Heydərpaşa vağzalı: İstanbulun kollektiv yaddaşı

Heydərpaşa vağzalı: dəniz sahilində keçid məntəqəsi

Heydərpaşa (Haydarpaşa) vağzalı İstanbulun Asiya tərəfində, Kadıköy rayonunun Rasimpaşa məhəlləsində, dənizin kənarında yerləşir. Onun hekayəsi 1872-ci ildə açılan dəmir yolu ilə başlayır. Sonradan vağzal Bağdad dəmir yolunun şimal başlanğıc terminalına çevrildi. Bu dəyişiklik sahilin müəyyən bir hissəsini daha böyük nəqliyyat layihəsi ilə bağladı.

Vağzal həm də İstanbulun kollektiv yaddaşını anlamağa imkan verir. Onun tarixində uzaq səfərlərə yola düşən qatarlar, şəhərətrafı gedişlər və düz qarşısındakı bərə körpüsü var. Siz bu tarixə monumental memarlıqdan başlaya bilərsiniz. Lakin 1969-cu ildə istifadəyə verilən elektrik şəhərətrafı qatarları gündəlik həyatla əlaqəni də göstərir: vağzal evlə şəhərin başqa bir hissəsi arasında təkrarlanan səfərlərin də bir parçası idi.

Bu gün onun tarixi qatları relslərin altına qədər uzanır. 2018-ci ildə başlanan qazıntılar qədim Xalkedonun (Khalkedon) qərb limanı ətrafında qalıqlar üzə çıxardı. Dəmir yolu tikintisi, arxeoloji tapıntılar və bərpa işləri indi eyni ərazidə birləşir. Heydərpaşanı anlamaq üçün bu müxtəlif tarixləri birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır.

Heydərpaşa necə Bağdad dəmir yolunun terminalına çevrildi?

1871-ci ildə Sultan Əbdüləziz (Abdülaziz) Heydərpaşa ilə İzmit arasında dəmir yolu çəkilməsini əmr etdi. İlk stansiya binası və dəmir yolu xətti 22 sentyabr 1872-ci ildə istifadəyə verildi. Heydərpaşanın dəmir yolu tarixi belə başladı. Bu tarix bu gün orada gördüyünüz binanın açılış tarixi deyil.

Osmanlı Anadolu Dəmir Yolu Şirkəti 1888-ci ildə stansiya və xəttin idarəçiliyini üzərinə götürdü. Növbəti dönüş nöqtəsi 1904-cü il oldu. Heydərpaşa Bağdad dəmir yolunun şimal başlanğıc terminalı seçildi. Artan hərəkət və genişlənən vəzifəsi daha böyük vağzala ehtiyac yaratdı.

İndiki binanın tikintisi 1906-cı ildə başladı. Hadisələrin ardıcıllığı əhəmiyyətlidir. Heydərpaşa əvvəlcə İzmit istiqamətindəki dəmir yoluna xidmət edirdi. Sonra Bağdad dəmir yolu layihəsində yer aldı. Daha böyük bina onun vəzifəsi və nəqliyyat tələbatı dəyişdikdən sonra tikildi.

Siz Heydərpaşanı Bağdad dəmir yolu ilə əlaqələndirirsinizsə, əsas tarix 1904-cü ildir. Stansiyanın özü isə bundan onilliklər əvvəl işləyirdi. Onun dəmir yolu tarixi ilə indiki binasının tarixi bir-birinə bağlıdır, amma fərqli vaxtlarda başlayır.

İndiki vağzal binası nə vaxt açılıb?

TDV İslam Ensiklopediyası indiki vağzalın memarları kimi Otto Ritter və Helmuth Cununun adlarını göstərir. Binanın tamamlanmasını 1908-ci ilə aid edir. Türkcə Vikipediya onun istifadəyə verildiyi tarix kimi 19 avqust 1908-ci ili göstərir.

İngiliscə Vikipediyaya görə, rəsmi açılış Sultan V Mehmedin doğum günündə, 4 noyabr 1909-cu ildə keçirilib. Bu tarixlər ayrı mərhələləri bildirir: tikintinin tamamlanması, istifadəyə verilmə və rəsmi açılış. Hər tarixin hansı mərhələyə aid olduğunu göstərmək xronologiyanı izləməyi asanlaşdırır.

1917-ci ildə sahildə daha bir memarlıq elementi yarandı. Vedat Tek vağzalın qarşısındakı bərə körpüsünü layihələndirdi. Körpü Kütahya çiniləri ilə bəzədildi. Beləliklə, bərə körpüsünün memarlığı dəmir yolu terminalının düz yanında yer aldı. İki nəqliyyat növü eyni sahil mənzərəsində birləşdi.

Xronologiya

• 1871: Sultan Əbdüləziz Heydərpaşa–İzmit dəmir yolunun tikintisini əmr edir.
• 22 sentyabr 1872: İlk stansiya və dəmir yolu xətti istifadəyə verilir.
• 1888: Osmanlı Anadolu Dəmir Yolu Şirkəti stansiya və xəttin idarəçiliyini üzərinə götürür.
• 1904: Heydərpaşa Bağdad dəmir yolunun şimal başlanğıc terminalı təyin edilir.
• 1906: İndiki vağzal binasının tikintisi başlayır.
• 19 avqust 1908: Türkcə Vikipediyaya görə, indiki bina istifadəyə verilir.
• 4 noyabr 1909: İngiliscə Vikipediya rəsmi açılışı bu tarixə aid edir.
• 1917: Vedat Tek vağzalın qarşısındakı bərə körpüsünü layihələndirir.
• 29 may 1969: Heydərpaşa–Gebze xəttində elektrik şəhərətrafı qatarları işləməyə başlayır.
• 28 noyabr 2010: Təmir zamanı vağzalın damında yanğın baş verir.
• Fevral 2012: Uzaq məsafəli qatar reysləri dayandırılır.
• 19 iyun 2013: Şəhərətrafı qatarların hərəkəti dayandırılır və vağzalda sərnişin qatarlarının fəaliyyəti başa çatır.
• 6 dekabr 2013: Yanğınla bağlı iki işçi və bir şirkət sahibi məhkum edilir.
• 2018: Platformalarda və dəmir yolu ərazisində arxeoloji qazıntılar başlayır.
• 2021-ci ilin oktyabrınadək: Qazıntılarda təxminən 12,000 sikkə tapılır.
• Aprel 2022: Ellinizm dövrünə aid kremasiya dəfni barədə məlumat verilir.
• 23 sentyabr 2026: Açıqlamada gecikmələr qruntun mayeləşməsi riskinə qarşı möhkəmləndirmə işləri və yeni arxeoloji tapıntılara görə layihədə edilən dəyişikliklərlə əlaqələndirilir.
• 2027: Sərnişin daşımalarının bərpası üçün təsdiqlənmiş tarix deyil, həmin mərhələnin tamamlanması üçün açıqlanan hədəf ilidir.

Heydərpaşada qatar reysləri niyə dayandırıldı?

Heydərpaşa–Gebze şəhərətrafı xətti elektrikləşdirildikdən sonra, 29 may 1969-cu ildə elektrik qatarlarının hərəkəti başladı. Bu, vağzalın Bağdad dəmir yolundakı rolu ilə yanaşı, yerli nəqliyyatdakı yerini də göstərir. Heydərpaşa həm şəhərətrafı gedişlərə, həm də daha uzun səfərlərə xidmət edirdi.

İstanbul–Ankara yüksək sürətli dəmir yolu və Marmaray işləri üçün uzaq məsafəli qatar reysləri 2012-ci ilin fevralında dayandırıldı. Şəhərətrafı qatarlar bundan sonra da işləməyə davam etdi. Onların hərəkətinin 19 iyun 2013-cü ildə dayandırılması ilə Heydərpaşada sərnişin qatarlarının fəaliyyəti başa çatdı.

Siz vağzalın bağlanması barədə oxuyarkən bu fasilələri ayırd etmək faydalıdır. 2012-ci ilin fevralı uzaq məsafəli reyslərin dayandırıldığı vaxtdır. 2013-cü ilin iyunu isə şəhərətrafı qatarların daha sonra dayandırıldığı vaxtı göstərir. Sərnişin daşımaları mərhələlərlə dayandı.

2010-cu il yanğınında nə baş verdi?

28 noyabr 2010-cu ildə təmir işləri zamanı Heydərpaşanın damında yanğın baş verdi. Yanğın da sonradan qatar reyslərinin dayandırılması kimi vağzalın yaxın tarixinin bir hissəsidir. Bu hadisələr müxtəlif vaxtlarda baş verib və ayrı nəzərdən keçirilməlidir.

Məhkəmə prosesində müdafiə tərəfi elektrik nasazlığı ehtimalını irəli sürdü. 6 dekabr 2013-cü ildə məhkəmə izolyasiya işlərini aparan iki işçini və şirkət sahibini ehtiyatsızlıqdan yanğına səbəb olmaqda təqsirli bildi. Hər birinə on ay həbs cəzası verildi.

Elektrik nasazlığı barədə irəli sürülən izah və məhkəmənin gəldiyi nəticə bu işin ayrı hissələridir. Müdafiə tərəfi mümkün səbəblərdən birini irəli sürmüşdü. Hökm isə ehtiyatsızlıqdan yanğına səbəb olmağa görə cinayət məsuliyyətini müəyyənləşdirdi. Bu fərqi saxlamaq mübahisəli izahı təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etməyin qarşısını alır.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz detallar

Heydərpaşa binasının planı U şəklindədir, amma qolları bərabər deyil. Şimal qolu cənub qolundan qısadır. Bu detal sizə binanın memarlığını yalnız dənizə baxan fasad əsasında deyil, daha dəqiq təsəvvür etməyə imkan verir.

Ərazinin adı ilə bağlı da tarixi fikir ayrılığı var. TDV İslam Ensiklopediyası adı III Səlimin paşalarından biri ilə bağlayan fikrə etiraz edir. Əvəzində, burada XVI əsrdə köşk tikdirmiş Heydər paşanı (Haydar Paşa) göstərir. Onun kimliyi barədə qeyri-müəyyənliyin olduğunu da qeyd edir.

Dəmir yolu ərazisinin altındakı tapıntılar daha qədim dövrlərə gedib çıxır. 2021-ci ilin oktyabrınadək qazıntılarda təxminən 12,000 sikkə tapılmışdı. Onların arasında e.ə. V əsrə aid erkən Xalkedon şəhər sikkəsi də vardı. Həm tapıntıların sayı, həm də bu erkən nümunə qazıntının tək bir tapıntıdan daha geniş miqyasını göstərir.

Müqəddəs Bassa kilsəsi kimi müəyyənləşdirilən tikilinin apsidasında toplu məzar aşkarlandı. Burada təxminən 28 nəfərin qalıqları vardı. Tikilinin müəyyənləşdirilməsi və məzarın yerləşdiyi yer vağzal ərazisinin tarixinə dini həyat və dəfnlə bağlı daha bir qat əlavə edir.

Başqa bir məzar barədə 2022-ci ilin aprelində məlumat verildi. Ellinizm dövrünə aid bu kirəmit məzarda kremasiya izləri vardı. Rahmi Asalın sözlərinə görə, məzara iki dəfn hədiyyəsi qoyulmuşdu. Tapıntı ərazinin arxeoloji mənzərəsinə fərqli dəfn adəti əlavə edir.

Qazıntılarda İkinci Dünya müharibəsi zamanı əsgərlərin düzəltdiyi təhlükəsizlik tunelləri də aşkarlandı. Beləliklə, qədim məzarlar və müharibə dövrünün tunelləri eyni geniş qazıntı tarixində yer alır. Heydərpaşanın yeraltı tarixi qədim Xalkedonla bitmir, bir neçə dövrü əhatə edir.

Dəmir yolu platformalarının altında nə var?

Vağzalın platformalarında və dəmir yolu ərazisində arxeoloji işlər 2018-ci ildə başladı. İstanbul Arxeologiya Muzeyinin direktoru Rahmi Asal 2021-ci ildə qazıntı sahəsinin qədim Xalkedonun qərb limanı daxilində yerləşdiyini bildirdi. Bu, dəmir yolu ərazisini daha qədim sahil məkanı ilə əlaqələndirir.

Sikkələr, məzarlar və təhlükəsizlik tunelləri həmin məkanın bir neçə ayrı tarixi qatını göstərir. Dəmir yolu buraya 1872-ci ildə gəlib. E.ə. V əsrə aid sikkə və Ellinizm dövrünün dəfni daha əvvəlki dövrlərə aiddir. İkinci Dünya müharibəsinin tunelləri isə dəmir yolu ərazisinin altındakı tarixə daha bir fəsil əlavə edir.

İstanbul Heydərpaşa vağzalı: bərpa və 2027-ci il hədəfi

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi 2026-cı ildə vağzalın Mərmərə dənizinə baxan üç fasadında bərpa və konservasiya işlərinin tamamlandığını bildirdi. Həmin fasadlardakı tikinti iskeleləri sökülmüşdü. Bu, geniş bərpa işləri daxilində konkret bir mərhələnin tamamlanması idi.

Binanın konstruksiyası ilə bağlı işlər qrafikdə əsas yer tutmağa davam edirdi. Nazir Mehmet Nuri Ersoy 23 sentyabr 2026-cı ildə ilkin planlarda təxminən 1,000 taxta bünövrə svayının göstərildiyini söylədi. Georadar onların yalnız 200-nün yerində olduğunu müəyyənləşdirmişdi. Bu rəqəmlər binanın görünən hissələrinin altındakı bünövrəyə aid idi.

Eyni açıqlamada gecikmələr qruntun mayeləşməsi riskinə qarşı möhkəmləndirmə işləri və arxeoloji parkdakı yeni tapıntılara görə layihədə edilən dəyişikliklərlə əlaqələndirildi. 1 noyabr 2026-cı il tarixinə olan son açıqlanmış hədəf birinci mərhələnin 2027-ci il ərzində tamamlanması idi. Siz bunu həmin mərhələnin tamamlanma hədəfi kimi qəbul etməlisiniz. Açıqlamada sərnişin qatarlarının qayıdacağı dəqiq gün göstərilmirdi.

Tez-tez verilən suallar

İstanbulun Asiya tərəfində, Kadıköyün Rasimpaşa məhəlləsində, dəniz sahilində yerləşir.

Xeyr. İlk stansiya 1872-ci ildə açılıb. İndiki binanın tikintisi 1906-cı ildə başlayıb və 1908-ci ildə tamamlanıb.

1904-cü ildə bu dəmir yolunun şimal başlanğıc terminalı seçilib. Bu vəzifə və artan hərəkət daha böyük vağzal binasına ehtiyac yaradıb.

Xeyr. 1 noyabr 2026-cı il tarixinə olan açıqlamada birinci mərhələnin 2027-ci ildə tamamlanması hədəflənirdi. Sərnişin daşımalarının bərpası üçün tarix göstərilməmişdi.

Mənbələr

1. Vikipedi — Haydarpaşa vağzalı tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Haydarpaşa dəmir yolu vağzalı en.wikipedia.org
3. TDV İslam Ensiklopediyası — Haydarpaşa islamansiklopedisi.org.tr
4. Anadolu Agentliyi — Haydarpaşa vağzalındakı yanğın işi üzrə hökm aa.com.tr
5. Anadolu Agentliyi — Haydarpaşa vağzalında arxeoloji qazıntılar aa.com.tr
6. Anadolu Agentliyi — Haydarpaşada Ellinizm dövrünə aid kirəmit məzar aşkarlandı aa.com.tr
7. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Haydarpaşanın bərpası barədə açıqlama basin.ktb.gov.tr
8. Habertürk — Nazir Ersoyun Haydarpaşanın bərpa qrafiki barədə açıqlaması haberturk.com

Image: Haydarpaşa Terminal in Istanbul..JPG — edit:Alborzagros owner:Far-gh, CC BY-SA 4.0