Bluetooth adı X əsrdə Danimarka və Norveçi idarə etmiş Vikinqlər dövrü kralı Göydiş Haraldın (türkcə: Mavi Diş Harald) adından götürülüb. Onun birləşdirici hökmdar kimi tanınması qısa məsafəli radio rabitəsi standartının müvəqqəti adına ilham verib. Həmin müvəqqəti ad sonradan daimi qalıb.
Siz gündəlik həyatda Bluetooth loqosunu görəndə, əslində, Haraldın baş hərflərini bildirən iki birləşdirilmiş runa baxırsınız. Beləliklə, ad və işarə kralla iki ayrı əlaqəni qoruyur. Ad onun birləşdirici rolunu xatırladır, işarə isə H və B hərflərini göstərir.
Bluetooth niyə belə adlanır?
Bluetooth SIG-in rəsmi məlumatına görə, adı 1996-cı ildə Intel şirkətindən Jim Kardach təklif edib. Intel, Ericsson və Nokia qısa məsafəli radio rabitəsi standartını müzakirə edirdilər. Bluetooth əvvəlcə bu işin kod adı idi.
Kardach Haraldın birləşdirici rolu ilə layihənin məqsədi arasında bənzərlik görmüşdü. Texnologiya kompüter və mobil telefon sənayelərini qısa məsafəli simsiz bağlantılar vasitəsilə bir araya gətirəcəkdi. Əraziləri birləşdirməklə tanınan kral bu məqsədə tarixi bənzətmə verirdi.
Son adın seçilməsinə praktik maneələr də təsir etdi. PAN adı nəzərdən keçirildi, lakin bu ad internetdə artıq geniş yayılmışdı. Digər namizəd olan RadioWire üçün əmtəə nişanı axtarışını vaxtında başa çatdırmaq mümkün olmadı. Bluetooth adı qaldı.
Göydiş Harald Qormsson kim idi?
Haraldın qədim skandinav dilində adı Haraldr Blátǫnn Gormsson idi. Vikinqlər dövrünün bu hökmdarının Danimarkadakı hakimiyyəti adətən təxminən 958–986-cı illərə aid edilir. Norveç üzərində hakimiyyəti isə təxminən 970–985/986-cı illərlə tarixləndirilir.
Atası Qoca Qorm (türkcə: Yaşlı Gorm), anası isə Tira (türkcə: Thyra) idi. Danimarka taxtında onun yerinə oğlu Çəngəlsaqqal Sven (türkcə: Çatalsakal Sweyn) keçdi.
Haraldr adı «ordu» mənasını verən hari və «idarə etmək» mənasını verən wald kökləri ilə əlaqələndirilir. Bluetooth isə onun adının başqa hissəsinə aiddir. Bu, Blátǫnn ləqəbinin geniş tanınan qarşılığıdır.
Haraldın Norveç kralı olmasından danışarkən kral səlahiyyəti ilə faktiki idarəçiliyi ayırmaq lazımdır. Təxminən 970-ci ildən Haraldın hakimiyyəti dövründə Norveçi faktiki olaraq Haakon Siqurdsson (türkcə: Haakon Sigurdsson) idarə edirdi. Kralın hər iki ölkə üzərində hakimiyyəti onları şəxsən eyni qaydada idarə etdiyi demək deyildi.
Haralda niyə Göydiş deyirdilər?
Ənənəvi izah Blátǫnn ləqəbini qaralmış və ya çürümüş dişlə əlaqələndirir. Bu izah ləqəbin səbəbini hökmdarın xarici görünüşündə axtarır. Lakin əsl səbəb hələ də məlum deyil.
Günümüzə çatan yazılı sübutun tarixi əhəmiyyətlidir. Göydiş ləqəbinin məlum olan ən erkən yazılı qeydi təxminən 1140-cı ildə Chronicon Roskildense əsərində görünür. Bu, Haraldın ölümündən təqribən 150 il sonraya təsadüf edir.
Siz dişlə bağlı izahın təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim olunduğunu görsəniz, bu zaman fərqini nəzərə alın. Təxminən 1140-cı ildə qeydə alınmış ləqəb öz-özlüyündə X əsrdə yaşamış kralın dişlərinin vəziyyətini sübut etmir. Ənənəvi izah və günümüzə çatan yazılı qeyd fərqli növ dəlillərdir.
Göydiş Haraldla bağlı Bluetooth işarəsi nə deməkdir?
Bluetooth loqosu Kiçik Futhark əlifbasından iki işarəni birləşdirir. Hagall — ᚼ — H hərfini bildirir. Bjarkan — ᛒ — isə B hərfini göstərir. Birlikdə onlar Harald Bluetooth adının baş hərflərini ifadə edir.
Beləliklə, işarənin Haraldla əlaqəsi sadəcə vikinqləri xatırlatmaqdan daha dəqiqdir. Onun hissələri kralın adındakı hərfləri göstərir. Birləşdirilmiş təsvir və texnologiyanın adı eyni tarixi hökmdara istinad edir.
Loqodakı runlar bu müasir adlandırma hekayəsini Haraldın Yellinqdəki (türkcə: Jelling) günümüzə çatmış abidəsi ilə də əlaqələndirir. Loqoda runlar baş hərfləri göstərir. Böyük Yellinq daşındakı run yazısı isə onun valideynlərini yad edir və kral kimi nailiyyətlərini bəyan edir.
Göydiş Haraldın run daşında nə yazılıb?
Harald təxminən 965-ci ildə Qorm və Tiranın xatirəsinə böyük Yellinq daşını ucaltdırıb. Buna görə abidə həm ailə bağını, həm də krallıq bəyanatını qeydə alır. Valideynlərinin xatirəsini yaşatmaq onun əsas məqsədlərindəndir.
Yazıda Harald bütün Danimarka və Norveçi ələ keçirdiyini, danimarkalıları isə xristian etdiyini bəyan edir. Bunlar kralın öz abidəsində irəli sürdüyü iddialardır. Onları bəyanat kimi oxumaq daşın nə elan etdiyi ilə onun ərazilərində hakimiyyətin necə həyata keçirildiyi arasındakı fərqi qoruyur.
Daşın üzərində təsvirlər də var. Bir üzündə Skandinaviyada məlum olan ən erkən Məsih təsviri yerləşir. Digər üzündə bədəninə ilan dolanmış heyvan göstərilir. Abidə yazılı mesajı bu oyma fiqurlarla birləşdirir.
Haraldın xristianlıq barədə bəyanatı Danimarkada xristianların ilk dəfə meydana çıxdığı vaxtı göstərmir. Danimarka Milli Muzeyi onun təxminən 965-ci ildəki elanından əvvələ aid xristianlıqla bağlı metal tapıntıları göstərir. Kral danimarkalıları xristian etdiyini bəyan etməzdən əvvəl də ölkədə xristianlıq mövcud idi.
Göydiş Haraldın vikinqlər tarixində yeri nədir?
Haraldın hakimiyyəti Vikinqlər dövrünün krallığını, ərazilər üzərində hakimiyyəti və xristianlığa keçidi bir araya gətirir. Yellinq yazısında Danimarka, Norveç və danimarkalıların xristianlaşdırılması bir kral bəyanatında yer alır. Bu nailiyyətlər onun valideynlərinin yad edilməsi ilə yanaşı təqdim olunur.
Vidukindin (türkcə: Widukind) təxminən 970-ci ildə qeydə aldığı xristianlığa keçid əfsanəsi fərqli bir hekayə danışır. Bu rəvayət Haraldın din dəyişməsini Popponun qızdırılmış dəmiri yanmadan daşıması ilə əlaqələndirir. Bu, kralın qərarını təsdiqlənmiş şəkildə izah edən fakt deyil, qeydə alınmış əfsanədir.
Danimarkanın mədəni irs qurumu Almaniya imperatorunun təzyiqi ilə bağlı mümkün siyasi izah da təqdim edir. Bu izah qeyri-müəyyən olaraq qalır. Yellinq daşı xristianlaşdırmanın açıq bəyanatını verir. Haraldın din dəyişməsi barədə mətnlər isə bunun üçün müxtəlif izahlar təklif edir.
Yellinqdə nə görə bilərsiniz?
Yellinqdəki iki böyük kurqanın diametri təxminən 70 metrdir, hündürlükləri isə 11 metrə çatır. UNESCO-ya görə, Haraldın böyük run daşı onların tam ortasında yerləşir. Bu mövqe yazını daha böyük abidələr kompleksinin bir hissəsinə çevirir.
Siz daşı təkbaşına təsəvvür edirsinizsə, bu ölçülər onun ətrafını göz önünə gətirməyə kömək edir. İki kurqan Haraldın valideynlərinin adlarını çəkən, Danimarka və Norveç üzərində hakimiyyətini elan edən abidənin yerləşdiyi sahəni iki tərəfdən əhatələyir.
Kilsənin yerləşdiyi ərazi də bir-birini əvəz etmiş tikililərin izlərini qoruyur. Haraldın ilk taxta kilsəsi indiki daş kilsənin yerində dayanırdı. Daş kilsə tikilməzdən əvvəl ən azı üç taxta kilsə yanğın nəticəsində məhv olmuşdu.
Göydiş Haraldın şəcərəsi nə göstərir?
Haraldın yaxın kral ailəsinə atası Qoca Qorm, anası Tira, oğlu və varisi Çəngəlsaqqal Sven daxildir. Böyük Yellinq daşında yad edilən valideynlər Qorm və Tiradır.
Başqa bir run yazısı Haraldı evliliyi vasitəsilə tanıdır. Sønder Vissingdə onun Tove adı ilə də tanınan slavyan həyat yoldaşı Tófa Mistivirin qızı və Qormun oğlu Haraldın arvadı kimi təqdim edilir. Yazı qadının mənşəyini ərinin ailəsi ilə əlaqələndirir.
Yellinq və Sønder Vissing yazıları birlikdə müxtəlif ailə bağlarını qeydə alır. Harald Yellinqdə valideynlərini yad edib. Sønder Vissing yazısı isə Tófanı həm atası, həm də Haraldla evliliyi vasitəsilə tanıdır.
Göydiş Harald nə vaxt vəfat edib?
Haraldın təxminən 985–986-cı illərdə vəfat etdiyi qəbul olunur. Danimarka taxtında onun yerinə oğlu Çəngəlsaqqal Sven keçib. Dəfn yeri isə məlum deyil.
Bremenli Adam (türkcə: Bremenli Adam) təxminən 1072-ci ildə yazırdı ki, Harald Roskildedə tikdirdiyi kilsədə dəfn olunub. Danimarkanın mədəni irs qurumu bu məlumatı qəbrin yerinin təsdiqi saymır. Buna görə Roskilde təsdiqlənmiş məzar yeri deyil, yazılı mənbədə göstərilən dəfn yeridir.
Xronologiya
- Təxminən 958: Haraldın Danimarka kralı kimi hakimiyyəti başladı.
- Təxminən 965: Valideynlərini yad edən, kral kimi nailiyyətlərini və danimarkalıların xristianlaşdırılmasını elan edən böyük Yellinq daşını ucaltdırdı.
- Təxminən 970: Norveç üzərində krallığı başladı. Faktiki idarəçiliyi Haakon Siqurdsson həyata keçirirdi.
- Təxminən 985–986: Harald vəfat etdi və Danimarkada onun yerinə Çəngəlsaqqal Sven keçdi.
- Təxminən 1072: Bremenli Adam Haraldın Roskildedə dəfn olunması barədə məlumatı qeydə aldı.
- Təxminən 1140: Chronicon Roskildense onun Göydiş ləqəbinin məlum olan ən erkən yazılı istifadəsini qeydə aldı.
- 1996: Jim Kardach Bluetooth adını texnologiya üçün müvəqqəti kod adı kimi təklif etdi.
- May 2011: Konservasiya işləri zamanı böyük Yellinq daşının ilkin dayağı və sonradan əlavə edilmiş bünövrəsi müəyyənləşdirildi.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz detallar
Böyük Yellinq daşının runları üfüqi sətirlərlə yazılıb. Onların düzülüşü xristian əlyazmalarını xatırladır və bir çox run yazısından fərqlənir. Bu quruluş da oyma fiqurlarla yanaşı nəzərdən keçirə biləcəyiniz konkret xüsusiyyətdir.
May 2011-ci ildə aparılan konservasiya işləri daşın təxminən 965-ci ilə aid ilkin dayağını müəyyənləşdirdi. İşlər zamanı 1586-cı ildə əlavə edilmiş bünövrə də aşkarlandı. Bu tapıntılar Harald dövründəki ilkin quruluşu abidənin altına sonradan edilmiş müdaxilədən ayırmağa imkan verir.
Daşın təsvirləri 1996–1997-ci illərdən bəri Danimarka pasportlarında da yer alır. Motivlərə Məsih, heyvan və ilan daxildir. Beləliklə, Haraldın abidəsinin müasir dövrlə əlaqəsi Bluetooth loqosunda işlədilən run baş hərfləri ilə məhdudlaşmır.
Tez-tez verilən suallar
Göydiş Harald vikinq kralı idi?
Bəli. O, Vikinqlər dövrünün kralı idi. Danimarkanı təxminən 958-ci ildən 986-cı ilədək, Norveçi isə təxminən 970-ci ildən 985/986-cı ilədək idarə edib.
Bluetooth loqosu Haraldın baş hərflərini göstərir?
Bəli. Loqo H və B hərflərini bildirən Kiçik Futhark runlarını — Hagall ᚼ və Bjarkan ᛒ — birləşdirir.
Xristianlığı Danimarkaya ilk dəfə Harald gətirib?
Onun Yellinq daşı danimarkalıları xristian etdiyini bəyan edir. Lakin xristianlıqla bağlı metal tapıntılar təxminən 965-ci ildəki bu elandan əvvəl də Danimarkada xristianların olduğunu göstərir.
Göydiş Haraldın qəbrinin yeri məlumdur?
Xeyr. Bremenli Adam onun Roskildedə dəfn olunduğunu yazıb. Lakin Danimarkanın mədəni irs qurumu Haraldın dəfn yerini naməlum hesab edir.
Mənbələr
- Bluetooth SIG — Adın mənşəyi bluetooth.com
- Wikipedia — Harald Bluetooth en.wikipedia.org
- Vikipedi — I Harald (Danimarka kralı)) tr.wikipedia.org
- Danimarka Milli Muzeyi — Yellinq daşı en.natmus.dk
- UNESCO — Yellinq kurqanları, run daşları və kilsəsi whc.unesco.org
- Danimarka Mədəni İrs Agentliyi — Yellinq abidələri, ingiliscə xülasə slks.dk
- Danimarka Mədəniyyət və Saraylar Agentliyi — Yellinq abidələri slks.dk
- Martin Schwarz Lausten — Danimarkanın kilsə tarixi api.pageplace.de
FAQ
Bluetooth niyə belə adlanır?
Intel şirkətindən Jim Kardach bu adı 1996-cı ildə Intel, Ericsson və Nokia arasında aparılan müzakirələr zamanı təklif edib. Göydiş Haraldın birləşdirici rolu kompüter və mobil telefon sənayelərini qısa məsafəli simsiz rabitə vasitəsilə birləşdirmək üçün tarixi bənzətmə yaradıb.
Haralda niyə Göydiş deyirdilər?
Ənənəvi izah onun ləqəbini qaralmış və ya çürümüş dişlə əlaqələndirir. Lakin ləqəbin əsl mənşəyi məlum deyil. Ləqəbin məlum olan ən erkən yazılı qeydi təxminən 1140-cı ilə, ölümündən təqribən 150 il sonraya aiddir.
Bluetooth işarəsi nə deməkdir?
Loqo Kiçik Futhark əlifbasının Hagall ᚼ və Bjarkan ᛒ runlarını birləşdirir. Bunlar Harald Bluetooth adının baş hərfləri olan H və B-ni bildirir.
Göydiş Harald harada dəfn olunub?
Onun dəfn yeri məlum deyil. Bremenli Adam təxminən 1072-ci ildə Haraldın Roskildedə tikdirdiyi kilsədə dəfn olunduğunu yazıb. Lakin Danimarkanın mədəni irs qurumu bu yeri təsdiqlənmiş dəfn yeri saymır.
Image: Jelling stone.jpg — Ljunie, CC BY-SA 4.0
