Dərbənd (türkcə: Derbent) Rusiyanın Dağıstan Respublikasında (Dağıstan Cumhuriyeti), Xəzər dənizinin (Hazar Denizi) qərb sahilində yerləşən tarixi şəhərdir. Burada Qafqaz dağları (Kafkas Dağları) sahilə yaxınlaşır və arada dar keçid qalır. Təpə üzərindəki Narınqala (Narın Kale) və uzun müdafiə divarları həmin dəhlizə nəzarət etmək üçün qurulmuş sistemin hissələridir.
Dərbəndi anlamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə onun yerləşdiyi əraziyə baxın. Sahil zolağının eni cəmi təxminən üç kilometrdir. Bu məhdud ərazidə şəhərin müdafiə qurğuları sahili iç qala ilə birləşdirir, sonra qərbə, dağlara doğru uzanırdı. Divarların şəhərin əsas rəmzlərindən birinə çevrilməsini onun coğrafi mövqeyi izah edir.
Dərbənd Rusiyanın və Dağıstanın harasında yerləşir?
Dərbənd təxminən 42.0578° şimal enliyi və 48.2889° şərq uzunluğunda yerləşir. Şəhər Rusiya Federasiyasının (Rusya Federasyonu) tərkibindəki Dağıstan Respublikasına daxildir. Dağıstanın paytaxtı Mahaçqaladır (Mahaçkale). Dərbənd isə sahil keçidi və onun istehkamları ilə tanınan tarixi şəhərdir.
Türkiyə ətrafında səyahət planlaşdırırsınızsa, bu məkan fərqini nəzərə alın: haqqında danışılan Dərbənd Rusiyanın Dağıstan bölgəsindədir. Onun tarixi məkanı Xəzərin qərb sahilidir. Xəritədə dənizi və Qafqaz dağlarını birlikdə tapanda şəhərlə müdafiə divarları arasındakı əlaqəni daha asan anlaya bilərsiniz.
Dərbənd keçidi nədir?
Dərbənd keçidi şimaldakı Avrasiya çöllərini (Avrasya bozkırları) cənubdakı İran yaylası (İran Platosu) ilə birləşdirən təbii dəhlizdir. Təxminən üç kilometrlik sahil zolağı bu şimal–cənub yolunu dar bir ərazidən keçirirdi. Dərbəndin müdafiə sistemi dağla dəniz arasındakı həmin keçiddə yerləşirdi.
Divarlar yalnız yaşayış olan şəhər ərazisini əhatə etmirdi. İki paralel divar dənizlə Narınqala arasında uzanırdı. Dağ divarı isə iç qaladan qərbə doğru davam edirdi. Bu hissələr birlikdə müdafiə qurğularının coğrafi miqyasını göstərir. Təpədəki qala daha uzun bir sistemin yalnız bir hissəsi idi.
Dərbənd nə deməkdir? «Derbent ne demek» və «Derbent nedir»
Dərbənd adı fars dilindəki Darband formasından yaranıb. Adın tərkibindəki dar «qapı», band isə «maneə» və ya «bənd» deməkdir. Bu sözlər Xəzər dənizinin yanındakı dar keçidə istehkamları ilə nəzarət edən şəhərə uyğun gəlir.
Başqa bir tarixi ad da şəhərin qapılarla əlaqəsini ifadə edir. Türkcə Vikipediyanın istinad etdiyi «Hüdud əl-aləm» (Hudûdü’l-Âlem) əsərində Dərbənd «qapılar qapısı» mənasını verən Bab əl-Əbvab (Bâbü’l-Ebvâb) adlandırılır. Buna görə «Derbent nedir» deyə axtarış edənlər üçün tarixi mövzu həm şəhər, həm də sahil dəhlizindəki istehkamlı keçiddir.
Dərbəndin neçə yaşı var?
Dərbəndin yaşını izah etmək üçün bir neçə tarixə baxmaq lazımdır. UNESCO müdafiə məqsədli istifadənin ən qədim maddi dəlillərini e.ə. VIII və VII əsrlərə aid edir. Bu dəlillər ərazinin müdafiə üçün istifadəsini göstərir. Onları fasiləsiz şəhər məskunlaşmasının və günümüzə çatan daş istehkamların tarixindən ayırmaq lazımdır.
UNESCO-nun məlumatına görə, 1970-ci illərin sonlarından aparılan qazıntılar təxminən 2,000 illik fasiləsiz şəhər məskunlaşmasını təsdiqləyib. Bu, şəhərin uzun arxeoloji tarixini göstərir. Lakin günümüzə çatan bütün tikililərin eyni yaşda olması demək deyil. Erkən müdafiə fəaliyyəti, şəhərdə məskunlaşma və divarların tikintisi ayrı məsələlərdir.
Sasani (Sasani) müdafiə sistemi bu tarixə daha bir mərhələ əlavə edir. UNESCO onun başlanğıcını V əsrə aid edir. Encyclopaedia Iranica-da dərc edilmiş kitabə araşdırması isə şimal daş divarının və iç qalanın 568–569-cu illərdə tamamlandığını irəli sürür. Bu tarixlər Dərbəndin uzun tarixindəki konkret mərhələ və tikililərə aiddir.
Dərbəndin qala divarları necə işləyirdi?
Dərbəndin bir-birindən təxminən 300–400 metr aralı yerləşən iki paralel şəhər divarı vardı. Onlar dənizdən iç qalaya qədər təxminən 3.6 kilometr uzanırdı. Bu quruluş müdafiə sisteminin sahil ucunu təpədəki möhkəmləndirilmiş mövqe ilə birləşdirirdi.
Dağ divarı Narınqaladan qərbə doğru təxminən 40 kilometr davam edirdi. Sistemin miqyasını anlamaq üçün bu davamı nəzərə almaq vacibdir. Siz yalnız iç qalanı təsəvvür etsəniz, ondan kənara, dağlara doğru uzanan uzun müdafiə xəttini gözdən qaçırarsınız.
Sahildəki hissə də sahil xəttində bitmirdi. UNESCO bildirir ki, limanı qoruyan divarlar Xəzər dənizinin içinə 500 metr uzanırdı. Beləliklə, Dərbənd istehkamlarına şəhər divarları, təpədəki iç qala və dağ divarı ilə yanaşı, dənizə uzanan müdafiə hissəsi də daxil idi.
Dərbənd qalası — Narınqala nədir?
Narınqala Dərbəndin müdafiə sisteminin təpə üzərindəki iç qalasıdır. «Dərbənd qalası» və ya «Dərbənd istehkamı» axtaranlar bu əsas möhkəmləndirilmiş tikilini axtarırlar. Paralel şəhər divarları iç qala ilə dəniz arasında uzanırdı. Beləliklə, Narınqala daha geniş müdafiə quruluşunun bir hissəsi idi.
İç qalanın daş divarlarının qalınlığı təxminən 2.5–3.2 metr, hündürlüyü isə 10–15 metrdir. Bu ölçülər tikilinin miqyası haqqında konkret təsəvvür yaradır. Şəhərdən yüksəkdə yerləşməsi və divarlarla əlaqəsi onun sahil müdafiəsindəki rolunu izah edir.
2003-cü ildə UNESCO Dərbəndin iç qalasını, qədim şəhərini və qala tikililərini Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edib. Narınqala köhnə şəhəri və onun müdafiə qurğularını da əhatə edən tarixi ansambla daxildir.
Sasani istehkamları nə vaxt tikilib?
Encyclopaedia Iranica 560-cı illərin sonlarındakı əsas istehkam işlərini Sasani İranının (Sasani İranı) Türk xaqanlığının (Türk Kağanlığı) təhlükəsinə qarşı müdafiəsi ilə əlaqələndirir. Mənbənin kitabə təhlili şimal daş divarı və iç qala üçün 568–569-cu illəri əsaslandırır. Bu yozuma görə, həmin tikililər I Xosrovun (I. Hüsrev) hakimiyyətinin otuz yeddinci ilində tamamlanıb.
Bu oxunuş mübahisəlidir. Dərc edilmiş başqa bir yozum kitabədəki hakimiyyət ilini I Qubada (I. Kavad) aid edir. UNESCO isə müdafiə sisteminin başlanğıcını V əsrə aid edir. Buna görə istehkamların ümumi başlanğıcını konkret daş tikililər üçün irəli sürülən tamamlanma tarixindən ayırmaq lazımdır.
Dərbəndin siyasi tarixi necə dəyişib?
Türkcə Vikipediya ərəblərin Dərbəndi ələ keçirməsini 654-cü ilə aid edir. Mənbə şəhərin sonrakı dövrdə İslamın bölgəyə yayıldığı inzibati mərkəz rolunu təsvir edir. Beləliklə, istehkamlı keçid şəhərin inzibati və dini tarixinin də bir hissəsi olub.
Dərbənd 1747-ci ildə yaradılmış eyniadlı xanlığın paytaxtına çevrilib. 1813-cü ildə Gülüstan müqaviləsi (Gülistan Antlaşması) ilə Qacar İranının (Kaçar İranı) Dərbənd və Dağıstan üzərindəki suverenliyi Rusiya imperiyasına (Rusya İmparatorluğu) keçib. Bu dəyişikliklər Sasani istehkamları olan şəhərin necə indiki Rusiyanın tərkibinə daxil olduğunu izah etməyə kömək edir.
Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Kiçik bir kitabə Dərbənd divarlarını gündəlik həyatla əlaqələndirir. Şimal divarındakı orta fars dilində yazılmış 23 nömrəli kitabədə yalnız «su» sözü var. O, erkən orta əsrlərə aid saxsı su borularının yanında yerləşir. Hər gün istifadə etdiyiniz su haqqında düşünsəniz, bu qısa mətnin arxeoloji qalıqlarda görünən gündəlik ehtiyaclarla birbaşa əlaqəsini görə bilərsiniz.
Narınqala divarlarındakı başqa Sasani kitabələri tikintiyə cavabdeh olmuş Mōšīg və Ādurgušnasp adlarını qoruyub saxlayır. Bu adlar daş tikililərin tarixinə insanları da əlavə edir. İstehkamlar mübahisəli hökmdarlıq tarixi ilə yanaşı, onların inşasında iştirak etmiş konkret şəxslərin adlarını da yaşadır.
2017-ci ildə Dərbənd yaşayış yerində aparılan qazıntılarda doqquzotaqlı bina kompleksi araşdırılıb. Bürünc kəmər toqqaları, fibula və Sasani saxsı məmulatları onun V əsrə aid edilməsini əsaslandırıb. Kompleks müdafiə tikintisinin geniş tarixi ilə yanaşı, yaşayış yerindəki binalar barədə də dəlil verir.
Liman divarlarının asanlıqla gözdən qaçan başqa bir xüsusiyyəti var: onlar Xəzər dənizinin içinə 500 metr uzanırdı. Bu ölçünü təxminən 40 kilometrlik dağ divarı ilə yanaşı nəzərdən keçirdikdə müdafiə sisteminin iç qalanın hər iki tərəfində nə qədər uzağa çatdığı görünür.
Narınqaladakı yeraltı tikili nə olub?
Narınqalanın daxilindəki xaçşəkilli yeraltı tikilinin hündürlüyü təxminən 11 metrdir. Şimal–cənub istiqamətində ölçüsü 14.8 metr, şərq–qərb istiqamətində isə 13.4 metrdir. Forması və ölçüləri onun ilkin təyinatı haqqında fərqli yozumlara səbəb olub.
Ehtimallar arasında V və ya VI əsrə aid xristian kilsəsi və zərdüşti atəş məbədi var. 2019-cu ildə dərc edilmiş tədqiqat tikilinin XVII və XVIII əsrlərdə su anbarı kimi istifadə edildiyini bildirir. Tədqiqat binanın ilkin funksiyasını müəyyən etmir. Buna görə onun sonradan su anbarı kimi istifadəsini mənşəyi barədə nəzəriyyələrdən ayırmaq lazımdır.
2018-ci ilin yazında tədqiqatçılar tikilini kosmik şüa müonları vasitəsilə araşdırıblar. Təxminən 10 metr dərinlikdə yerləşdirilmiş detektorlar iki ay ərzində ölçmələr toplayıb. Bu araşdırma yeraltı binanın öyrənilməsinə fərqli üsul gətirib. Lakin onun ilkin təyinatı açıq qalıb.
Dərbəndin iqlimi necədir?
Köppen (Köppen) sisteminə görə, Dərbəndin iqlimi BSk, yəni soyuq yarımquraq iqlim kimi təsnif edilir. Dərc edilmiş iqlim cədvəlində orta gündəlik temperatur yanvarda 2.1°C, iyulda isə 24.9°C göstərilir. Bunlar aylıq orta göstəricilərdir. Tarixi şəhərə səfər etmək istəyənlərə fəsillər üzrə təsəvvür verir.
Xronologiya
- E.ə. VIII–VII əsrlər: UNESCO-nun müəyyən etdiyi ən qədim müdafiə təyinatı dəlilləri.
- V əsr: Erkən Sasani istehkam mərhələsi və qazıntılarda müəyyən edilmiş yaşayış yeri binaları.
- 568–569: Kitabənin bir yozumuna görə, şimal daş divarının və iç qalanın ehtimal olunan tamamlanma tarixi.
- 654: Türkcə Vikipediyanın göstərdiyi tarixə görə, ərəblərin Dərbəndi ələ keçirməsi.
- 1747: Dərbəndin eyniadlı xanlığın paytaxtına çevrilməsi.
- 1813: Gülüstan müqaviləsinə əsasən Rusiya imperiyasına keçməsi.
- 2003: İç qalanın, qədim şəhərin və qala tikililərinin Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi.
- 2017: Doqquzotaqlı bina kompleksinin qazıntı ilə araşdırılması.
- 2018: Xaçşəkilli yeraltı tikilinin müon radioqrafiyası təcrübəsi ilə araşdırılması.
Tez-tez verilən suallar
Dərbənd Rusiyadadır?
Bəli. Dərbənd Rusiya Federasiyasının tərkibindəki Dağıstan Respublikasındadır. Şəhər Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşir.
Narınqala bütün müdafiə sistemi deməkdir?
Narınqala təpədəki iç qaladır. Daha geniş sistemə iki paralel şəhər divarı, dənizə uzanan liman müdafiə qurğuları və qərbə doğru davam edən dağ divarı da daxil idi.
Dərbəndin 2,000 illik tarixi var?
UNESCO təxminən 2,000 illik fasiləsiz şəhər məskunlaşması barədə məlumat verir. Qurum e.ə. VIII və VII əsrlərə aid daha erkən müdafiə təyinatı dəlillərini də müəyyən edir.
Yeraltı bina əvvəlcə kilsə olub?
V və ya VI əsrə aid xristian kilsəsi yozumlardan biridir. Başqa bir yozuma görə, tikili zərdüşti atəş məbədi olub. 2019-cu il tədqiqatı onun sonrakı su anbarı istifadəsini qeydə alır, lakin ilkin funksiyasını müəyyən etmir.
Mənbələr
- UNESCO — Dərbəndin iç qalası, qədim şəhəri və qala tikililəri whc.unesco.org
- Encyclopaedia Iranica — Dərbənd epiqrafikası I iranicaonline.org
- Applied Sciences — Narınqala iç qalasındakı arxeoloji abidənin müdaxiləsiz tədqiqi üçün müon radioqrafiyası üsulu mdpi.com
- History, Archeology and Ethnography of the Caucasus — 2017-ci ildə Dərbənd yaşayış yerində aparılan qazıntılar caucasushistory.ru
- Wikipedia — Derbent en.wikipedia.org
- Vikipedi — Derbent, Dağıstan tr.wikipedia.org
- Vikipedi — Dağıstan tr.wikipedia.org
FAQ
Dərbənd haradadır?
Dərbənd Rusiyanın Dağıstan Respublikasında, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşir. Şəhər dənizlə Qafqaz dağları arasındakı dar sahil dəhlizindədir.
Dərbəndin neçə yaşı var?
UNESCO burada müdafiə məqsədli istifadənin ən qədim maddi dəlillərini e.ə. VIII və VII əsrlərə aid edir. Qazıntılar təxminən 2,000 illik fasiləsiz şəhər məskunlaşmasını da təsdiqləyir.
Narınqala nədir?
Narınqala Dərbəndin müdafiə sisteminin təpə üzərindəki iç qalasıdır. İki paralel şəhər divarı iç qalanı Xəzər sahili ilə birləşdirirdi.
Dərbənd nə deməkdir?
Ad fars dilindəki Darband formasından yaranıb. Bu ad «qapı» mənalı dar və «maneə» və ya «bənd» mənalı band sözlərindən ibarətdir.
Image: Derbent. Dagestan.jpg — Аль-Гимравий, CC BY-SA 3.0
