Kral Knut, yaxud Böyük Knut kim idi?
Kral Knut (türkcə: Knut), yaxud Böyük Knut (Büyük Knut), Skandinaviya hökmdarı idi. O, 1016–1035-ci illərdə İngiltərəni (İngiltere), 1018–1035-ci illərdə isə Danimarkanı (Danimarka) idarə edib. 1028-ci ildə Norveç (Norveç) tacını da əldə edib. Tarixçilər onun bu krallıqlar üzərində birləşmiş hakimiyyətini Şimal dənizi imperiyası (Kuzey Denizi İmparatorluğu) adlandırırlar. Onun həyat yolu hərbi fəthləri bir neçə ölkəni idarə etməyin gündəlik işi ilə birləşdirir.
Knutun hekayəsi sizi İngiltərəyə yürüşdən Trondheymdəki (Trondheim) tacqoymaya aparır. Əvvəlcə, 1016-cı ildə İngiltərə gəldi. 1018-ci ildə Danimarka onun ardınca gəldi. On il sonra Norveç də onun krallıqlarına qoşuldu. Hakimiyyətinin miqyasını təsəvvür edərkən bu ayrı-ayrı mərhələləri nəzərə almalısınız.
Knut həm də xristian kral idi. O, ailəsində xristianlığı qəbul etmiş ikinci nəslə mənsub idi. Onun hakimiyyəti dövründə əvvəlki ingilis qanunlarının böyük toplusu hazırlandı. O, nüfuzlu erllərlə əməkdaşlıq etdi və Romaya (Roma) səfər etdi. Döyüşlər onun İngiltərəni necə ələ keçirdiyini izah edir. Lakin kral kimi fəaliyyətinin yalnız bir hissəsini əhatə edir.
Cnut adı necə tələffüz olunur?
Cnut və Canute eyni hökmdarın adının ingiliscə yazılışlarıdır. Qədim skandinav dilində bu ad Knútr şəklindədir. İngiliscə tələffüzü /kəˈnjuːt/, təxminən «kuh-NYOOT» kimidir. Vurğu son hecaya düşür. Siz muzeydəki məlumat lövhəsində Cnut, başqa bir mətn daxilində isə Canute adına rast gəlsəniz, hər ikisi bu kralı bildirə bilər.
Böyük Knut adı İngiltərədə 1016-cı ildən 1035-ci ilədək hökm sürmüş hökmdarı bildirir. Bu tarixləri yadda saxlamaq onun hekayəsini zaman içində yerləşdirməyə kömək edir. Danimarkada krallığı daha sonra, 1018-ci ildə başladı. Norveçi isə 1028-ci ildə əldə etdi.
Knut və vikinqlər: onun yüksəlişi necə başladı?
Knutun atası Danimarka kralı Çəngəlsaqqal Sven (Çatalsakal Sweyn) idi. Qardaşı II Harald da Danimarka kralı olmuşdu. Beləliklə, Knut İngiltərədəki hadisələrə Danimarkanın hakim ailəsinin üzvü kimi qatıldı. 1013-cü ildə atasının İngiltərə yürüşündə iştirak etdi.
Sven 3 fevral 1014-cü ildə öldü. Bundan sonra Danimarka ordusu Knutu kral seçdi. İngiltərənin əyanları isə başqa seçim etdilər: Etelredi (Æthelred) Normandiyadan (Normandiya) geri çağırdılar. Ordunun seçimi Knuta İngiltərə üzərində mübahisəsiz hakimiyyət vermədi. Atasının ölümündən sonra taxta rəqib iddialar qaldı.
Knut 1013–1014-cü illərin yürüşündən sonra, 1015-ci ildə İngiltərəyə qayıtdı. Bu qayıdış onun növbəti il əldə etdiyi krallığa doğru həlledici addım idi. İngiltərədəki hakimiyyəti Svenin ölümündən dərhal sonra taxtın ona keçməsi ilə başlamadı. Bu hakimiyyət ardıcıl yürüşlərin nəticəsində quruldu.
Knut necə İngiltərə kralı oldu?
18 oktyabr 1016-cı ildə Knutun ordusu Assandun döyüşündə Kral Dəmirböyür Edmundun (Demir Kaburga Edmund) ordusunu məğlub etdi. Döyüşün yeri hələ də mübahisəlidir. Esseksdəki (Essex) Aşinqdon (Ashingdon) və Aşdon (Ashdon) mümkün yerlər kimi göstərilir. Siz bu yerlərdən hər hansı birini qəti qəbul etmədən qələbənin dəqiq tarixini göstərə bilərsiniz.
Knut və Edmund 1016-cı ildə İngiltərəni öz aralarında böldülər. Edmund elə həmin ilin sonrakı aylarında öldü. Bununla Knut bütün ölkənin hökmdarı oldu. Hadisələrin ardıcıllığı əhəmiyyətlidir: hərbi qələbədən sonra krallıq bölündü, Edmundun ölümündən sonra isə təkhakimiyyətlilik yarandı.
Knutun İngiltərə kralı kimi tacqoyması 1017-ci ildə Londonda (Londra) keçirildi. Bununla belə, onun hakimiyyətinin başlanğıcı 1016-cı ilə aid edilir. Bu fərq iki ayrı hadisəni əks etdirir: İngiltərə üzərində hakimiyyətin əldə edilməsini və tacqoyma mərasiminin keçirilməsini.
1017-ci ilin iyulunda Knut Normandiyalı Emma (Normandiyalı Emma) ilə evləndi. Emma əvvəlki İngiltərə kralı Etelredin dul arvadı idi. Bu nikah Knutu İngiltərə əyanlarının cəmi bir neçə il əvvəl geri çağırdığı hökmdarın ailəsinə bağladı.
Böyük Knut krallıqlarını necə idarə edirdi?
Knut qardaşı II Haraldın 1018-ci ildə ölümündən sonra Danimarka taxtına çıxdı. Artıq həm İngiltərəni, həm də Danimarkanı idarə edirdi. 1028-ci ildə Trondheymdə Norveç tacını aldı. Bununla üçüncü krallığı da hakimiyyətinə qatdı.
Onun öhdəlikləri dənizin o biri tayında da kömək tələb edirdi. Knut Skandinaviyada olarkən nüfuzlu ingilis və danimarkalı erllər İngiltərənin idarəsində ona yardım edirdilər. Siz də səfərə çıxarkən gündəlik işlərinizi başqasına həvalə etmisinizsə, buradakı praktik vəziyyət sizə tanış gələr. Knut ölkədə olmayanda idarəçilik işlərini başqaları görməli idi.
Onun hakimiyyəti dövründə əvvəlki ingilis qanunlarının böyük toplusu hazırlandı. Bu, onun krallığının konkret inzibati tərəfini göstərir. Yürüşlər və taclarla yanaşı, İngiltərədə əvvəldən mövcud olan qanunların toplanması da onun hakimiyyətinin bir hissəsi idi.
1018-ci ildə Knut ümumilikdə 82,500 funt Danegeld ödənişi aldı. Bu ödəniş onun Danimarka taxtını əldə etdiyi ilə təsadüf edir. Çox vaxt döyüşlər və sonradan yaranmış dalğalar hekayəsi ilə xatırlanan bu hakimiyyət dövrünə aid böyük məbləğli maliyyə qeydi də var.
Knut 1027-ci ildə II Konradın (II. Konrad) imperator kimi tacqoymasında iştirak etmək üçün Romaya getdi. Bu səfər onun 1028-ci ildə Norveçi əldə etməsindən əvvəl baş verdi. Beləliklə, səfərləri şəxsən idarə etdiyi krallıqların hüdudlarından kənara da uzanırdı. O, artıq İngiltərə və Danimarka kralı olduğu vaxt başqa bir hökmdarın tacqoymasında iştirak etmişdi.
Knutun ailəsi və varisləri kimlər idi?
Knutun Elfgifu (Ælfgifu) və Emmadan dörd övladı vardı. Elfgifudan olan övladları Sveyn (Svein) və Harold idi. Emmadan olan övladları isə Hartaknut (Harthacnut) və Gunhild idi. Onun ölümündən sonra İngiltərə taxtının kimə keçdiyini izləyərkən bu ailə əlaqələri xüsusilə əhəmiyyət qazanır.
Dovşanayaq Harold (Tavşan Ayak Harold) İngiltərəni 1035–1040-cı illərdə idarə etdi. Ondan sonra, 1040–1042-ci illərdə Hartaknut hökm sürdü. Hər ikisi Knutun oğlu idi. Onların ardıcıl hakimiyyəti ailənin İngiltərədəki krallığını 1035-ci ildən sonraya da daşıdı. Lakin heç birinin hakimiyyəti atalarının İngiltərədəki hakimiyyəti qədər uzun çəkmədi.
Xronologiya
- Təxminən 995: Knutun doğumu üçün göstərilən təxmini tarix.
- 1013: Çəngəlsaqqal Svenin İngiltərə yürüşündə iştirak etdi.
- 1014: Svenin ölümündən sonra Danimarka ordusu Knutu seçdi; İngiltərə əyanları Etelredi geri çağırdılar.
- 1015: İngiltərəyə qayıtdı.
- 18 oktyabr 1016: Assandunda Dəmirböyür Edmundun ordusunu məğlub etdi.
- 1016: Edmundun ölümündən sonra bütün İngiltərənin hökmdarı oldu.
- 1017: Londonda ona tac qoyuldu və Normandiyalı Emma ilə evləndi.
- 1018: II Haraldın ölümündən sonra Danimarka taxtını əldə etdi.
- 1027: Romada II Konradın imperator kimi tacqoymasında iştirak etdi.
- 1028: Trondheymdə Norveç tacını aldı.
- Təxminən 1031: New Minster Liber Vitae kitabında təsvir edildi.
- 12 noyabr 1035: Dorsetdəki Şaftsberidə öldü.
- 1642: Əsgərlər Vinçesterdə ona aid olduğu qəbul edilən qalıqların saxlandığı sandıqları zədələdilər.
Kral Knut həqiqətən dalğaları dayandırmağa çalışıbmı?
Knutun dalğalara əmr verməsi haqqında hekayə ilk dəfə XII əsrdə Hantinqdonlu Henrinin (Huntingdonlu Henry) yazısında görünür. Deməli, hekayə ilk dəfə Knutun ölümündən sonra qeydə alınıb. Bu, kral haqqında sonradan formalaşmış təsəvvürün bir hissəsidir. Onu müxtəlif cür yozulmuş bir hekayə kimi oxumaq lazımdır.
Yozumlardan biri bu hadisəni xristian təvazökarlığının nümayişi kimi təqdim edir. Kralın dənizə hökm edə bilməməsi kral hakimiyyətinin sərhədlərini göstərir. Sonrakı qərəzli salnamələr isə eyni hərəkəti dəlilik kimi yozublar. Beləliklə, hamıya tanış olan təkəbbürlü kral obrazı hekayənin başa düşülmə yollarından yalnız biridir.
Knutun xristian olması təvazökarlıq yozumunu anlamağa kömək edir. O, ailəsində ikinci nəsil xristian idi. Bu fakt dalğalar hekayəsini onun hakimiyyəti dövründə sənədləşdirilmiş hadisəyə çevirmir. Lakin dini yozumun onun sonrakı şöhrətində niyə yer aldığını izah edir.
Səyahət bələdçilərində tapmayacağınız təfərrüatlar
Knutun öz dövründə yaradılmış təsviri New Minster Liber Vitae adlı monastır xatirə kitabında günümüzə çatıb. Kitab təxminən 1031-ci ilə aid edilir. Təsvir onun sağlığında hazırlanıb. Sonrakı dalğalar hekayəsindən fərqli olaraq, bu təsvir kralı hakimiyyətdə olduğu dövrdən bizə göstərir.
Britaniya Muzeyindəki (British Museum) gümüş sikkə başqa bir maddi əlaqə yaradır. Onun kolleksiya nömrəsi E.6477-dir. Sikkəni Batda (Bath) Aethestan zərb edib. Diametri 19 millimetr, çəkisi 1.470 qramdır. Bu təfərrüatlar Knutun hakimiyyətini adı məlum olan sikkə ustasına, zərb yerinə və günümüzə çatan bir əşyaya bağlayır.
Knutun təxminən 1018–1024-cü illərə aid Quatrefoil sikkələri İngiltərə sikkələrində zanbaq motivli tacın ilk dəfə görünməsini sənədləşdirir. Siz onun sikkələrinə diqqətlə baxsanız, tacın ümumi krallıq nişanından daha artıq məna daşıdığını görərsiniz. Onun forması İngiltərə sikkələrindəki təsvirlərin inkişafında konkret bir mərhələni göstərir.
Vinçesterdəki (Winchester) dəfn sandıqlarının hekayəsi isə daha acınacaqlıdır. Əsgərlər 1642-ci ildə sandıqları zədələyib içəridəki qalıqları döşəməyə səpələyiblər. Bu sandıqların üzərində Knutun adı var. Vinçester kafedralında (Winchester Katedrali) hazırda ona aid olduğu qəbul edilən qalıqları nəzərdən keçirərkən sandıqların tarixini nəzərə almaq vacibdir.
Kral Knut harada öldü və harada dəfn olunub?
Knut 12 noyabr 1035-ci ildə İngiltərənin Dorset bölgəsindəki Şaftsberidə (Shaftesbury) öldü. Dəfn yeri Vinçesterdir. Vinçester kafedralında ona aid olduğu qəbul edilən qalıqlar saxlanılır. Beləliklə, şəhər İngiltərə, Danimarka və Norveçi əhatə etmiş bir hakimiyyətin sonu ilə bağlıdır.
Şaftsberi və Vinçester bu son fəslin ayrı-ayrı hissələrinə aiddir. Biri onun öldüyü, digəri isə dəfn olunduğu yerdir. Knutun dəfn yeri ilə bağlı ziyarət üçün ünvan Vinçester kafedralıdır. Dəfn sandıqlarının sonradan zədələnməsi də bu hekayənin bir hissəsidir.
Tez-tez verilən suallar
Böyük Knut kim idi?
O, 1016–1035-ci illərdə İngiltərənin, 1018–1035-ci illərdə isə Danimarkanın Skandinaviya mənşəli kralı idi. 1028-ci ildə Norveç tacını əldə etdi.
Cnut necə tələffüz olunur?
İngiliscə tələffüzü /kəˈnjuːt/, təxminən «kuh-NYOOT» şəklindədir. Canute adın başqa bir ingiliscə yazılışıdır. Knútr isə qədim skandinav dilindəki formasıdır.
Dalğalar hekayəsi onun sağlığında qeydə alınıbmı?
Hekayə ilk dəfə Hantinqdonlu Henrinin XII əsrdəki yazısında qeydə alınıb. Onun yozumları arasında xristian təvazökarlığı, sonrakı qərəzli salnamələrdə isə dəlilik var.
Knut harada dəfn olunub?
Onun dəfn yeri Vinçesterdir. Vinçester kafedralında ona aid olduğu qəbul edilən qalıqlar saxlanılır. Bu qalıqların tarixində 1642-ci ildə dəfn sandıqlarının dağıdılması da yer alır.
Mənbələr
- Vikinq Gəmiləri Muzeyi — Böyük Knut vikingeskibsmuseet.dk
- Wikipedia — Knut en.wikipedia.org
- Vikipedi — Knut (İngiltərə kralı)) tr.wikipedia.org
- Britaniya Muzeyi — E.6477 sikkəsi britishmuseum.org
- Kral ailəsi — «Böyük» Knut royal.uk
- Wikipedia — Vinçester kafedralı en.wikipedia.org
- Vinçester kafedralı — Dəfn sandıqları: tarix winchester-cathedral.org.uk
Image: C. 1014-1035 Dominions of Cnut.jpg — William Robert Shepherd, Public domain
