Kolombiya’nın yaklaşık 3.000 metre yükseklikteki bir dağ gölüne, 16. yüzyılda altın dolu bir sal indirildiği anlatılır. Salın üstündeki adamın bedeni baştan ayağa altın tozuyla kaplıydı. İspanyolca “El Dorado” sözü önce bu adamı anlatıyordu, bir şehri değil.
Bu yazıda sözün anlamını, efsanenin nasıl büyüyüp bir “altın şehre” dönüştüğünü ve arayanların Guatavita’da, Amazon’da ve Orinoco’da gerçekte ne bulduğunu okuyacaksınız. Sonunda kronoloji, müzelerden birkaç şaşırtıcı ayrıntı ve sık sorulan sorular var.
El Dorado ne demek?
İspanyolca El Dorado, “altınla kaplanmış kişi” anlamına gelir. Sözcük başlangıçta bir şehirden çok, altın tozuyla kaplanan bir hükümdarı anlatıyordu.
- ve 17. yüzyıllarda Avrupalıların anlatılarında anlam kaydı. Altınla kaplanan hükümdar, Amerika’nın iç kesimlerinde aranan olağanüstü zengin bir ülkeye veya şehre dönüştü. Yani “El Dorado altın şehir” fikri, bir kişinin adından türemiş sonraki bir kavramdır.
El Dorado efsanesi nasıl doğdu?
Efsanenin çekirdeği Muiska toplumuna aittir. 16. yüzyıl İspanyol anlatılarına göre göreve başlayacak Muiska hükümdarı altın tozuyla kaplanırdı. Ardından salla Guatavita Gölü’nün ortasına götürülür ve suya altın sunular bırakırdı.
Juan Rodríguez Freyle bu töreni 1636 tarihli anlatısında yazıya geçirdi. Ona göre hükümdarın bedenine yapışkan bir madde sürülüyor, üstüne altın tozu serpiliyordu. Göle ise altınlarla birlikte zümrütler sunuluyordu.
Bir ayrıntıya dikkat edin: Museo del Oro’nun açıklamasına göre İspanyol fatihler Guatavita’daki bu töreni bizzat görmedi. Hikâye ikinci elden aktarıldı ve her aktarımda büyüdü.
İlginç bir çelişki de var. Muiska toplulukları altını kendi madenlerinden çıkarmıyordu. Altını, dağlardan elde ettikleri tuzu başka topluluklarla değiştirerek sağlıyorlardı. Bugün sofranızdaki tuzluğa bakarken, bir altın efsanesinin arkasında tuz ticaretinin durduğunu düşünebilirsiniz.
El Dorado nerede?
Efsanenin başlıca coğrafi odağı Guatavita Gölü’dür. Göl, Kolombiya’nın Cundinamarca bölgesindeki Sesquilé belediyesinde, Bogotá’nın yaklaşık 57 kilometre kuzeydoğusunda yer alır. Kolombiya Andları’nın Doğu Sıradağları’nda, yaklaşık 3.000 metre yükseltidedir.
Aranan “altın şehir” ise başka bir hikâye. El Dorado adıyla aranan efsanevi şehir bugüne kadar bulunamadı. Yani “El Dorado nerede?” sorusunun tarihsel yanıtı iki parçalıdır: tören Guatavita çevresinde anlatılır, şehir ise haritada hiçbir yerde yoktur.
El Dorado altın şehri nasıl arandı?
Arama, 16. yüzyılda birkaç yönden yürüdü.
- Kolombiya platosu: Gonzalo Jiménez de Quesada’nın kafilesi Mart 1537’de bugünkü Vélez yakınındaki Grita Vadisi üzerinden Kolombiya’nın yüksek platosuna ulaştı.
- Amazon havzası: Gonzalo Pizarro ile Francisco de Orellana, El Dorado’yu aramak üzere 1541’de Quito’dan Amazon havzasına doğru yola çıktı. Aranan şehir bulunamadı. Ancak Orellana seferin devamında Napo üzerinden Amazon’a ulaştı ve nehri ağzına kadar izleyen ilk Avrupalı oldu.
- Guiana ve Orinoco: Walter Raleigh’nin 1617’deki ikinci Guiana yolculuğunda Orinoco’ya bir grup gönderildi. Grubun İspanyollarla çatışması sırasında Raleigh’nin oğlu Watt öldü.
Orellana örneği, efsanenin bir yan ürününü gösterir. Altın bulunmadı, ama dünyanın en büyük nehir sistemlerinden biri haritaya girdi. Bir arayışın kötü sonuçlanması, ardında beklenmedik bir keşif bırakabilir.
Arayanlar ne buldu?
Guatavita’da sonuç, şehir aramaktan daha elle tutulurdu. 1545’te gölün suyunu azaltan İspanyol hazine arayıcıları kıyı kesimlerinde yüzlerce altın parça buldu. 16. yüzyılın sonundaki bir başka girişimde gölü boşaltmak için çevresindeki dağın bir yamacına büyük bir yarık açıldı.
1909’da bir İngiliz şirketi gölü alttan tünel açarak boşaltmayı denedi.
British Museum’un belirttiğine göre Guatavita’dan çıkarılan seramik figürler başka bir şey daha gösterir. Muiskalar göle yalnızca altın değil, ritüel anlam taşıyan başka nesneler de sunuyordu. Göl, bir hazine deposundan çok bir tapınma alanıydı.
Kolombiya hükümeti 1965’te Guatavita Gölü’nü kültürel miras alanı ilan etti ve yasal koruma altına aldı.
Kısa kronoloji
- 1537 Quesada’nın kafilesi Kolombiya’nın yüksek platosuna ulaştı.
- 1541 Pizarro ve Orellana Quito’dan Amazon havzasına doğru yola çıktı.
- 1545 Gölün suyunu azaltan hazine arayıcıları altın parçalar buldu.
- 16. yüzyıl sonu Gölü boşaltmak için çevresindeki dağa büyük bir yarık açıldı.
- 1617 Raleigh’nin ikinci Guiana yolculuğunda oğlu Watt öldü.
- 1636 Rodríguez Freyle altınla kaplanan hükümdarın törenini yazıya geçirdi.
- 1856 Tovar kardeşler Siecha Gölü’nde altın sunu salı buldu.
- 1909 Bir İngiliz şirketi Guatavita’yı alttan tünelle boşaltmayı denedi.
- 1965 Guatavita Gölü kültürel miras olarak yasal korumaya alındı.
- 1969 Pasca’daki mağarada Muiska Salı bulundu.
- 2009 Guatavita çevresinde arkeolojik yüzey araştırması yapıldı.
- 2023 Quintero-Guzmán’ın araştırması yayımlandı.
Muiska Salı ve tören nasıl yorumlanıyor?
Efsanenin en bilinen nesnesi Muiska Salı’dır. Bogotá’daki Museo del Oro’da korunan sal 19,5 santimetre uzunluğunda, 10,1 santimetre genişliğinde ve 10,2 santimetre yüksekliğindedir.
Banco de la República, salı Guatavita hükümdarının tahta çıkış töreninin geleneksel tasviri olarak yorumlar. Yani küçük altın sahne, kronik anlatılarındaki töreni gösteren bir kanıt gibi okunur.
Başka bir okuma da var. Juan Pablo Quintero-Guzmán’ın çalışması, Guatavita Gölü çevresinde 2009’da yapılan arkeolojik yüzey araştırmasının buluntularını değerlendirir. 2023’te yayımlanan bu araştırma, göl çevresindeki buluntuları gösterişli toplu törenlerden çok küçük ölçekli sunularla ilişkilendirir. İki yorum aynı anda duruyor: biri salı geleneksel bir tören tasviri sayar, öteki göl çevresindeki kanıtları daha mütevazı ritüellere bağlar.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Kaybolan sal: Joaquín ve Bernardino Tovar kardeşler, 1856’da Siecha Gölü’nü kısmen boşaltırken 162 gramlık bir sunu salı buldu. Sal Almanya’daki bir müzeye satıldı. Onu taşıyan geminin Bremen limanına varışında çıkan yangında ise kayboldu.
- Ünlü sal başka yerde bulundu: Muiska Salı 1969’da Guatavita Gölü’nde değil, Pasca’daki bir mağarada seramik kabın içinde bulundu. Efsanenin simgesi, efsanenin gölünden çıkmadı.
- Tek parça döküm: Muiska Salı, bütün sahne mumla modellendikten sonra kayıp mum tekniğiyle tek işlemde ve lehim kullanılmadan döküldü.
- British Museum’daki baş: Am1911,1213.2 numaralı seramik baş, 1909’daki tünelle boşaltma girişimiyle ilişkilendirilen bir nesnedir. Müze kaydında İngiliz şirketin girişimi anılır.
Sık sorulan sorular
El Dorado ne demek?
İspanyolca El Dorado, “altınla kaplanmış kişi” anlamına gelir. Başlangıçta bir şehri değil, altın tozuyla kaplanan bir hükümdarı anlatıyordu.
El Dorado nerede?
Efsanenin başlıca coğrafi odağı Guatavita Gölü’dür. Göl, Kolombiya’nın Cundinamarca bölgesinde, Bogotá’nın yaklaşık 57 kilometre kuzeydoğusundadır. Aranan altın şehir ise bugüne kadar bulunamadı.
El Dorado altın şehri gerçekten var mıydı?
Altın şehir bulunamadı. Gerçek olan, Muiska hükümdarının altın sunu töreni anlatılarıdır. Bu anlatılar sonradan Amerika’nın iç kesimlerinde aranan zengin bir ülke fikrine dönüştü.
Muiska Salı nerede bulundu?
Ünlü Muiska Salı 1969’da Pasca’daki bir mağarada, seramik bir kabın içinde bulundu. Guatavita Gölü’nden çıkmadı. Bugün Bogotá’daki Museo del Oro’da korunuyor.
Guatavita Gölü bugün korunuyor mu?
Evet. Kolombiya hükümeti gölü 1965’te kültürel miras alanı ilan ederek yasal koruma altına aldı.
Kaynaklar
- National Geographic — The real history behind El Dorado nationalgeographic.com
- Wikipedia — Lake Guatavita en.wikipedia.org
- Banco de la República — Maleta didáctica muisca admin.banrepcultural.org
- Museo del Oro / Google Arts & Culture — Figura votiva en forma de ceremonia artsandculture.google.com
- Vikipedi — El Dorado tr.wikipedia.org
- Wikipedia — El Dorado en.wikipedia.org
- Banco de la República — Balsa muisca enciclopedia.banrepcultural.org
- British Museum — Figurine; vessel, Am1911,1213.2 britishmuseum.org
- Latin American Antiquity — El Dorado Offerings in Lake Guatavita cambridge.org
Görsel: Balsa Muisca BOG 03 2018 8506.jpg — Mariordo (Mario Roberto Durán Ortiz), CC BY-SA 4.0
