتدا پرداخت خراج خز به مسکو را ادامه داد. در گاه‌شماری آرمسترانگ (Armstrong)، آخرین پرداخت او در 1571 انجام شد. توافق‌های پیاپی درباره خراج، تصرف خشونت‌آمیز قدرت و سپس قطع پرداخت‌ها نشان میدهد که روابط پیش از پیشروی نظامی یرماک تغییر کرده بود.
فرمان ایوان چهارم در 1574 به خاندان استروگانوف (Stroganov) اجازه داد در آن سوی اورال (Ural) استحکامات بسازند. در این فرمان از رودهای توبول (Tobol)، ایرتیش و اُب (Ob) نام برده شده بود. این مجوزها فعالیت خاندان را به مسیرهایی پیوند می‌داد که در گسترش روسیه به سیبری نیز اهمیت پیدا می‌کردند.
چرا یرماک به سیبیر لشکر کشید؟
استروگانوفها بازرگانانی ثروتمند در اورال بودند. آنها نیروی قزاقِ یرماک تیموفیویچ (Yermak Timofeyeviç) را استخدام کردند تا از املاکشان در برابر حملات تاتارها (Tatarlar) و دیگر جوامع محلی دفاع کند. لشکرکشی در چنین فضایی شکل گرفت: املاک بازرگانان، حفاظت مسلحانه و درگیری در مرزها.
هنوز بر سر اینکه چه کسی تصمیم به حمله به خانات گرفت، اختلاف وجود دارد. یک تفسیر، دستور حمله را به استروگانوفها نسبت میدهد. تفسیر دیگر می‌گوید قزاقهای یرماک خودشان تصمیم به پیشروی گرفتند. بنابراین، استخدام آنها به دست بازرگانان با مسئولیت آغاز حمله دو موضوع جداگانه است.
تاریخ آغاز حرکت نیز محل اختلاف است. روایت سنتی آغاز لشکرکشی را در 1581 قرار میدهد. اما روسلان اسکرینیکوف (Ruslan Skrınnikov)، تاریخ‌نگار، استدلال می‌کرد که یرماک در آن سال در جنگ لیوونی (Livonya Savaşı) می‌جنگید. او زمان حرکت به سوی سیبری را 1582 می‌دانست. هر دو تاریخ در بحث‌های مربوط به این لشکرکشی دیده می‌شوند.
یرماک چگونه قاشلیق را تصرف کرد؟
یرماک فرمانده نیرویی چندصدنفره بود. افراد او با قایق‌های سبک در رودهای سیبری حرکت می‌کردند. لشکرکشی به راه‌های آبی وابسته بود. بعدها نیز شکارچیان و بازرگانان روس برای حرکت به سمت شرق، از شاخه‌های رودها و گذرگاه‌های میان حوضه‌های آبریز استفاده کردند.
در اکتبر 1582، نیروهای یرماک در نبردی سه‌روزه در کنار ایرتیش، سپاه کوچوم را شکست دادند. یرماک پس از نبرد در اطراف دماغه چوواش (Çuvaş Burnu)، در 26 اکتبر وارد قاشلیق شد. با این تصرف، پایتخت خانات به دست قزاقهای او افتاد.
سلاح‌های این افراد نیز بررسی شده‌اند. الکساندر آداموف (Aleksandr Adamov)، باستان‌شناس، در پژوهش 2021 خود تفنگ‌های فتیله‌ای پیشچال (Pişçal) ساخت روسیه در نیمه نخست سده شانزدهم را در میان سلاح‌های سربازان یرماک شناسایی میکند. تفسیر او بر یافته‌های ایسکر تکیه دارد.
آداموف همچنین ادعاهایی را به چالش کشید که قزاقها سلاح‌های چخماقی و تپانچه همراه داشتند. مجموعه‌های ایسکر که او بررسی کرد، این ادعاها را تأیید نکردند. بنابراین، شما باید میان تفنگ‌های فتیله‌ای که پژوهش او از کاربردشان پشتیبانی میکند و دیگر سلاح‌های منتسب به این لشکرکشی تفاوت بگذارید.
پس از مرگ یرماک چه اتفاقی افتاد؟
حمله کوچوم به لشکرکشی یرماک پایانی مرگبار داد، اما روایت‌ها درباره سال آن اختلاف دارند. ویکیپدیای ترکی 1584 را ذکر میکند. مدخل مورین پری (Maureen Perrie) در دانشنامه تاریخ روسیه، یورش مرگبار را به 1585 نسبت میدهد. هنگام شرح آخرین لشکرکشی او باید این اختلاف روشن بماند.
پس از شکست یرماک، قزاقهای بازمانده به فرماندهی مشچریاک (Meşçeryak) از قاشلیق عقب نشستند. این عقب‌نشینی نشان میدهد که اشغال اولیه تا چه اندازه بی‌ثبات بود. تصرف پایتخت در 1582 به تسلط بی‌وقفه روسیه بر آن مرکز منجر نشده بود.
تأسیس شهرهای روسی به‌زودی حضوری ماندگارتر ایجاد کرد. تیومن در 1586 و سپس توبولسک در 1587 تأسیس شدند. این شهرها به مراکز نظامی و اداری در غرب سیبری تبدیل شدند. ایجاد آنها داستان فتح را به کار عملیِ حفظ اقتدار روسیه پیوند میدهد.
کوچوم در اوت 1598 در نبرد ایرمن (İrmen Muharebesi)، نزدیک رود اُب، شکست قاطع دیگری خورد. او گریخت و به اسارت روس‌ها درنیامد. بااین‌حال، شکستش یکی از نقاط عطف اصلی در نابودی خانات سیبیر بود.
چرا خز، رودها و دژها اهمیت داشتند؟
خز گسترش نظامی را به درآمد پیوند می‌داد. دژهای روسیِ موسوم به استروگ (Ostrog) در محل پیوستن رودها و نقاطی قرار داشتند که قایق‌ها را از خشکی عبور می‌دادند. این دژها برای کنترل جمعیت‌های محلی و دریافت یاساک (Yasak)، یعنی خراج خز، به کار می‌رفتند. جای آنها مسیرهای حمل‌ونقل را به سازوکار جمع‌آوری خراج متصل می‌کرد.
پوست سمور در بازارهای اروپا ارزش زیادی داشت. این پوست‌ها به نماد ثروت سیبری تبدیل شدند و برای قرن‌ها بازرگانان و شکارچیان روس را به سوی شرق کشاندند. برای مقایسه‌ای روزمره، شما وقتی قیمت یک پالتو را بررسی می‌کنید، ارزش جنس آن را هم در نظر می‌گیرید. در سیبری، پوست‌های گران‌بها هم تجارت را به حرکت درمی‌آوردند و هم به مطالبه خراج دامن می‌زدند.
جهت جریان رودها، عبور از یک سامانه رودخانه‌ای به سامانه دیگر را ضروری می‌کرد. بسیاری از رودهای بزرگ سیبری به سوی اقیانوس منجمد شمالی (Arktik Okyanusu) جریان داشتند. شکارچیان و بازرگانان با دنبال کردن شاخه‌های رودها و استفاده از گذرگاه‌های میان حوضه‌های آبریز به سمت شرق می‌رفتند. بنابراین، سفر رودخانه‌ای هم به حرکت در امتداد رودها وابسته بود و هم به ارتباط میان آنها.
در 1639، ایوان موسکویتین (İvan Moskvitin) به ساحل دریای اختسک (Ohotsk Denizi) رسید. رسیدن او به این ساحل، مرحله‌ای مهم در حرکت روس‌ها از میان سیبری به سوی اقیانوس آرام بود. این رویداد بخشی از گسترش طولانی‌تری است که پس از نبرد با سیبیر ادامه یافت و به لشکرکشی خود یرماک تعلق ندارد.
خط زمانی
- 1464: آغاز حیات خانات سیبیر بر اساس تاریخ‌گذاری ویکیپدیای ترکی که دوره آن را 1464–1598 می‌داند.
- 1555: یادگار برتری مسکو و پرداخت سالانه خراج خز را پذیرفت.
- 1563: کوچوم یادگار و بک‌بولات را سرنگون کرد و خانات را به دست گرفت.
- 1571: طبق گاه‌شماری آرمسترانگ، کوچوم آخرین خراج خود را پرداخت کرد.
- 1574: استروگانوفها اجازه ساخت استحکامات در آن سوی اورال را گرفتند.
- 1581–1582: دو تاریخ اصلی پیشنهادی برای آغاز لشکرکشی یرماک.
- اکتبر 1582: یرماک سپاه کوچوم را شکست داد و در 26 اکتبر وارد قاشلیق شد.
- 16 نوامبر 1582: ایوان چهارم استروگانوفها را بابت اعزام یرماک سرزنش کرد.
- 1584–1585: تاریخ‌های متفاوت مرگ یرماک؛ پری سال 1585 را ذکر میکند.
- 1586: روس‌ها تیومن را تأسیس کردند.
- 1587: روس‌ها توبولسک را تأسیس کردند.
- اوت 1598: کوچوم در نبرد ایرمن شکست خورد، اما از اسارت گریخت.
- 1639: موسکویتین به ساحل دریای اختسک رسید.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
ایوان چهارم در نامهای به تاریخ 16 نوامبر 1582 استروگانوفها را سرزنش کرد. او آنها را متهم کرد که یرماک و افرادش را به جای اشتباهی فرستاده‌اند. این واکنش، روایت‌هایی را پیچیده میکند که لشکرکشی را اجرای ساده و مستقیم دستورهای فرمانروا نشان می‌دهند.
قالب‌های سنگی گلوله که در ایسکر پیدا شده‌اند، جزئیاتی عملی از تجهیزات سربازان را آشکار می‌کنند. آنها گلوله‌های سربی خود را در قالب می‌ریختند. این اشیا، در کنار شواهد تفنگ‌های فتیله‌ای، جزئیات ملموسی از سلاح‌ها و تولید گلوله در این لشکرکشی به دست می‌دهند.
کوچوم پس از شکست در 1598 گریخت، اما اعضای اسیرشده خانواده‌اش را به مسکو بردند. آنها در آنجا به‌عنوان گروگان نگهداری شدند. بنابراین، سرنوشت خود او با بستگانش که به دست روس‌ها افتادند، متفاوت بود.
پرسش‌های متداول
سیبری چه زمانی بخشی از روسیه شد؟
این فرایند چند نقطه عطف داشت. قاشلیق در 1582 سقوط کرد. تیومن و توبولسک در 1586 و 1587 تأسیس شدند. کوچوم در 1598 شکست خورد و پیشروی به سمت شرق در 1639 به ساحل اقیانوس آرام رسید.
آیا لشکرکشی یرماک به دستور استروگانوفها بود؟
استروگانوفها قزاقهای او را برای حفاظت استخدام کردند. مسئولیت حمله به سیبیر محل اختلاف است. برخی روایت‌ها تصمیم را به بازرگانان نسبت می‌دهند. در تفسیر دیگری، خود قزاقها تصمیم به حمله گرفتند.
یرماک در 1584 درگذشت یا 1585؟
منابع سال‌های متفاوتی را ذکر می‌کنند. ویکیپدیای ترکی 1584 را می‌آورد. مورین پری یورش مرگبار کوچوم را به 1585 نسبت میدهد.
چرا تجارت خز در گسترش روسیه اهمیت داشت؟
پوست گران‌بهای سمور بازرگانان و شکارچیان را جذب می‌کرد. خز همچنین برای پرداخت خراج به کار می‌رفت. دژهای استروگ روسی به جمع‌آوری یاساک و کنترل جمعیت‌های محلی کمک می‌کردند.
منابع
- Vikipedi — خانات سیبیر tr.wikipedia.org
- Wikipedia — قاشلیق en.wikipedia.org
- Armstrong — لشکرکشی یرماک در سیبری api.pageplace.de
- Maureen Perrie — دانشنامه تاریخ روسیه: یرماک تیموفیویچ encyclopedia.com
- کتابخانه کنگره — کشف سیبری به دست روس‌ها loc.gov
- Wikipedia — فتح سیبری به دست روسیه en.wikipedia.org
- A. A. Adamov — سلاح‌های گرم و ادوات تسلیحاتی ارتش روسیه در 1582–1585 researchgate.net
FAQ
سیبری چه زمانی بخشی از روسیه شد؟
این اتفاق طی فرایندی طولانی رخ داد. یرماک در 1582 قاشلیق را تصرف کرد. مراکز دائمی روسیه در 1586 و 1587 تأسیس شدند و کوچوم در 1598 شکست بزرگی خورد. گسترش روسیه در 1639 به ساحل اقیانوس آرام رسید.
آیا لشکرکشی یرماک به دستور استروگانوفها بود؟
استروگانوفها قزاقهای یرماک را برای دفاع از املاک خود استخدام کردند. اینکه دستور حمله به سیبیر را هم داده بودند، محل اختلاف است. در تفسیر دیگری، خود قزاقها این تصمیم را گرفتند.
یرماک در 1584 درگذشت یا 1585؟
منابع اختلاف دارند. ویکیپدیای ترکی سال 1584 را ذکر میکند، اما مورین پری حمله مرگبار کوچوم به یرماک را به 1585 نسبت میدهد.
چرا تجارت خز در گسترش روسیه اهمیت داشت؟
پوست سمور در بازارهای اروپا ارزش زیادی داشت. خز بازرگانان و شکارچیان را جذب می‌کرد. دژهای روسی نیز به دریافت خراجی از پوست خز کمک می‌کردند که یاساک نام داشت.
Image: Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg — Vasiliy Surikov, Public domain
