Sibir Rusiyaya necə birləşdirildi?
Sibir (Sibirya) hərbi yürüşlər, xəzlə ödənilən xərac və daimi yaşayış məntəqələrinin salınması yolu ilə Rusiyaya (Rusya) birləşdirildi. Yermakın (Yermak) 1582-ci ildə Sibir xanlığının (Sibir Hanlığı) paytaxtını tutması mühüm başlanğıc oldu. Rusların 1586-cı ildə Tümeni (Tümen), 1587-ci ildə isə Tobolsku (Tobolsk) salması bölgədəki mövcudluqlarını daha davamlı etdi. Şərqə doğru genişlənmə davam etdi və 1639-cu ildə Sakit okean (Büyük Okyanus) sahillərinə çatdı.
Siz vahid bir fəth tarixi axtarırsınızsa, hadisələrin ardıcıllığına diqqət yetirin. Paytaxtın tutulması, inzibati mərkəzlərin yaradılması və xanın məğlub edilməsi ayrı-ayrı hadisələr idi. Küçümün (Küçüm) 1598-ci ildə məğlub olması Qərbi Sibirdəki xanlığın süqutunu göstərirdi. Rusiyanın daha geniş bölgə üzərində nəzarəti isə daha uzun müddətdə formalaşdı.
Sibir xanlığı nə idi?
Sibir xanlığı Qızıl Ordanın (Altın Orda) parçalanması nəticəsində yarandı. Xanlıqda türkdilli icmalar yaşayırdı. Türkcə Vikipediya onun mövcudluğunu 1464–1598-ci illərə aid edir. Paytaxtları arasında Çimgi-Tura (Çimga-Tura) və Qaşlıq (Kaşlık) vardı. Buna görə Rusiyanın genişlənmə tarixi burada artıq mövcud olan bir xanlığın tarixi ilə bağlıdır.
Qaşlıq İskər (İsker) və Sibir adları ilə də tanınır. Şəhər İrtış (İrtiş) çayının sağ sahilində, indiki Tobolskdan təxminən 17 kilometr aralıda yerləşirdi. Siz bu fərqli adlarla qarşılaşanda eyni xanlıq mərkəzi haqqında oxuyursunuz. Bunu bilmək yürüş haqqındakı məlumatlarla İskərdə aparılmış arxeoloji işlər arasında əlaqə qurmağa kömək edir.
Moskva (Moskova) ilə münasibətlər Yermakın yürüşündən əvvəl başlamışdı. 1555-ci ildə Yadigar xanın (Yadigar Han) göndərdiyi elçilər IV İvanın (IV. İvan) ali hakimiyyətini tanıdılar. Hər il xəzlə ödəniş etməyə də razılaşdılar. Beləliklə, rus qüvvələri xanlığın paytaxtına girməzdən əvvəl Moskva ilə Sibir arasında xərac münasibəti vardı.
Küçüm Moskva ilə münasibətləri necə dəyişdi?
Şeybanilər (Şeybaniler) sülaləsindən olan Küçüm 1563-cü ildə hakimiyyəti ələ keçirdi. O, Taybuğalar (Taybugalar) nəslindən olan hökmdarlar Yadigar və Bekbulatı (Bekbulat) devirdi və öldürdü. Beləliklə, səkkiz il əvvəl Moskvanın ali hakimiyyətini qəbul etmiş xanlığın rəhbərliyi dəyişdi.
Küçüm əvvəlcə Moskvaya xəz xəracı ödəməyə davam etdi. Armstrongun təqdim etdiyi xronologiyaya görə, son ödənişini 1571-ci ildə etdi. Xərac razılaşmaları, hakimiyyətin zorla ələ keçirilməsi və ödənişlərin dayandırılması göstərir ki, münasibətlər Yermakın hərbi irəliləyişindən əvvəl dəyişmişdi.
IV İvanın 1574-cü il fərmanı Stroqanovlar (Stroganovlar) ailəsinə Uralın (Urallar) o tayında istehkamlar tikmək səlahiyyəti verdi. Sənəddə Tobol (Tobol), İrtış və Ob (Obi) çaylarının adları çəkilirdi. Bu icazələr ailənin fəaliyyətini Rusiyanın Sibirə genişlənməsində də əhəmiyyət daşıyacaq yollarla əlaqələndirirdi.
Yermak Sibir xanlığına niyə yürüş etdi?
Stroqanovlar Uralda yaşayan varlı tacirlər idi. Onlar mülklərini tatarların və digər yerli icmaların hücumlarından qorumaq üçün Yermak Timofeyeviçin (Yermak Timofeyeviç) kazak dəstəsini işə götürdülər. Yürüş tacir mülklərinin, silahlı mühafizənin və sərhəd münaqişələrinin bir-birinə bağlandığı bu şəraitdə yarandı.
Xanlığa hücum qərarını kimin verdiyi hələ də mübahisəlidir. Bir izaha görə, əmri Stroqanovlar vermişdilər. Digər izaha görə isə Yermakın kazakları irəliləməyə özləri qərar vermişdilər. Buna görə kazakların tacirlər tərəfindən işə götürülməsi ilə hücum qərarına görə məsuliyyət ayrı məsələlərdir.
Yola düşmə tarixi də mübahisəlidir. Ənənəvi izah yürüşün başlanmasını 1581-ci ilə aid edir. Tarixçi Ruslan Skrınnikov (Ruslan Skrınnikov) isə Yermakın həmin il Livoniya müharibəsində (Livonya Savaşı) döyüşdüyünü irəli sürürdü. O, Sibirə yürüşün başlanmasını 1582-ci ilə aid edirdi. Yürüşlə bağlı müzakirələrdə hər iki tarixə rast gəlinir.
Yermak Qaşlığı necə tutdu?
Yermak bir neçə yüz nəfərlik dəstəyə rəhbərlik edirdi. Onlar yüngül qayıqlarla Sibir çayları boyunca hərəkət edirdilər. Yürüş su yollarından asılı idi. Sonralar rus ovçu və tacirləri də çay qollarından və çay hövzələri arasındakı keçidlərdən istifadə edərək şərqə doğru irəlilədilər.
1582-ci ilin oktyabrında Yermakın qüvvələri İrtış sahilində üç gün davam edən döyüşdə Küçümün ordusunu məğlub etdi. Çuvaş burnu (Çuvaş Burnu) ətrafındakı döyüşlərdən sonra Yermak oktyabrın 26-da Qaşlığa girdi. Beləliklə, xanlığın paytaxtı onun kazaklarının əlinə keçdi.
Bu döyüşçülərin daşıdığı silahlar da araşdırılıb. Arxeoloq Aleksandr Adamovun (Aleksandr Adamov) 2021-ci il tədqiqatı Yermakın əsgərlərinin istifadə etdiyi silahlar arasında Rusiyada XVI əsrin birinci yarısına aid fitilli pişal tüfənglərini müəyyən edir. Onun şərhi İskər tapıntılarına əsaslanır.
Adamov kazakların çaxmaqdaşlı silahlar və tapançalar daşıması barədə iddiaları da şübhə altına aldı. Onun araşdırdığı İskər kolleksiyaları bu iddiaları təsdiqləmədi. Buna görə siz onun tədqiqatının təsdiqlədiyi fitilli tüfəngləri yürüş iştirakçılarına aid edilən digər silahlardan fərqləndirməlisiniz.
Yermakın ölümündən sonra nə baş verdi?
Küçümün hücumu Yermakın yürüşünü onun ölümü ilə başa çatdırdı. Lakin mənbələr hadisənin ilini fərqli göstərir. Türkcə Vikipediya 1584-cü ili qeyd edir. Maureen Perrie-nin «Rusiya tarixi ensiklopediyası»ndakı məqaləsi isə ölümcül basqını 1585-ci ilə aid edir. Yermakın son yürüşü təsvir edilərkən bu fikir ayrılığı açıq göstərilməlidir.
Yermakın məğlubiyyətindən sonra sağ qalan kazaklar Meşşeryakın (Meşçeryak) başçılığı ilə Qaşlıqdan çəkildilər. Bu geri çəkilmə ilkin işğalın nə qədər qeyri-sabit olduğunu göstərir. Paytaxtın 1582-ci ildə tutulması rusların həmin mərkəzə fasiləsiz nəzarətini təmin etməmişdi.
Tezliklə rusların saldığı şəhərlər daha daimi mövcudluq yaratdı. 1586-cı ildə Tümen, 1587-ci ildə isə Tobolsk salındı. Bunlar Qərbi Sibirdə hərbi və inzibati mərkəzlərə çevrildi. Onların yaradılması fəth tarixini Rusiya hakimiyyətinin saxlanması üçün görülən əməli işlərlə əlaqələndirir.
Küçüm 1598-ci ilin avqustunda Ob yaxınlığındakı İrmen döyüşündə (İrmen Muharebesi) daha bir həlledici məğlubiyyətə uğradı. O, ruslara əsir düşmədən qaçdı. Bununla belə, məğlubiyyəti Sibir xanlığının süqutunda əsas dönüş nöqtələrindən biri oldu.
Xəzlər, çaylar və qalalar niyə əhəmiyyətli idi?
Xəz hərbi genişlənməni gəlirlə əlaqələndirirdi. Rusların ostroq qalaları çayların qovuşduğu və qayıqların qurudan daşındığı yerlərdə yerləşirdi. Onlar yerli əhaliyə nəzarət etmək və yasak adlanan xəz xəracını toplamaq üçün istifadə olunurdu. Bu mövqelər nəqliyyat yollarını xərac toplama sistemi ilə birləşdirirdi.
Samur dəriləri Avropa (Avrupa) bazarlarında qiymətli idi. Onlar Sibirin sərvətinin rəmzinə çevrildi. Əsrlər boyu rus tacirlərini və ovçularını şərqə cəlb etdi. Gündəlik həyatdan bir müqayisə üçün siz paltonun qiymətinə baxdığınızı düşünün: materialın dəyəri əhəmiyyət daşıyır. Sibirdə qiymətli dərilər həm ticarəti, həm də xərac tələblərini gücləndirirdi.
Çayların axın istiqaməti bir çay sistemindən digərinə keçməyi tələb edirdi. Sibirin bir çox böyük çayı Şimal Buzlu okeanına (Arktik Okyanusu) doğru axırdı. Ovçular və tacirlər çay qolları boyunca hərəkət edir, hövzələr arasındakı keçidlərdən istifadə edərək şərqə irəliləyirdilər. Buna görə çay səfərləri həm su yolları boyunca hərəkəti, həm də onların arasında keçidləri əhatə edirdi.
1639-cu ildə İvan Moskvitin (İvan Moskvitin) Oxot dənizinin (Ohotsk Denizi) sahilinə çatdı. Onun gəlişi rusların Sibirdən keçərək Sakit okeana doğru irəliləməsində mühüm mərhələdir. Bu hadisə Yermakın öz yürüşünə deyil, Sibir xanlığı uğrunda mübarizədən sonra davam edən uzun genişlənmə prosesinə aiddir.
Xronologiya
- 1464: Türkcə Vikipediyanın 1464–1598-ci illərə aid etdiyi Sibir xanlığının mövcudluğunun başlanğıcı.
- 1555: Yadigar Moskvanın ali hakimiyyətini tanıdı və hər il xəz xəracı ödəməyi qəbul etdi.
- 1563: Küçüm Yadigar və Bekbulatı devirərək xanlığı ələ keçirdi.
- 1571: Armstrongun xronologiyasına görə, Küçüm son xərac ödənişini etdi.
- 1574: Stroqanovlar Uralın o tayında istehkamlar tikmək üçün icazə aldılar.
- 1581–1582: Yermakın yürüşünün başlanması üçün irəli sürülən iki əsas tarix.
- 1582-ci ilin oktyabrı: Yermak Küçümün ordusunu məğlub etdi və oktyabrın 26-da Qaşlığa girdi.
- 16 noyabr 1582: IV İvan Yermakı yürüşə göndərdiklərinə görə Stroqanovları danladı.
- 1584–1585: Yermakın ölümü üçün göstərilən fərqli tarixlər; Perrie 1585-ci ili qeyd edir.
- 1586: Ruslar Tümeni saldılar.
- 1587: Ruslar Tobolsku saldılar.
- 1598-ci ilin avqustu: Küçüm İrmen döyüşündə məğlub oldu, lakin əsir düşmədən qaçdı.
- 1639: Moskvitin Oxot dənizi sahilinə çatdı.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
IV İvan 16 noyabr 1582-ci il tarixli məktubunda Stroqanovları danladı. O, ailəni Yermakı və adamlarını yanlış yerə göndərməkdə ittiham etdi. Bu reaksiya yürüşü hökmdarın göstərişlərinin birbaşa icrası kimi təqdim edən izahları mürəkkəbləşdirir.
İskərdə tapılmış daş güllə qəlibləri əsgərlərin təchizatı haqqında əməli bir təfərrüatı üzə çıxarır. Onlar qurğuşun güllələrini qəliblərdə tökürdülər. Fitilli silahlara dair dəlillərlə yanaşı, bu əşyalar da yürüşü silahlar və güllə istehsalı səviyyəsində görməyə imkan verir.
Küçüm 1598-ci ildəki məğlubiyyətindən sonra qaçdı. Lakin ailəsinin əsir düşmüş üzvləri Moskvaya aparıldı. Onlar orada girov saxlanıldılar. Beləliklə, onun özünün qaçışı ilə rusların əlinə keçmiş qohumlarının aqibəti fərqli oldu.
Tez-tez verilən suallar
Sibir nə vaxt Rusiyaya birləşdirildi?
Prosesin bir neçə mühüm mərhələsi vardı. Qaşlıq 1582-ci ildə tutuldu. Ardınca 1586-cı ildə Tümen, 1587-ci ildə Tobolsk salındı. Küçüm 1598-ci ildə məğlub edildi. Şərqə irəliləyiş isə 1639-cu ildə Sakit okean sahillərinə çatdı.
Yermakın yürüşü Stroqanovların əmri ilə başlamışdı?
Stroqanovlar onun kazaklarını mühafizə üçün işə götürmüşdülər. Sibir xanlığına hücum qərarına görə məsuliyyət mübahisəlidir. Bəzi izahlar qərarı tacirlərə aid edir. Başqa bir izaha görə isə qərarı kazakların özləri vermişdilər.
Yermak 1584-cü ildə, yoxsa 1585-ci ildə ölüb?
Mənbələr fərqli illər göstərir. Türkcə Vikipediya 1584-cü ili qeyd edir. Maureen Perrie isə Küçümün ölümcül basqınını 1585-ci ilə aid edir.
Xəz ticarəti Rusiyanın genişlənməsi üçün niyə vacib idi?
Qiymətli samur dəriləri tacirləri və ovçuları cəlb edirdi. Xəz həm də xərac kimi verilirdi. Rusların ostroq qalaları yerli əhaliyə nəzarəti dəstəkləyir və yasak toplamağa kömək edirdi.
Mənbələr
- Vikipediya — Sibir xanlığı tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Qaşlıq en.wikipedia.org
- Armstrong — Yermakın Sibir yürüşü api.pageplace.de
- Maureen Perrie — Rusiya tarixi ensiklopediyası: Yermak Timofeyeviç encyclopedia.com
- Konqres Kitabxanası — Rusların Sibiri kəşf etməsi loc.gov
- Vikipediya — Rusiyanın Sibiri fəth etməsi en.wikipedia.org
- A. A. Adamov — 1582–1585-ci illərdə rus ordusunun odlu silahları və silah qurğuları researchgate.net
FAQ
Sibir nə vaxt Rusiyaya birləşdirildi?
Bu, uzun bir proses idi. Yermak 1582-ci ildə Qaşlığı tutdu. 1586 və 1587-ci illərdə daimi rus mərkəzləri yaradıldı. Küçüm 1598-ci ildə ağır məğlubiyyətə uğradı. Rusiyanın irəliləyişi 1639-cu ildə Sakit okean sahillərinə çatdı.
Yermakın yürüşü Stroqanovların əmri ilə başlamışdı?
Stroqanovlar mülklərini qorumaq üçün Yermakın kazaklarını işə götürmüşdülər. Sibir xanlığına hücum əmrini də onların verib-vermədiyi mübahisəlidir. Başqa bir izaha görə, bu qərarı kazakların özləri vermişdilər.
Yermak 1584-cü ildə, yoxsa 1585-ci ildə ölüb?
Mənbələr fərqli tarixlər göstərir. Türkcə Vikipediya 1584-cü ili qeyd edir. Maureen Perrie isə Küçümün Yermakın ölümü ilə nəticələnən hücumunu 1585-ci ilə aid edir.
Xəz ticarəti Rusiyanın genişlənməsi üçün niyə vacib idi?
Samur dəriləri Avropa bazarlarında qiymətli idi. Xəz tacirləri və ovçuları cəlb edirdi. Rus qalaları isə yasak adlanan xəz xəracının toplanmasına kömək edirdi.
Image: Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg — Vasiliy Surikov, Public domain
