Battal Gazi’nin adı, bir Emevî komutanın 740 yılında Akroinon’da öldüğü kayıtlarında geçer. Aynı ad, Anadolu’da bir türbeye ve bir film serisine de verilmiştir. Kitaplardaki komutan ile perdedeki kahraman arasında büyük bir mesafe var.
Bu yazıda tarihsel kişinin neye dayandığını, destanın nereden geldiğini ve Eskişehir’deki türbenin kendi tarihini bulacaksınız. Seyitgazi’ye gitmeyi düşünüyorsanız hangi bilginin kesin, hangisinin tartışmalı olduğunu da ayırt edebileceksiniz.
Battal Gazi kimdir ve gerçek mi?
Battal Gazi’nin tarihsel çekirdeği, VIII. yüzyılda Emevîlerin Bizans seferlerine katılan Abdullah el-Battal adlı komutandır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Battal, Abdullah’ın asıl adı değildir. Kahramanlığını belirten bir lakaptır.
Bu noktada küçük bir ayrıntı dikkat çeker. Battal Gazi genellikle Arap komutan olarak tanıtılır. İbnü’l-Esîr ise onu Emevîlere bağlı, Arap olmayan azatlı bir aileden gösterir. Yani kökeni tek bir cümleyle kapatılamaz.
Doğum yeri de tartışmalıdır. Türkçe Vikipedi doğumunu 690 veya 695’te Malatya’ya yerleştirir. Demir ve Erdem’in akademik incelemesi ise Antakya veya Şam ihtimalini de aktarır. Kesin bir doğum kaydı yoktur.
Soyu için de aynı durum geçerlidir. Destanlarda Battal, Hüseyin Gazi’nin oğlu ve Hz. Ali’nin soyundan gelen bir kahraman olarak anlatılır. TDV maddesi, tarihî kaynaklardaki çelişkili aile kayıtları yüzünden bunun doğrulanmış bir soy kütüğü sayılamayacağını belirtir.
Kısacası Battal Gazi uydurma bir isim değildir. Ancak bildiğiniz hikâyenin büyük kısmı, tarihsel kişinin etrafında sonradan örülmüştür.
Battal Gazi nereli, nerede yaşadı ve nerede savaştı?
Battal Gazi’nin tarihsel faaliyet sahası Kayseri, Afyon ve Eskişehir çevresiyle el-Cezîre ve Suriye bölgelerini kapsar. Bugünkü haritada bakarsanız bu, Orta Anadolu’dan Suriye’ye uzanan bir hattır. Bu hat, Emevî akınlarının sınır bölgesidir.
Geç Arap anlatıları, Battal’ı 717–718 İstanbul kuşatmasına katılmış gösterir. Ancak bu kuşatma anlatılarının menkıbevî niteliği, katılımını kesinleştirmeyi engeller. Bu yüzden kuşatmayı Battal’ın biyografisine sağlam bir tarih olarak yazmak doğru olmaz.
Güvenilir biçimde izlenebilen ilk seferi 727’dir. Ya‘kūbî ve Taberî’nin kayıtlarına göre Battal, Muâviye bin Hişâm komutasındaki Anadolu akınına katıldı. Bu seferde öncü kuvvetleri yönetti. Paflagonya’daki Gangra’yı, yani bugünkü Çankırı’yı ele geçirdi.
Bazı anlatılar Battal’ı Hârûnürreşîd dönemine yerleştirir. Ahmet Yaşar Ocak bu tarihlendirmeyi reddeder ve VIII. yüzyıl Emevî dönemini esas alır. Yüzyıllar arasındaki bu fark, destanın zamanla nasıl kaydığını gösterir.
Battal Gazi’nin gerçek yüzü: Akroinon ve ölüm
740 seferinde Battal ile Mâlik bin Şuayb 20.000 kişilik bir süvari kuvvetini yönetti. Bu kuvvet Akroinon’da III. Leon’un ordusuna yenildi. İki komutan da öldü.
Destanlardaki yenilmez kahraman imgesi ile bu kayıt arasında belirgin bir fark var. Tarihsel Battal, bir sınır savaşında ordusuyla birlikte yenilen bir komutandır.
Ölüm tarihi de kesin değildir. Yaygın olarak 740 verilir. TDV maddesi, tarihî kaynaklarda 731 ve 741 tarihlerinin de bulunduğunu söyler.
Türkçe Vikipedi, Akroinon savaş alanını modern Afyon yakınlarında gösterir. Seyitgazi’deki defin geleneğini ise ayrıca kaydeder. Bu iki bilgi aynı şey değildir. Savaşın yapıldığı yer ile türbenin adresi ayrı sorulardır. Türbeyi gezerken bu ayrımı akılda tutmak gerekir.
Battalnâme ve Battal Gazi Destanı: hikâye nereden geliyor?
Battalnâme, Abdullah el-Battal’ın tarihsel hayatını doğrudan kaydeden bir biyografi değildir. Anadolu’ya yerleşen Müslüman Türklerin oluşturduğu kahramanlık menkıbelerinin toplamıdır. Okuduğunuz bir olayın tarihe uyup uymadığını bu yüzden ayrıca denetlemeniz gerekir.
Yazıya geçirilme tarihi kesin değildir. Araştırmacılar XI. yüzyıl sonları ile XIII. yüzyıl başları arasındaki dönemi öne çıkarır. Bir üst sınır yine de var: 1245–1246’da yazılan Dânişmendnâme, Battalnâme’den parçalar alır. Demek ki metin bu tarihten önce mevcuttu.
Battal Gazi Destanı’nda hareket merkezi Malatya’dır. Olayların coğrafyası Anadolu’dan Çin, Hindistan ve Kuzey Afrika’ya uzanır. Tarihsel Battal’ın faaliyet sahası ise Anadolu ve Suriye çevresiyle sınırlıdır. Destan, haritayı çok geniş çizer.
Battal Gazi filmleri ve oyuncuları
Battal Gazi, Türk sinemasında Cüneyt Arkın’ın canlandırdığı bir film serisinin kahramanı olmuştur.
Battal Gazi türbesi nerede ve nasıl bir yer?
Battal Gazi’nin ziyaret edilen türbesi, Eskişehir’in Seyitgazi ilçesinde, Üçler Tepesi’nin kayalık yamacındaki külliyededir. Eskişehir’den yola çıkıp ilçeye vardığınızda külliye yamaçta kendini gösterir.
Türbe, sekizgen bir alt yapı üzerine kurulmuş kubbeli bir yapıdır. Seyitgazi Kaymakamlığı, Ümmühan Hatun’un Battal Gazi adına yaptırdığı türbe ve camiyi 1207–1208 yıllarına tarihler. Yani yapı, Battal’ın öldüğü tarihten yaklaşık 470 yıl sonrasına aittir.
Osmanlı dönemi eklerini aynı kaynaktan öğreniyoruz. Medrese, imarethane, tekke ve dergâh gibi yapılar 1511–1517 yıllarında eklendi. Gördüğünüz külliye bu yüzden iki dönemin izini taşır: Selçuklu çekirdeği ve Osmanlı ekleri.
Türbenin kuzey penceresindeki beş satırlık kitâbe de dikkat çeker. Bu kitâbe, Mihaloğulları’ndan Ali’nin yapıyı 1464’te onardığını bildirir.
Külliyenin başına gelenler de kayıtlıdır. Yeniçeri Ocağı’nın 1826’da kaldırılması ve Millî Mücadele dönemindeki Yunan işgali külliyede tahribata yol açtı. Vakıflar Genel Müdürlüğü külliyeyi 1956–1961 arasında restore etti.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Türbeyi ve destanı anlatan genel metinlerde şu ayrıntılar pek yer almaz:
- Türbede Battal Gazi’ye atfedilen sanduka yaklaşık 8 metre uzunluğundadır. Karşısında durduğunuzda ölçü, destanın büyüttüğü kahraman imgesini akla getirir.
- Türbenin gümüş levhalarla süslenmiş 1509 tarihli ahşap kapısı bugün Ankara Etnografya Müzesi’ndedir. Külliyeye gittiğinizde onu orada bulamazsınız.
- Türbeden gelen Selçuklu dönemine ait bir ibrik, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi’nde 102 envanter numarasıyla kayıtlıdır.
- Battalnâme’nin bilinen eski yazmaları arasında İstanbul Arkeoloji Kütüphanesi’ndeki 1436–1437 tarihli nüsha bulunur.
- Türkçe Battalnâme, Battal’ı konu alan Arapça Zâtü’l-himme destanının tercümesi veya uyarlaması değildir.
Kısa kronoloji
- 717–718 Geç anlatılar Battal’ı İstanbul kuşatmasına yerleştirir; katılımı kesin değildir.
- 727 Battal, Muâviye bin Hişâm’ın Anadolu seferinde öncü kuvvetleri yönetir.
- 740 Yaygın tarihlendirmeye göre Akroinon Muharebesi’nde ölür.
- XI. yüzyıl sonları–XIII. yüzyıl başları Battalnâme’nin yazıya geçirildiği düşünülen dönem.
- 1207–1208 Ümmühan Hatun’un yaptırdığı türbe ve caminin tarihlendirildiği yıllar.
- 1245–1246 Battalnâme’den parçalar içeren Dânişmendnâme yazılır.
- 1436–1437 Battalnâme’nin bilinen eski yazmalarından biri istinsah edilir.
- 1464 Mihaloğulları’ndan Ali türbeyi onarır.
- 1509 Bugün Ankara Etnografya Müzesi’nde bulunan türbe kapısının tarihi.
- 1511–1517 Külliyenin Osmanlı dönemi ekleriyle genişletildiği dönem.
- 1956–1961 Vakıflar Genel Müdürlüğü külliyeyi restore eder.
Sık sorulan sorular
Battal Gazi gerçek bir kişi mi?
Evet, tarihsel çekirdeği vardır. VIII. yüzyılda Emevîlerin Bizans seferlerine katılan Abdullah el-Battal adlı bir komutana dayanır. Destandaki olayların büyük bölümü ise sonradan eklenmiş menkıbelerdir.
Battal Gazi’nin türbesi nerede?
Eskişehir’in Seyitgazi ilçesinde, Üçler Tepesi’nin kayalık yamacındaki külliyededir. Türbe, kubbeli ve sekizgen bir alt yapı üzerine kurulmuştur.
Battal gerçek adı mıdır?
Kaynakların çoğuna göre hayır. Battal, Abdullah’ın kahramanlığını belirten bir lakaptır. Kişinin asıl adı Abdullah olarak anılır.
Battal Gazi hangi savaşta öldü?
Yaygın tarihlendirmeye göre 740’ta Akroinon Muharebesi’nde öldü. Tarihî kaynaklarda 731 ve 741 yılları da geçer. Bu yüzden ölüm tarihi kesin kabul edilmez.
Battalnâme tarihsel bir biyografi midir?
Hayır. Battalnâme, Anadolu’ya yerleşen Müslüman Türklerin oluşturduğu kahramanlık menkıbelerinin toplamıdır. Abdullah el-Battal’ın hayatını doğrudan kaydetmez.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Battal Gazi islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Battalnâme islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Seyyid Battal Gazi Külliyesi islamansiklopedisi.org.tr
- Seyitgazi Kaymakamlığı — Seyyid Battalgazi Külliyesi seyitgazi.gov.tr
- İngilizce Wikipedia — Abdallah al-Battal en.wikipedia.org
- Türkçe Vikipedi — Battal Gazi tr.wikipedia.org
- Necati Demir ve Mehmet Dursun Erdem — Türk Kültüründe Destan ve Battal Gazi Destanı makale.isam.org.tr
- İngilizce Wikipedia — Battal Gazi en.wikipedia.org
Görsel: Seyit Battal Gazi Külliyesi Battal Gazi Tomb in 2007 1879.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0
