Xirosima və Naqasakiyə atom bombası atılmasının səbəbi nə idi?
Rəsmi cavabı ABŞ prezidenti özü verdi. Harri S. Trumen (Harry S. Truman) 9 avqust 1945-ci ildə Amerika xalqına radio ilə müraciət etdi. O bildirdi ki, bomba müharibəni qısaltmaq və minlərlə amerikalı əsgərin həyatını xilas etmək üçün istifadə olunub. Açıqlanan səbəb bu idi. O vaxtdan bəri mübahisələr də bu izah ətrafında formalaşıb.
Trumen həmin çıxışında daha iki məqama toxundu. O, Yaponiyanın 7 dekabr 1941-ci ildə Pörl-Harbora (Pearl Harbor) hücumunu xatırlatdı. Amerikalı hərbi əsirlərlə pis rəftarı da qeyd etdi. Onun təqdimatında bomba həm müharibəni bitirmək vasitəsi, həm də Yaponiyanın müharibədəki davranışına cavab idi.
Bu çıxışın arxasında bir neçə seçim dayanırdı. ABŞ Milli Park Xidmətinin məlumatına görə, Trumen administrasiyası 1945-ci ildə dörd variantı nəzərdən keçirirdi. Adi bombardmanları davam etdirmək olardı. Yaponiyanı işğal etmək olardı. Atom bombasını yaşayış olmayan yerdə nümayiş məqsədilə partlatmaq olardı. Yaxud bombanı bir şəhərə atmaq olardı.
İşğal zamanı veriləcək itkilərlə bağlı qorxu mücərrəd deyildi. 1945-ci ildə Okinavadakı döyüşlərdə təxminən 13,000 amerikalı əsgər və hərbi dənizçi ölmüşdü. Bu rəqəm administrasiyanın narahatlığını artırırdı: Yaponiyanın əsas adalarına desant çıxarılması daha çox itkiyə səbəb ola bilərdi. Siz bu qərarı anlamaq istəyirsinizsə, Okinavadan başlayın.
Atom bombası niyə atıldı: Triniti sınağından Potsdam bəyannaməsinə
Silah yalnız 1945-ci ilin yayında reallığa çevrildi. Manhetten layihəsi (Manhattan Projesi) ilk qurğusunu 16 iyul 1945-ci ildə Nyu-Meksikoda (New Mexico), Triniti (Trinity) sınağında yoxladı. Sınaq uğurlu oldu. Həmin gündən bomba nəzəri fikir olmaqdan çıxıb istifadə edilə biləcək varianta çevrildi.
On gün sonra, 26 iyul 1945-ci ildə Potsdam bəyannaməsi verildi. Bəyannamə Yaponiya silahlı qüvvələrinin qeyd-şərtsiz təslim olmasını tələb edirdi. İmtina halında böyük dağıntılarla xəbərdarlıq edirdi. Atom bombasından isə bəhs olunmurdu.
Yaponiyanın cavabı məşhur anlaşılmazlığa çevrildi. Baş nazir Kantaro Suzuki (Kantarō Suzuki) 28 iyul 1945-ci ildə bəyannamə haqqında danışarkən mokusatsu sözünü işlətdi. O, bunu təxminən «əhəmiyyət verməmək» mənasında demişdi. Yaponiya və xarici ölkələrin qəzetləri isə bunu rədd cavabı kimi qəbul etdilər. Sizə göndərilən mesajı oxuyub cavabsız qoyduğunuzu düşünün. Göndərən bu sükutu ən pis mənada yozur. Burada da belə oldu.
Xirosima və Naqasaki üçün atom bombası hədəfləri necə seçildi?
Hədəflərin siyahısı Triniti sınağından iki ay əvvəl hazırlanmışdı. Hədəf Komitəsi 10 və 11 may 1945-ci ildə toplandı. İclas protokollarında Xirosima sənaye müəssisələrinin yerləşdiyi şəhər ərazisinin ortasında mühüm ordu anbarı və qoşunların gəmilərə mindirildiyi liman kimi təsvir olunur.
Komitə ümumi meyarlar da müəyyənləşdirmişdi. Şəhər ərazisində eni üç mildən çox olan hədəflərə üstünlük verilirdi. Partlayış bu yerləri səmərəli şəkildə dağıda bilməli idi. Həmçinin avqusta qədər başqa vasitələrlə hücuma məruz qalması az ehtimal olunan şəhərlər seçilməli idi.
Psixoloji təsir də planın bir hissəsi idi. ABŞ Energetika Nazirliyinin tarixi icmalında qeyd olunur ki, 1945-ci ilin mayında hədəflərin seçimi Yaponiyaya güclü psixoloji təsir göstərmək məqsədi də daşıyırdı. Məqsəd təkcə obyektləri dağıtmaq deyil, hərbi müqaviməti zəiflətmək idi.
Alimlərin hamısı bu yolla razılaşmırdı. Ceyms Frankın (James Franck) rəhbərlik etdiyi bir qrup Çikaqo (Chicago) alimi 11 iyun 1945-ci ildə hərbi nazir Henri L. Stimsona (Henry L. Stimson) təklif göndərdi. Onlar bombanı birbaşa döyüşdə tətbiq etmək əvəzinə nümayiş etdirməyi təklif edirdilər. Beş gün sonra, 16 iyun 1945-ci ildə Elmi Məsləhət Şurası cavab verdi. Şura müharibəni bitirməsi ehtimal olunan texniki nümayiş təklif edə bilmədiyini bildirdi. Bombanın birbaşa hərbi istifadəsini dəstəklədi.
İki bomba, iki şəhər, üç gün
Bu iki silah eyni deyildi. Xirosimaya atılan Little Boy uranla işləyən, top tipli bomba idi. Naqasakiyə (Nagazaki) atılan Fat Man isə plutoniumla işləyən, imploziya tipli bomba idi.
İlk zərbə Xirosimaya dəydi. Bomba 6 avqust 1945-ci ildə yerli vaxtla saat 08:15-də atıldı. Xirosima şəhər hökumətinin hesablamasına görə, bombardman nəticəsində 1945-ci ilin dekabrının sonunadək təxminən 140,000 nəfər ölmüşdü. Dəqiq say məlum deyil.
Üç gün sonra Naqasakiyə zərbə endirildi. İkinci bomba 9 avqust 1945-ci ildə yerli vaxtla saat 11:02-də şəhərin üzərində partladı. Xirosima prefekturasının dərc etdiyi zərər xülasəsində Naqasakidə 1945-ci ilin sonunadək ölənlərin sayı təxminən 74,000 göstərilir. Bu rəqəm 10,000 nəfər çox və ya az ola bilər.
İki bombardman arasında müharibənin gedişi yenidən dəyişdi. Sovet İttifaqı 8 avqust 1945-ci ildə Yaponiyaya müharibə elan etdi. Sovet qoşunları Uzaq Şərq vaxtı ilə 9 avqustda Mancuriya əməliyyatına başladı. Tokio (Tokyo) Moskva (Moskova) vasitəsilə sülh yolu axtarırdı. Bu kanal bağlandı.
Xirosima və Naqasakiyə atom bombası atılmasına necə haqq qazandırılır? Tarixçilərin mübahisəsi
Siz burada ən çətin suala gəlib çatırsınız. Ənənəvi baxışa görə, 1945-ci ilin avqust bombardmanları Yaponiyanı təslim olmağa məcbur etdi və daha qanlı işğalın qarşısını aldı. Əks mövqe işğal zamanı gözlənilən itkilərə dair hesablamaların nə qədər dəyişkən olduğunu və bombalara ümumiyyətlə ehtiyac olub-olmadığını sorğulayır. Milli Nüvə Elmi və Tarixi Muzeyi hər iki tərəfin arqumentlərini təqdim edir.
Tarixçi Tsuyoşi Haseqava (Tsuyoshi Hasegawa) 2005-ci ildə nəşr olunan «Racing the Enemy» kitabında əks mövqeni müdafiə etdi. O bildirdi ki, Yaponiyanın təslim olmasında Sovet müdaxiləsi bombalardan daha böyük rol oynayıb. Haseqavanın digər arqumentinə görə, bomba Yaponiyanı Sovetlər müharibəyə qoşulmazdan əvvəl təslim olmağa məcbur etmək üçün istifadə edilmişdi. Bu fikir hamını inandırmadı. Ralf B. Leverinq (Ralph B. Levering) 2007-ci ildə dərc olunan elmi resenziyasında kitabın ABŞ siyasəti haqqında əsas iddiasını inandırıcı saymadı.
Riçard B. Frenk (Richard B. Frank) sübutları başqa cür şərh edir. O, Milli İkinci Dünya Müharibəsi Muzeyi üçün yazdığı məqalədə Hirohitonun 8 avqust 1945-ci ildə Toqo (Tōgō) ilə görüşünə diqqət çəkir. Hirohito həmin görüşdə müharibənin bitirilməsinin lehinə danışmışdı. Bu, Xirosimadan sonra, lakin Sovet hücumundan və Naqasaki bombardmanından əvvəl baş vermişdi. Frenkə görə, hadisələrin bu ardıcıllığı atom bombasının həlledici olduğunu göstərir. Haseqavanın əks şərhində isə əsas rol yenə Sovet müdaxiləsinə verilir.
Başqa bir mübahisə diplomatiya ilə bağlıdır. Revizionist tarixçilər Yaponiyanın 1945-ci ildə Sovet vasitəçiliyinə çalışdığını qeyd edirlər. Bunu bombalara ehtiyac olmadığına sübut sayırlar. Əks mövqe isə Yaponiya hökumətinin Müttəfiqlərin təslim şərtlərini qəbul etməyə hazır olmadığını vurğulayır.
Naqasaki bombardmanı ayrıca tənqid olunur. Bəziləri ikinci hücumun Yaponiya rəhbərliyinin qərarlarına məhdud təsir göstərdiyini bildirir. Aleks Vellerstayn (Alex Wellerstein) və Maykl Qordin (Michael Gordin) isə cavab olaraq qeyd edirlər ki, 1945-ci il planları əvvəldən heç vaxt yalnız iki bomba ilə məhdudlaşmayıb. Bu şərhə görə, Naqasaki birdəfəlik qərarın deyil, davam edən hərbi kampaniyanın bir hissəsi idi.
Bir fərqi ayırd etmək hər şeydən vacibdir. Hökumətin açıqladığı səbəb, müharibəni həqiqətən bitirən səbəblər zənciri və bu əməlin mənəvi baxımdan doğru olub-olmaması üç ayrı məsələdir. Aşağıdakı mənbələr sizə bunları ayırmağa imkan verir. Sizin yerinizə qərar vermir.
Xronologiya
- 10–11 may 1945: Hədəf Komitəsi mümkün hədəfləri şəhər, hərbi və psixoloji meyarlarla qiymətləndirir.
- 11 iyun 1945: Frank hesabatı atom bombasının döyüşdən kənar nümayişini təklif edir.
- 16 iyun 1945: Elmi Məsləhət Şurası nümayiş əvəzinə birbaşa hərbi istifadəni dəstəkləyir.
- 16 iyul 1945: Nyu-Meksikoda Triniti sınağı keçirilir.
- 26 iyul 1945: Potsdam bəyannaməsi Yaponiya silahlı qüvvələrinin qeyd-şərtsiz təslim olmasını tələb edir.
- 28 iyul 1945: Suzukinin açıqlaması Potsdam bəyannaməsinin rədd edilməsi kimi yozulur.
- 6 avqust 1945, 08:15: Little Boy Xirosimaya atılır.
- 8 avqust 1945: Sovet İttifaqı Yaponiyaya müharibə elan edir.
- 9 avqust 1945, Uzaq Şərq vaxtı ilə: Sovet qoşunları Mancuriya əməliyyatına başlayır.
- 9 avqust 1945, 11:02: Kokuradan istiqamətini dəyişmiş Bockscar təyyarəsinin daşıdığı bomba Naqasaki üzərində partlayır.
- 15 avqust 1945: Yaponiyanın təslim olması ictimaiyyətə elan edilir.
- 2 sentyabr 1945: Yaponiya rəsmi təslim aktını imzalayır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz detallar
- Kioto (Kyoto) əvvəl siyahıda idi, sonra çıxarıldı. Hərbi nazir Henri L. Stimson Yaponiyanın mədəniyyət mərkəzi olan Kiotonun hədəf seçilməsinə veto qoydu. Onun yerinə Naqasaki hədəflər siyahısına salındı.
- Trumenin 31 iyul 1945-ci il tarixli «hazır olanda yayımlayın» qeydi bombanı atmaq üçün birbaşa əmr deyildi. Bu qeyd bombardman barədə ictimai açıqlamanın yayımlanmasını təsdiqləyirdi.
- Xirosima bombası yerə dəymədi. Şima xəstəxanasının (Shima Hastanesi) təxminən 600 metr üzərində partladı.
- Naqasaki ehtiyat hədəf idi. 9 avqust 1945-ci ildə Bockscar təyyarəsinin əsas hədəfi Kokura idi. Kokuranı bürüyən tüstü təyyarəni ikinci hədəfə — Naqasakiyə yönəltdi.
- İkinci bomba Xirosimaya hücum edilən gün, 6 avqust 1945-ci ildə Tinian adasında yığıldı. Onun ertəsi gün istifadəsini nəzərdə tutan 17 nömrəli döyüş əmri 8 avqustda verildi.
Tez-tez verilən suallar
Xirosimaya niyə atom bombası atıldı?
Trumen 9 avqust 1945-ci il radio müraciətində məqsədin müharibəni qısaltmaq və minlərlə amerikalının həyatını xilas etmək olduğunu bildirmişdi. Hədəf Komitəsi 1945-ci ilin mayında Xirosimanı sənaye müəssisələrinin yerləşdiyi şəhər ərazisində mühüm ordu anbarı və qoşunların gəmilərə mindirildiyi liman kimi təsvir etmişdi.
Naqasakiyə niyə ikinci atom bombası atıldı?
Naqasaki həmin gün heç əsas hədəf də deyildi. Bockscar 9 avqust 1945-ci ildə Kokuraya göndərilmişdi, lakin tüstü səbəbindən istiqamətini dəyişdi. Tarixçilər Aleks Vellerstayn və Maykl Qordin bildirirlər ki, 1945-ci il planları heç vaxt iki bomba ilə məhdudlaşmayıb.
Xirosima və Naqasakidə neçə nəfər öldü?
Xirosima şəhər hökuməti 1945-ci ilin dekabrının sonunadək təxminən 140,000 nəfərin öldüyünü hesablayır. Xirosima prefekturasının xülasəsində Naqasakidə 1945-ci ilin sonunadək ölənlərin sayı təxminən 74,000 göstərilir; bu rəqəm 10,000 nəfər çox və ya az ola bilər. Dəqiq rəqəmlər məlum deyil.
Yaponiyanı təslim olmağa bombalar, yoxsa Sovet işğalı məcbur etdi?
Tarixçilər bu barədə razılığa gəlməyiblər. Tsuyoşi Haseqava 8 və 9 avqust 1945-ci ildə Sovet müdaxiləsinin daha həlledici olduğunu bildirir. Riçard B. Frenk isə Hirohitonun Sovet hücumundan əvvəl, 8 avqustda Toqo ilə söhbətini Xirosimanın həlledici olduğuna sübut kimi göstərir.
Yaponiya nə vaxt təslim oldu?
Yaponiyanın təslim olması 15 avqust 1945-ci ildə ictimaiyyətə elan edildi. Rəsmi təslim aktı 2 sentyabr 1945-ci ildə imzalandı.
Mənbələr
- Trumen Kitabxanası, Potsdam konfransı haqqında Amerika xalqına radio hesabatı, 9 avqust 1945 trumanlibrary.gov
- ABŞ Milli Park Xidməti, Harri Trumenin atom bombasından istifadə qərarı nps.gov
- Vikipediya, Xirosima və Naqasakinin atom bombaları ilə bombardmanı en.wikipedia.org
- Milli Nüvə Elmi və Tarixi Muzeyi, Hədəf Komitəsinin tövsiyələri ahf.nuclearmuseum.org
- ABŞ Energetika Nazirliyi, Manhetten layihəsi: bombadan necə istifadə etmək barədə mübahisə osti.gov
- Kolumbiya Universiteti, Müəllimlər üçün Asiya: atom bombası columbia.edu
- ABŞ Milli Arxivi, Hazır olanda yayımlayın archives.gov
- Xirosima Sülh Memorial Muzeyi, Uşaqlar üçün sülh məkanı pcf.city.hiroshima.jp
- Xirosima şəhəri, Sülh memorial şəhəri Xirosimanın yaranması city.hiroshima.lg.jp
- Xirosima şəhəri, Atom bombardmanının gerçəklikləri city.hiroshima.lg.jp
- Xirosima prefekturası, Atom bombardmanından Xirosimanın yenidən qurulmasına gedən yol pref.hiroshima.lg.jp
- Naqasaki şəhəri, Naqasaki atom bombardmanının qeydləri nagasakipeace.jp
- Santa-Barbaradakı Kaliforniya Universiteti, Tsuyoşi Haseqavanın araşdırması haqqında xəbər news.ucsb.edu
- Milli İkinci Dünya Müharibəsi Muzeyi, Riçard B. Frenk, Dözülməzə dözmək: Yaponiyanın təslim olması, I hissə nationalww2museum.org
- Milli Nüvə Elmi və Tarixi Muzeyi, Yaponiyanın təslim olması barədə mübahisə ahf.nuclearmuseum.org
Image: Atomic cloud over Hiroshima.jpg — George R. Caron, Public domain
