Port Royal Yamaykanın harasında yerləşir?
Port Royal (Port Royal) Yamaykanın (Jamaika) cənub-şərqində, Palisados (Palisadoes) qum dilinin ucunda yerləşir. Şəhər Kinqston limanının (Kingston Limanı) girişindədir. 7 iyun 1692-ci ildə zəlzələ yaşayış məntəqəsinin təxminən üçdə ikisinin dənizə batmasına səbəb oldu. Ardınca sunami gəldi və dağıntıları artırdı.
Siz Port Royalı xəritədə axtarırsınızsa, əvvəlcə Kinqston limanını tapın. Sonra Palisados boyunca onun ucuna doğru gedin. Bu mövqe şəhərin tarixinin böyük hissəsini izah edir. Sığınacaqlı, dərin sulu liman ticarətə şərait yaradırdı. Yerləşməsi isə limanın girişinin müdafiəsini ingilislər üçün əsas vəzifələrdən birinə çevirirdi.
Qum dilinin tarixi ingilis istehkamlarından əvvəl başlayırdı. Avropalılar gəlməzdən əvvəl taino xalqı (Taíno) buradan balıqçılıq düşərgəsi kimi istifadə edirdi. Sonrakı liman dövlət icazəsi ilə dəniz basqınları edən kapitanlar və batmış küçələrlə tanınmazdan çox əvvəl balıqçılıq üçün istifadə olunan ərazidə böyüdü.
Port Royal necə pirat şəhərinə çevrildi?
1655-ci ildə Yamaykanı ələ keçirən ingilislər Port Royalın strateji mövqeyini istehkamlarla möhkəmləndirməyə başladılar. Əvvəlcə yaşayış məntəqəsini Kaqvey (Cagway) adlandırdılar. Sonradan onun adı Port Royal oldu. 1655–1692-ci illər arasındakı dövrün böyük hissəsində şəhər Yamaykanın faktiki mərkəzi idi. Rəsmi paytaxt isə Spaniş Taun (Spanish Town) olaraq qalırdı.
Port Royalın piratlıqla əlaqəsinə Yamayka qubernatorunun icazə verdiyi dəniz basqınları da daxil idi. Qubernator burada yerləşən kapitanlara İspaniya gəmilərinə və yaşayış məntəqələrinə hücum etməyə icazə verən səlahiyyət sənədləri verirdi. Beləliklə, kapitanlara limanında sığınacaq verən adanın hakimiyyəti onların basqınlarını da rəsmi şəkildə dəstəkləyə bilirdi.
Henri Morqan (Henry Morgan) Port Royaldan baza kimi istifadə edirdi və 1688-ci ildə burada öldü. Onun şəhərlə əlaqəsi dövlət icazəsi ilə basqın edən konkret bir kapitanın adını Port Royalın tarixinə bağlayır. Lakin şəhərin sərvəti limandan keçən ticarətdən və kölələşdirilmiş afrikalıların alqı-satqısından da asılı idi. Şəhərin rifahından bəhs edən hər bir izahda köləlik mərkəzi yer tutmalıdır.
UNESCO-nun təsvir etdiyi XVII əsr yaşayış məntəqəsini altı müdafiə qalası qoruyurdu. Onlardan biri 1656-cı ildə Kromvel qalası (Fort Cromwell) adı ilə tikildi. 1662-ci ildə kral II Çarlzın (II. Charles) şərəfinə adı Çarlz qalası (Fort Charles) olaraq dəyişdirildi. Bu ad dəyişikliyi şəhərin zəlzələdən əvvəlki ingilis tarixinin bir hissəsini əks etdirir.
1692-ci il zəlzələsi Port Royalı necə batırdı?
Zəlzələ 7 iyun 1692-ci ildə baş verdi. Təxminən 33 akr, yəni təqribən 13.4 hektar ərazi dənizə batdı. Bu sahə Port Royalın təxminən 66 faizini təşkil edirdi. Deməli, şəhərin üçdə ikisinin batması barədə geniş yayılmış ifadə ölçülmüş sahənin təxmini təsviridir.
Dağılmanın əsas mexanizmlərindən biri qruntun mayeləşməsi idi. Zəlzələnin yaratdığı titrəyişlər Port Royalın altındakı qumlu çöküntülərin möhkəmliyini itirməsinə və maye kütlə kimi davranmasına səbəb oldu. Dayanıqlığın itməsi binaların altına da yayıldı. Yaşayış məntəqəsini daşıyan qrunt artıq onu etibarlı şəkildə saxlaya bilmirdi.
Siz Port Royalın batmasını təsəvvür edərkən qruntun bu möhkəmlik itkisini nəzərə alın. Şəhər qum dilinin üzərində yerləşirdi. Zəlzələ təkanları onun dayaqlandığı çöküntülərin vəziyyətini dəyişdi. Geoloji izah şəhərin yerləşdiyi yerlə onun böyük hissəsinin dənizə batması arasında birbaşa əlaqə yaradır.
Zəlzələdən sonra sunami gəldi. O, Port Royalın sahilboyu hissəsində gəmiləri sürüklədi və hələ ayaqda qalan tikililərə dəyən ziyanı artırdı. Beləliklə, qruntun dayanıqlığını itirməsi və suyun hərəkəti eyni fəlakətin ayrı-ayrı hissələri idi. İlk çökmədən salamat çıxan bina sonrakı dağıntılardan sığortalanmış deyildi.
Neçə nəfər öldü və fəlakət necə izah edildi?
Dəniz Arxeologiyası İnstitutu (Institute of Nautical Archaeology) zəlzələ zamanı təxminən 2,000 nəfərin dərhal öldüyünü bildirir. Sonrakı günlərdə xəsarətlər və xəstəliklər üzündən daha çox insan öldü. Buna görə ilkin ölüm sayı fəlakətin insan itkilərinin yalnız bir hissəsi kimi qəbul edilməlidir.
Fəlakətə dini izah da verildi. Yamayka Məclisinin (Jamaika Meclisi) hər il oruc tutulması barədə qərarında bu hadisə günahlara görə ilahi cəza kimi qiymətləndirilirdi. Bu münasibət fəlakətin mənəvi baxımdan necə başa düşüldüyünü göstərir. Batmanın fiziki izahının əsasında isə zəlzələnin qumlu qruntu mayeləşdirməsi dayanır.
Zəlzələdən sonra Port Royalda nə baş verdi?
Çarlz qalası Port Royalda 1692-ci il zəlzələsindən salamat çıxan yeganə qala idi. Mühəndis polkovnik Kristian Lilli (Christian Lilly) onu 1699-cu ildə yenidən tikdi. Qalanın salamat qalması göstərir ki, genişmiqyaslı dağıntılar yaşayış məntəqəsindəki bütün müdafiə tikililərini məhv etməmişdi.
Limanın qarşı sahilində Kinqston böyüdü və fəlakətdən sonra Port Royalın ticarət rolunu öz üzərinə götürdü. Port Royalın özü əsasən taxta tikililərlə yenidən quruldu. 1703-cü ildə böyük yanğın yenidən qurulmuş şəhərin xeyli hissəsini məhv etdi. Bu, zəlzələdən sonra daha bir ağır sarsıntı idi.
XVIII əsrdə Port Royal Britaniyanın hərbi dəniz bazası kimi əhəmiyyətini qorudu. 1907-ci ildə başqa bir güclü zəlzələ şəhərə ziyan vurdu. Beləliklə, onun tarixi məşhur batma hadisəsi ilə bitmir. Salamat qalan yaşayış məntəqəsi yenidən quruldu, hərbi dəniz məqsədləri üçün istifadə edildi və sonrakı dağıntıları da yaşadı.
Xronologiya
- 1655: İngilislər Yamaykanı ələ keçirdilər və Port Royalda istehkamlar qurmağa başladılar.
- 1656: Sonradan Çarlz qalası adlandırılan Kromvel qalası tikildi.
- 1688: Henri Morqan Port Royalda öldü.
- 7 iyun 1692: Zəlzələ, qruntun mayeləşməsi və sunami şəhəri dağıtdı. Təxminən üçdə ikisi batdı.
- 1699: Kristian Lilli Çarlz qalasını yenidən tikdi.
- 1703: Böyük yanğın yenidən qurulmuş yaşayış məntəqəsinə ziyan vurdu.
- 1907: Port Royalda başqa bir güclü zəlzələ baş verdi.
- 1959: Əqrəbləri 11:43-də dayanmış cib saatı tapıldı.
- 1981: INA, Texas A&M Universiteti və Yamayka Milli İrs Fondu birgə sualtı tədqiqatlara başladılar.
- 2025: UNESCO XVII əsrə aid arxeoloji kompleksi Dünya İrs Siyahısına daxil etdi.
- 2026: Məktub möhürləmək üçün qurğunu müəyyənləşdirən tədqiqat dərc edildi.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Fəlakət zamanı bəzi kərpic divarlar içəriyə, otaqların üstünə uçdu. Onların altında qalan əşyalar örtüldü və arxeoloji baxımdan qorundu. Beləliklə, dağıdıcı hadisə şəhərdəki əşyaların bir hissəsinin uçmuş tikinti materiallarının altında mühafizəsinə şərait yaratdı.
Sualtı mühit də mühüm rol oynadı. Oksigenin azlığı başqa şəraitdə çürüyə biləcək bir çox üzvi əşyanın qorunmasına kömək etdi. Arxeoloji tapıntılar arasında həm sualtı şərait sayəsində salamat qalan materiallar, həm də uçmuş divarların örtdüyü əşyalar var.
1959-cu ildə tapılan latun cib saatı 1686-cı ildə Amsterdamda (Amsterdam) hazırlanmışdı. Saat 11:43-də dayanmışdı. Bu göstərici zəlzələnin baş verdiyi vaxtla əlaqələndirilib. Saat fəlakətlə təsirli bir əlaqə yaradır. Lakin bu əlaqə vaxtın müstəqil şəkildə təsdiqlənmiş dəqiq göstəricisi kimi qəbul edilməməlidir.
Port Royal qazıntılarında araşdırılan beş binada yaşayış evləri, tütün çubuğu dükanı, meyxana və çəkməçi emalatxanası vardı. Siz tarixi gündəlik işlərinizlə əlaqələndirirsinizsə, çəkməçi emalatxanası gəmilər, qalalar və dövlət icazəli dəniz basqınları ilə yanaşı gündəlik həyata tanış bir bağ yaradır.
1989-cu ildə tapılan dəmir əşyanın nə olduğunu əvvəlcə müəyyənləşdirmək mümkün olmadı. 2026-cı ildə dərc edilən tədqiqat onun məktubları möhürləmək üçün mumu əridən masaüstü qurğu olduğunu müəyyənləşdirdi. Bu təyinat suya batmış şəhərdən çıxarılan əşyaların göstərdiyi fəaliyyətlərə yazışmanı da əlavə edir.
Zəlzələdən sonra liman dalğasının sürüklədiyi HMS Swan gəmisinin (HMS Swan) qalıqları 4-cü binanın 4A və 4B otaqlarına daxil oldu. Beləliklə, hərəkət edən gəminin izləri qazılmış konkret otaqların içində aşkarlandı. Bu tapıntı sunaminin dağıdıcı hərəkətini dəqiq arxeoloji məkanla əlaqələndirir.
Sualtı arxeologiya Port Royal haqqında nə göstərir?
INA, Texas A&M Universiteti (Texas A&M Üniversitesi) və Yamayka Milli İrs Fondu (Jamaika Ulusal Miras Vakfı) 1981-ci ildə suya batmış ticarət mərkəzində birgə sualtı tədqiqatlara başladılar. Araşdırdıqları binalar və əşyalar Port Royalı dənizçilik tarixi ilə yanaşı yaşayış və ticarət məkanları vasitəsilə də öyrənməyə imkan verir.
Müəyyənləşdirilən evlər və müəssisələr bu məkanların konkret təyinatını göstərir. Meyxana, tütün çubuğu dükanı və çəkməçi emalatxanası araşdırılan binalardakı fərqli fəaliyyətlərdən xəbər verir. Qorunmuş üzvi materiallar və məktub möhürləmə qurğusu şəhər sakinlərinin istifadə etdikləri əşyalar barədə əlavə dəlillər verir.
Port Royal niyə UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısındadır?
Port Royalın quruda və su altında qalan XVII əsr qalıqları 2025-ci ildə mədəni irs kimi UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edildi. Bu qərar arxeoloji kompleksin hər iki hissəsini birləşdirir. Quruda salamat qalmış qalıqlar və suya batmış yaşayış məntəqəsi eyni tarixi məkanın hissələridir.
UNESCO-nun irs ərazisi 27 hektarı əhatə edir. Onu əhatə edən bufer zona isə 292.27 hektardır. Bu rəqəmlər irs ərazisinin sərhədlərini və bufer zonasını göstərir. 13.4 hektar göstəricisi isə 1692-ci il zəlzələsi zamanı batan təxmini sahəni bildirir.
Tez-tez verilən suallar
Port Royal dəqiq haradadır?
Port Royal Yamaykanın cənub-şərqindəki Palisados qum dilinin ucunda yerləşir. Onun mövqeyi Kinqston limanının girişini müəyyən edir. Limanın sığınacaqlı, dərin suları XVII əsr liman şəhərinin ticarətinə şərait yaradırdı.
1692-ci ildə bütün şəhər batdımı?
Yaşayış məntəqəsinin təxminən 66 faizi batdı. Bu, təqribən 33 akr və ya 13.4 hektar sahəni əhatə edirdi. Çarlz qalası zəlzələdən salamat çıxdı və 1699-cu ildə yenidən tikildi. Fəlakətdən sonra Port Royalda həyat davam etdi.
Henri Morqanın Port Royalla əlaqəsi vardımı?
Henri Morqan Port Royaldan baza kimi istifadə edirdi və 1688-ci ildə burada öldü. Limandan fəaliyyət göstərən kapitanlar İspaniya gəmilərinə və yaşayış məntəqələrinə hücum etmək üçün Yamayka qubernatorundan səlahiyyət sənədləri ala bilirdilər.
Batmış şəhər sizə gündəlik həyat haqqında nə deyə bilər?
Qazılmış binalarda yaşayış evlərinə, tütün çubuğu dükanına, meyxanaya və çəkməçi emalatxanasına dair dəlillər tapılıb. Qorunmuş əşyalar arasında məktubları möhürləmək üçün mumu əridən qurğu da var. Bu tapıntılar suya batmış şəhəri iş, yazışma və gündəlik əşyalarla əlaqələndirir.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Port Royal tr.wikipedia.org
- Yamayka Milli İrs Fondu — Port Royal jnht.com
- İngiliscə Vikipediya — Port Royal en.wikipedia.org
- UNESCO — XVII əsr Port Royalının arxeoloji kompleksi whc.unesco.org
- Yamayka Milli İrs Fondu — Böyük zəlzələnin xatirəsi jnht.com
- Dəniz Arxeologiyası İnstitutu — Port Royal limanında qazıntılar nauticalarch.org
- National Geographic — «Dünyanın ən günahkar şəhəri» zəlzələ nəticəsində necə batdı nationalgeographic.com
- Tarixi arxeologiya — Möhürlənmiş tale link.springer.com
FAQ
Port Royal haradadır?
Port Royal Yamaykanın cənub-şərqində, Kinqston limanının girişindəki Palisados qum dilinin ucunda yerləşir.
Port Royal 1692-ci ildə necə batdı?
Zəlzələ təkanları qumlu qruntun mayeləşməsinə səbəb oldu. Yaşayış məntəqəsinin təxminən üçdə ikisi batdı. Ardınca gələn sunami dağıntıları artırdı.
Port Royal zəlzələsində neçə nəfər öldü?
Dəniz Arxeologiyası İnstitutunun hesablamasına görə, təxminən 2,000 nəfər dərhal öldü. Sonrakı günlərdə xəsarətlər və xəstəliklər əlavə ölümlərə səbəb oldu.
Port Royal tamamilə yox oldumu?
Yaşayış məntəqəsinin təxminən 66 faizi batdı. Çarlz qalası salamat qaldı və fəlakətdən sonra şəhərdə həyat davam etdi. Lakin 1703-cü ildə baş verən yanğın əlavə dağıntılar törətdi.
Image: PSM V40 D802 Port royal before the 1692 earthquake and the dotted area after.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
