26 Ocak 1699’da imzalanan Karlofça barışı, nehirlerdeki balıkçılık haklarını da düzenliyordu. Siz bu yazıda, Osmanlı’nın Avrupa’daki kayıplarını ve barışın gündelik hayata uzanan hükümlerini öğreneceksiniz. Toprak paylaşımının yanında, Moroş ve Tisa nehirlerinin kullanımı da antlaşmaya girdi. Böylece barış metni, sınırlarla birlikte suya erişim ve geçiş meselelerini kapsadı. [1][4]
Karlofça, Osmanlı Devleti ile Avusturya Habsburgları, Venedik ve Lehistan-Litvanya arasındaki barış düzenlemesiydi. Yaklaşık on altı yıllık savaşların ardından, Orta Avrupa’daki denge Habsburglar lehine değişti. Ancak Osmanlı Devleti, Belgrad’ı ve Temeşvar Banatı’nı elinde tutmayı sürdürdü. Bu nedenle antlaşmayı anlamak, kaybedilen yerlerle korunan bölgeleri birlikte değerlendirmeyi gerektiriyor. [1][2][3]
Karlofça Antlaşması nedir, nerede imzalandı?
Karlofça Antlaşması, 26 Ocak 1699’da imzalanan ve Avrupa’daki toprak paylaşımını düzenleyen barıştır. Osmanlı Devleti’nin karşısında Avusturya Habsburgları, Venedik ve Lehistan-Litvanya yer alıyordu. Barış, uzun savaşların ardından tarafların egemenlik alanlarını yeniden tanımlayan hükümler içeriyordu. Osmanlı-Avusturya metni, temsilcilerin ve arabulucuların belirtildiği girişten sonra yirmi maddeden oluşuyordu. [1][4]
Antlaşmanın imzalandığı Karlofça, bugün Sırbistan’ın Voyvodina bölgesinde bulunan Sremski Karlovci kasabasıdır. Siz haritada bu yeri ararken, günümüzde kullanılan Sremski Karlovci adını kullanabilirsiniz. Karlofça ile Sremski Karlovci, burada aynı kasabanın farklı adlarını ifade eder. Tarihsel yer adıyla bugünkü adı eşleştirmek, gezginler için de somut bir başlangıçtır. [2]
Rusya ile yapılan düzenlemenin niteliği, diğer taraflarla kurulan barıştan farklıydı. Osmanlı Devleti ile Rusya, 24 Ocak 1699’da iki yıllık ateşkes kararlaştırdı. Kesin Osmanlı-Rus barışı ise 14 Temmuz 1700 tarihli İstanbul Antlaşması’yla kuruldu. Bu ayrım, Karlofça’nın taraflarını ve sonuçlarını okurken tarihleri birlikte izlemeyi gerektirir. [3]
Karlofça Antlaşması hangi padişah ve hangi sadrazam döneminde imzalandı?
Karlofça Antlaşması imzalandığında Osmanlı tahtında II. Mustafa, sadrazamlık makamında Amcazâde Hüseyin Paşa bulunuyordu. Hüseyin Paşa, padişahı barış görüşmelerini kabul etmeye ikna eden devlet adamıydı. Barış gereğini anlatırken olağanüstü vergileri, boşalan köyleri ve asker tedarikindeki güçlükleri sıraladı. Mühimmat temininde yaşanan sorunlar da onun sunduğu gerekçeler arasında yer aldı. [1][3]
Osmanlı Devleti’ni görüşmelerde Reisülküttap Râmi Mehmed Efendi ve Aleksandros Mavrokordatos temsil etti. Mavrokordatos, Osmanlı yönetiminde Divan-ı Hümâyun baştercümanı olarak görev yapan temsilciydi. Dolayısıyla padişahın adıyla müzakere heyetindeki isimler, farklı görevleri anlatan bilgilerdir. II. Mustafa dönem bilgisine, Râmi Mehmed Efendi ise doğrudan temsil görevine karşılık gelir. [1]
İngiltere elçisi William Paget ile Hollanda elçisi Jacobus Colyer, görüşmelerde arabuluculuk yaptı. Osmanlı-Avusturya antlaşmasının girişinde, arabulucularla yetkili temsilcilerin kimlikleri ayrıca belirtiliyordu. Böylece metin, yalnız toprak hükümlerini değil, müzakerenin diplomatik aktörlerini de kayda geçiriyordu. Karlofça’yı incelerken hükümdar, sadrazam, temsilci ve arabulucu görevlerini birbirinden ayırabilirsiniz. [4]
Karlofça Antlaşması neden yapıldı?
Karlofça’ya uzanan savaş dönemi, 1683’teki başarısız Viyana Kuşatması ile başladı. Ardından Osmanlı Devleti, yaklaşık on altı yıl boyunca çok cepheli savaşlarla uğraştı. Bu nedenle 1699 barışı, yalnız son muharebenin sonucu olarak değerlendirilemez. Viyana’dan başlayan uzun savaş dönemi, barışın askerî ve ekonomik arka planını oluşturuyordu. [3]
Osmanlı ordusu, 11 Eylül 1697 tarihinde Zenta Muharebesi’nde yenilgiye uğradı. Zenta yenilgisi, II. Mustafa’nın barış müzakerelerini kabul etmesindeki başlıca askerî gelişmelerden biriydi. Ancak Amcazâde Hüseyin Paşa’nın gerekçeleri, savaş alanının ötesindeki sorunları da içeriyordu. Asker ve mühimmat tedarikindeki güçlükler, barış arayışının somut nedenleri arasında bulunuyordu. [1][3]
Hüseyin Paşa’nın işaret ettiği olağanüstü vergiler ve boşalan köyler, savaşın toplumsal boyutunu gösterir. Siz gündelik hayat bağlantısını, vergi yükü ve köy yaşamı üzerinden kurabilirsiniz. Barış tartışmasında yalnız kaleler değil, insanların yaşadığı köylerin durumu da gündemdeydi. Böylece Karlofça’nın nedenleri, askerî yenilgilerle birlikte vergi ve tedarik meselelerine uzanıyordu. [3]
Avusturya’nın barışa yönelmesinde ise Fransa ile yeni savaş çıkması beklentisi etkiliydi. Bu beklentinin arkasında, İspanya tahtının veraseti konusunda ortaya çıkan mesele bulunuyordu. Dolayısıyla Karlofça masasına yöneliş, Avusturya açısından da başka bir savaş ihtimaliyle bağlantılıydı. Osmanlı tarafındaki kaynak sorunlarıyla Avusturya’nın beklentileri, aynı barış arayışının farklı gerekçeleriydi. [3]
Karlofça Antlaşması ile kaybedilen yerler nerelerdi?
Karlofça görüşmelerinde esas alınan uti possidetis ilkesi, elde tutulan topraklarla ilgiliydi. Bu yaklaşım, tarafların savaşta ele geçirdikleri yerleri ellerinde tutmalarına dayanıyordu. Dolayısıyla toprak paylaşımını anlamak için, savaş sırasındaki kazanımlarla barış hükümlerini birlikte düşünmek gerekir. Karlofça’da benimsenen bu ilke, müzakerelerin toprak konusunda izlediği yaklaşımı açıklıyor. [5]
Habsburglar açısından sonuç, Osmanlı Macaristanı ve Erdel üzerindeki Osmanlı hâkimiyetinin sona ermesiydi. Ancak Banat ve Temeşvar, Macaristan’daki kayıpları anlatan hükmün dışında kaldı. Osmanlı Devleti, Karlofça sonrasında Belgrad ile Temeşvar Banatı’nı elinde tutuyordu. Bu istisnalar, kayıpları tek bir bölge adıyla özetlerken gözden kaçırılmamalıdır. [1][2]
Lehistan-Litvanya, Karlofça düzenlemesiyle birlikte Podolya bölgesini ve Kamaniçe Kalesi’ni geri aldı. Buna karşılık, Boğdan’da işgal etmiş olduğu kaleleri Osmanlı tarafına iade etti. Dolayısıyla bu bölümde, Podolya’nın geri alınmasıyla Boğdan’daki kalelerin iadesi birlikte değerlendirilmelidir. Yalnız Podolya’yı anmak, iki taraf arasındaki düzenlemenin diğer hükmünü eksik bırakır. [2]
Venedik, Karlofça barışı sayesinde Mora Yarımadası üzerindeki kazanımını elinde tutmayı sürdürdü. Ayrıca Dalmaçya’da savaş sırasında elde ettiği önemli toprak kazanımlarını da korudu. Böylece Karlofça’nın toprak sonuçları, Macaristan ve Erdel’in yanında Mora ile Dalmaçya’yı kapsıyordu. Haritada bu bölgeleri birlikte izlemek, antlaşmanın Avrupa’daki kapsamını anlamayı kolaylaştırır. [2]
Osmanlı Devleti, Eflak ve Boğdan üzerindeki üst egemenliğini Karlofça sonrasında korudu. Bu durum, söz konusu bölgeleri kaybedilen yerler listesine eklememek gerektiğini gösterir. Siz tekrar yaparken kaybedilen bölgelerle elde kalan yerleri ayrı başlıklarda karşılaştırabilirsiniz. Macaristan ve Erdel’deki kayıpların yanında, Belgrad ve Temeşvar’ın durumunu da hatırlayın. [2]
Karlofça Antlaşması’nın önemi ve sonuçları nelerdir?
Karlofça, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’da büyük çaplı toprak kaybını kabul ettiği dönüm noktasıydı. Macaristan ve Erdel üzerindeki değişim, Orta Avrupa’daki güç dengesini Habsburglar lehine çevirdi. Antlaşmanın önemi, bu nedenle yalnız imzalandığı tarihten veya taraflarının sayısından kaynaklanmaz. Asıl sonuç, belirli bölgelerde Osmanlı hâkimiyetinin sona ermesiyle ortaya çıkan güç değişimidir. [2]
Bununla birlikte Osmanlı Devleti, Belgrad ve Temeşvar Banatı üzerindeki hâkimiyetini sürdürüyordu. Eflak ve Boğdan üzerindeki üst egemenlik de Karlofça sonrasında devam etti. Bu tablo, Avrupa’daki kayıpların kapsamıyla elde kalan bölgelerin birlikte okunmasını gerektirir. Karlofça sonrasındaki durumu anlamak için, Habsburg kazanımlarının yanına bu devamlılığı da koymalısınız. [2]
Osmanlı-Avusturya Karlofça barışının geçerlilik süresi, antlaşmada yirmi beş yıl olarak belirlendi. Bu süre, Osmanlı-Avusturya barışının hükümlerinden biri olarak ayrıca hatırlanmaya değer bir ayrıntıdır. Rusya ile kararlaştırılan iki yıllık ateşkes ise farklı bir düzenlemeydi. Dolayısıyla Karlofça’daki bütün ilişkileri aynı süreye bağlayan bir anlatım doğru olmaz. [3]
Azak Kalesi’nin Rusya’ya bırakılması, Karlofça’daki ateşkesi izleyen İstanbul Antlaşması’yla kesinleşti. Bu kesin barışın tarihi, 14 Temmuz 1700 olarak ayrıca kaydedilmelidir. Karlofça ile İstanbul antlaşmalarını ayırmak, Azak konusundaki tarih karışıklığını da giderir. Burada 1699 ateşkesiyle 1700 tarihli kesin barış, birbirini izleyen farklı düzenlemelerdir. [3]
Kısa kronoloji
Karlofça’nın nedenleri ve uygulanması, 1683 ile 1701 arasındaki gelişmeler birlikte izlendiğinde açıklık kazanır. Aşağıdaki kronoloji, savaş başlangıcını, diplomatik kararları ve sınır çalışmalarını aynı sırada gösteriyor. Rusya ile ateşkesin, 26 Ocak tarihli barışlardan önce kararlaştırıldığını ayrıca görebilirsiniz. [1][3][5]
- 1683 Başarısız Viyana Kuşatması, Karlofça’ya uzanan çok cepheli savaş dönemini başlattı.
- 11 Eylül 1697 Osmanlı ordusu Zenta Muharebesi’nde yenildi; yenilgi, barışa yönelişte etkili oldu.
- 24 Ocak 1699 Osmanlı Devleti ile Rusya arasında iki yıllık ateşkes kararlaştırıldı.
- 26 Ocak 1699 Osmanlı Devleti’nin Avusturya Habsburgları, Venedik ve Lehistan-Litvanya ile barışları imzalandı.
- 1699–1701 Osmanlı-Habsburg sınırının ölçülmesi ve haritalanması çalışmaları bu dönemde yürütüldü.
- 14 Temmuz 1700 İstanbul Antlaşması’yla Osmanlı-Rus barışı kuruldu ve Azak’ın Rusya’ya bırakılması kesinleşti.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Karlofça’daki müzakere sürecinde, yetmiş iki gün içerisinde toplam otuz altı oturum yapıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi, görüşmelerin yoğunluğunu gösteren bu iki sayıyı birlikte kaydeder. Dolayısıyla 26 Ocak 1699 tarihi, çok sayıda oturumun ardından gelen imza günüdür. Barışın diplomatik boyutunu anlamak için, sonuç kadar bu görüşme süresi de anlamlıdır. [3]
Antlaşma, Moroş ve Tisa nehirlerinde ortak kullanım hakları tanıyordu. İki imparatorluğun tebaası, bu nehirlerde balıkçılık yapabilecek ve hayvanlarını sulayabilecekti. Gündelik hayatla bağlantı burada doğrudandır: aynı su, geçim faaliyetleri için kullanılmaya devam edecekti. Böylece sınır düzenlemesi, balık tutmak ve hayvan sulamak gibi ihtiyaçları da kapsıyordu. [4]
Antlaşmanın ikinci maddesi, Moroş ve Tisa nehirlerindeki gemi geçişlerini korumaya yönelik yasak içeriyordu. Nehir suyunun değirmenler için başka yöne çevrilmesine bu nedenle izin verilmiyordu. Siz bu hükümde, su kullanımıyla ulaşım ihtiyacının birlikte düzenlendiğini açıkça görebilirsiniz. Karlofça metni, nehirlerden yararlanma hakkını tanırken gemilerin geçişini de koruma altına alıyordu. [4]
Luigi Ferdinando Marsili, yaklaşık sekiz yüz elli kilometrelik Osmanlı-Habsburg sınırı konusunda danışmanlık yaptı. Onun başkanlık ettiği Avusturya sınır komisyonu, 1699–1701 arasında ölçüm ve haritalama yürüttü. Çalışmalar, kabul edilen sınırın iki tarafında ikişer saatlik yürüyüş mesafesindeki alanları kapsıyordu. Dolayısıyla Karlofça’nın ardından, kararlaştırılan sınırın arazide ölçülmesi ve haritaya geçirilmesi gerekiyordu. [5]
Sık sorulan sorular
Karlofça Antlaşması tarihi nedir ve nerede imzalandı?
Karlofça Antlaşması, 26 Ocak 1699’da bugün Sırbistan sınırları içinde bulunan Karlofça’da imzalandı. Kasaba, Voyvodina bölgesindedir ve günümüzde Sremski Karlovci adını taşır.
Karlofça Antlaşması hangi padişah döneminde imzalandı?
Karlofça Antlaşması, Osmanlı padişahı II. Mustafa döneminde imzalanan barış düzenlemesidir. Sadrazam Amcazâde Hüseyin Paşa, padişahı barış görüşmelerini kabul etmeye ikna etti.
Karlofça Antlaşması ile kaybedilen yerler nerelerdir?
Banat ve Temeşvar dışındaki Osmanlı Macaristanı ile Erdel üzerindeki Osmanlı hâkimiyeti sona erdi. Lehistan-Litvanya Podolya ve Kamaniçe’yi geri alırken Venedik, Mora ve Dalmaçya’daki kazanımlarını korudu.
Azak Kalesi Karlofça Antlaşması ile mi kaybedildi?
Rusya ile Karlofça’da 24 Ocak 1699 tarihli iki yıllık ateşkes kararlaştırıldı. Azak Kalesi’nin Rusya’ya bırakılması, 14 Temmuz 1700 tarihli İstanbul Antlaşması’yla kesinleşti.
Karlofça Antlaşması’nın önemi nedir?
Osmanlı Devleti, Karlofça ile Avrupa’daki büyük çaplı toprak kayıplarını kabul etti. Macaristan ve Erdel’deki değişim, Orta Avrupa’daki güç dengesini Habsburglar lehine çevirdi.
Kaynaklar
- Vikipedi — Karlofça Antlaşması tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Treaty of Karlowitz en.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Karlofça, Karlofça Antlaşması islamansiklopedisi.org.tr
- Documents de droit international — 26 janvier 1699, Traité de Carlowitz documentsdedroitinternational.fr
- Edward Worth Library — Marking the border danube.edwardworthlibrary.ie
Görsel: Negotiation of the peace of Karlowitz.jpg — unknown person from Low Countries, Public domain
