İstanbulun Ədviyyat bazarı niyə Misir bazarı adlanır?

Siz Ədviyyat bazarını görməzdən əvvəl onun qoxusunu duyursunuz. Qapılardan darçın, mixək və şirin lokum ətri yayılır. Amma lövhələrdəki ad bir çox ziyarətçini təəccübləndirir. İstanbulda bir ədviyyat bazarı niyə başqa ölkənin adını daşıyır?

Qısa cavab belədir: türkcə Mısır Çarşısı adı «Misir bazarı» deməkdir. «Qarğıdalı bazarı» demək deyil. Ətraflı cavab isə vergilərdən, bir məsciddən, sultan anasından, bir neçə əsr ərzində baş vermiş yanğınlardan və təmirlərdən keçir. Bu yazıda onların hamısı ilə tanış olacaqsınız.

İstanbulun Ədviyyat bazarı haradadır?

Bazar İstanbulun Fateh (Fatih) rayonundakı Eminönüdə yerləşir. Yeni məscidin (Yeni Cami) arxasında, Gül bazarının (Çiçek Pazarı) yanındadır. Məscidi tapa bilirsinizsə, deməli, bazara az qalıb.

Ünvanı belə göstərilir: Rüstem Paşa Mahallesi, 34116 Fatih/İstanbul. Bu ünvanı xəritə tətbiqinizə yazın.

Bina L şəklində planlaşdırılıb və altı qapısı var. Bu rəqəmi yadda saxlayın. Aşağıda görəcəyiniz kimi, ilk illərdə hər qapının öz təyinatı olub.

Niyə Misir bazarı adlanır?

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin Mədəniyyət Portalı (Kültür Portalı) bu adı iki amillə əlaqələndirir:

• Tikintinin maliyyələşdirilməsinə kömək edən, Misirdən toplanmış vergilər.
• Bazarda satılan Misir malları və ədviyyatlar.

Beləliklə, adın arxasında həm maliyyə, həm də ticarət tarixçəsi dayanır. Tikinti xərclərinin bir hissəsi Misirdən qarşılanıb, satılan malların bir hissəsi də Misirdən gəlib.

Ad binadan sonra yaranıb. Mədəniyyət Portalına görə, «Mısır Çarşısı» adı yalnız XVIII əsrin ortalarından işlənməyə başlayıb. Ondan əvvəl XVII əsr tarixçiləri bazardan başqa adlarla bəhs edirdilər: «Yeni bazar» və «Validə bazarı». Osmanlı türkcəsində validə sultanın anasına deyilirdi. Bu söz birbaşa bazarı tikdirməyi əmr edən qadına işarə edir.

«Qarğıdalı bazarı» deyil

Müasir türkcədə mısır sözü qarğıdalı mənasında da işlənir. Geniş yayılmış səhv də buradan qaynaqlanır. Bəziləri adı «Qarğıdalı bazarı» kimi tərcümə edir.

Vikipediyanın Ədviyyat bazarı haqqında məqaləsində bu tərcümənin yanlış olduğu bildirilir. Addakı Mısır ölkəni bildirir. İngiliscə binanın həm Spice Bazaar, yəni Ədviyyat bazarı, həm də Egyptian Bazaar, yəni Misir bazarı adlandırıldığını görə bilərsiniz. Hər iki ad eyni məkana aiddir.

Gündəlik həyatdan bir müqayisə edək. Öz şəhərinizdə uzaq bir şəhərin adını daşıyan küçəni düşünün. Onun adı həmin küçədə yetişən nədənsə deyil, o şəhərdən gətirilən mallardan gəlmiş ola bilər. Misir bazarında da məntiq eynidir: ad malların haradan gəldiyini göstərir.

Kim tikdirib və nə üçün?

Bazar yalnız ədviyyat satmaq üçün tikilməyib. Məqsəd məscidin xərclərini qarşılamaq olub.

Mədəniyyət Portalı onu Yeni məscid kompleksinin gündəlik xərclərini ödəmək üçün tikilmiş arasta, yəni dükanlar sırası kimi təsvir edir. Vikipediya əlavə edir ki, dükanların icarə gəlirləri məscidin saxlanmasına ayrılırdı.

Siz bu məntiqi gündəlik həyatdan tanıyırsınız. Sakinlərdən yığılan aylıq ödənişlərlə lifti, istilik sistemini və təmiri maliyyələşdirilən bir binanı düşünün. Bazarda da eyni fikir daha böyük miqyasda həyata keçirilirdi. Dükanlar pul qazandırır, həmin pulla məscidin fəaliyyəti təmin olunurdu.

Əmri IV Mehmedin (IV. Mehmed) anası Turhan sultan (Turhan Sultan) verib. İşlər 1660-cı ildə başlayıb. Mədəniyyət Portalına görə, əvvəlcə baş memar sarayın baş memarı — Hassa Baş Mimarı Kazım ağa olub. Bazar 1664-cü ildə tamamlananda isə memar Mustafa ağa idi.

Tarixi ardıcıllıq

• 1660: Turhan sultanın əmri ilə bazarın tikintisi başlayır.
• 1664: Mustafa ağa binanı tamamlayır.
• XVIII əsrin ortaları: «Mısır Çarşısı» adı işlənməyə başlayır.
• 1691: Bazarda böyük yanğın baş verir.
• 1940: İkinci böyük yanğın baş verir.
• 1940-1943: İstanbul Bələdiyyəsi bazarı bərpa edir.
• 1941: Yeni məscidin həyətindən çəkilən yol məscidi bazardan ayırır.
• 1969-cu ildən: Zərgərlər, çərəz satıcıları və delikates dükanları açılmağa başlayır.
• 2018: Dua kürsüsünü və dam örtüyünü də əhatə edən bərpa tamamlanır.

İlk illərdə kim nə satırdı?

İlk dövrdə bazar iki peşə qrupuna ayrılmışdı: dərman bitkiləri və ədviyyat satan əttarlar (aktar) və pambıq satıcıları.

Altı qapı onların arasında bölüşdürülmüşdü. İstanbul İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyinə görə:

• Balıqbazarı (Balıkpazarı), Həsirçilər (Hasırcılar) və Kətançılar (Ketenciler) qapıları əttarlara verilmişdi.
• Yeni məscid, Hasəki (Haseki) və Gül bazarı qapıları pambıq satıcılarına verilmişdi.

Eyni mənbə ilk dövrə aid rəqəmlər də verir. 100 dükanın 49-u əttarlara ayrılmışdı. Qalanları pambıq satıcılarına və yorğançılara verilmişdi.

Əttar dükanlarının özünəməxsus quruluşu vardı. Ön tərəfdə peyk adlanan taxta oturacaq yerləşirdi. Dükanın arxasında anbar və emalatxana vardı. Mallar elə oradaca, müştəridən bir neçə addım aralıda saxlanır və hazırlanırdı.

Yanğınlar, yol və bərpalar

Bazarın tarixi sakit keçməyib. Vikipediya iki böyük yanğını qeyd edir: biri 1691-ci ildə, digəri 1940-cı ildə baş verib.

İkinci yanğından sonra İstanbul Bələdiyyəsi 1940-1943-cü illərdə bazarı bərpa edib. Elə həmin dövrdə, 1941-ci ildə Yeni məscidin həyətindən yol çəkilib. Bu yol məscidi onun xərclərini qarşılamaq üçün tikilən bazardan ayırıb.

Ən son böyük bərpa 2018-ci ildə tamamlanıb. Anadolu Agentliyinin məlumatına görə, tağbəndlərin üstündəki dəmir-beton qat götürülüb. Onun yerinə qurğuşunla örtülmüş taxta dam qurulub. Bunu köhnə binanın üstündən ağır müasir qapağı götürüb ona uyğun damı geri qaytarmaq kimi təsəvvür edin.

Bu gün bazarda nə var?

Zamanla ticarətin çeşidi dəyişib. Anadolu Agentliyi 2018-ci ildə yazırdı ki, bazarda 1969-cu ildən zərgərlər, çərəz satıcıları və delikates dükanları açılmağa başlayıb. Mədəniyyət Portalına görə, bu gün burada ədviyyat və lokum satıcıları ilə yanaşı zərgərlərə və hədiyyə dükanlarına da rast gələ bilərsiniz.

Ona görə də yalnız ədviyyat piştaxtaları gözləməyin. Bir dükanı seçməzdən əvvəl lövhələrə baxın. Alış etməzdən əvvəl bir neçəsini müqayisə edin.

İş saatları

25 oktyabr 2026-cı ildə yoxlanarkən bazarın öz saytında iş saatları həftənin yeddi günü 08.00-19.30 göstərilirdi. Vikipediyanın türkcə məqaləsində də bazarın bazar günləri açıq olduğu bildirilir. İş saatları dəyişə bilər. Xüsusi olaraq bazara getməzdən əvvəl onları yoxlayın.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz detallar

Lövhəsiz dükanlar. Bəzi dükanlar saçaqlarından asılan nişanlarla tanınırdı. Bunlar dəvəquşu yumurtası, qayıq, qayçı və ya qotaz ola bilərdi. Müştəri sevdiyi dükanı onun nişanından tapa bilirdi.

Qapının üstündə məhkəmə. Hasəki qapısının yuxarı mərtəbəsində məhkəmə yerləşirdi. Tacirlərin öz aralarındakı, eləcə də tacirlərlə əhali arasındakı mübahisələr burada həll olunurdu.

Naxışların üstündə boya. 2018-ci ildə tamamlanan bərpa zamanı işçilər Dua kürsüsündəki boya qatlarını təmizləyiblər. Anadolu Agentliyinin məlumatına görə, altından ilkin əl işi naxışlar — kalem işi üzə çıxıb.

Məscidlə bazar arasındakı yol. Yeni məscidin həyətindən 1941-ci ildə çəkilən yolun əhəmiyyətini bu gün gözdən qaçırmaq asandır. Amma bu yol birlikdə planlaşdırılan iki binanı bir-birindən ayırıb: bazar məscidin xərclərini ödəyirdi.

Tez-tez verilən suallar

İstanbulun Ədviyyat bazarı niyə Misir bazarı adlanır?

Mədəniyyət Portalı adı həm tikintinin maliyyələşdirilməsinə kömək edən, Misirdən toplanmış vergilərlə, həm də burada satılan Misir malları və ədviyyatlarla əlaqələndirir. Buradakı Mısır Misir ölkəsini bildirir.

«Mısır Çarşısı» Qarğıdalı bazarı deməkdir?

Xeyr. Türkcədə mısır sözü qarğıdalı mənasında da işlənir, amma bazarın adı ölkəyə aiddir. Onu Qarğıdalı bazarı kimi tərcümə etmək səhvdir.

İstanbulun Ədviyyat bazarı haradadır?

İstanbulun Fateh rayonunun Eminönü məhəlləsində, Yeni məscidin arxasında və Gül bazarının yanında yerləşir. Ünvanı belə göstərilir: Rüstem Paşa Mahallesi, 34116 Fatih/İstanbul.

Misir bazarı bazar günləri açıqdır?

Bəli. Vikipediyanın türkcə məqaləsində bazarın bazar günləri açıq olduğu bildirilir. 25 oktyabr 2026-cı ildə yoxlanarkən bazarın öz saytında iş saatları həftənin hər günü 08.00-19.30 göstərilirdi.

Misir bazarını kim tikdirib?

Tikinti IV Mehmedin anası Turhan sultanın əmri ilə 1660-cı ildə başlayıb. Tikintinin əvvəlində baş memar Kazım ağa olub. 1664-cü ildə tamamlanarkən isə memar Mustafa ağa idi.

Mənbələr

1. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Mədəniyyət Portalı, “Misir bazarı” kulturportali.gov.tr
2. Vikipediya — “Misir bazarı” tr.wikipedia.org
3. Vikipediya — “Ədviyyat bazarı” en.wikipedia.org
4. İstanbul İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — “Bazarlar-Bədəstənlər” istanbul.ktb.gov.tr
5. Anadolu Agentliyi — “Bərpa edilən Misir bazarı və Nüsrətiyyə məscidi açılır” aa.com.tr
6. Anadolu Agentliyi — “351 ildir darçın və mixək qoxuyan bazar” aa.com.tr

FAQ

Image: Spice Bazaar in Istanbul.jpg — Deckkohl, CC0