Bir Kore alfabesinin ilk adı, Türkçeye yaklaşık olarak “halkı eğitmek için doğru sesler” diye çevrilir. Bu ad Hunminjeongeum’dur. Alfabeyi geliştiren kişi, Joseon Hanedanı’nın 1418–1450 yılları arasında hüküm süren dördüncü kralı Sejong’du.
Bu yazıda Hangıl’ın neden gerektiğini, harflerin hangi mantıkla çizildiğini ve sarayda nasıl itirazlarla karşılaştığını öğreneceksiniz. Bir Kore dizisinin altyazısında ya da bir etiketin üzerinde gördüğünüz yuvarlak ve köşeli işaretlerin arkasında, tarihi belgelerle izlenebilen bir kral projesi var.
Hangıl ne demek? Adı ve Türkçe karşılığı
Hangıl, Korece 한글 adının Türkçe okunuşudur. Latin harfli yazımı kaynaklara göre değişir. Hangul ve Hangeul aynı adın iki yazımıdır. Güney Kore’nin gözden geçirilmiş romanizasyon sistemi Hangeul biçimini kullanır.
İngilizce Wikipedia, adı Kore’nin adlarından Han ile yazı anlamındaki geul öğelerine bağlar. Buna göre ad, “Kore yazısı” anlamına gelir. Türkçede bu yüzden “Kore alfabesi” demek de yanlış olmaz.
Bugün kullandığımız ad eski değildir. Ulusal Hangıl Müzesi’ne göre Hangeul adı kayıtlarda 1910’ların başından itibaren görülür. Sejong’un döneminde alfabenin adı Hunminjeongeum’du.
Bu ad iki şeyi birden anlatır. Hem yeni alfabeyi hem de onun oluşturulma ve kullanım ilkelerini açıklayan 1446 tarihli kitabı belirtir. Yani “Hunminjeongeum” kelimesini bir kitap kapağında da, bir yazı sisteminin adı olarak da görebilirsiniz.
Sejong Hangıl’ı neden geliştirdi?
Hangıl’dan önce Kore’de Çin karakterleri, yani Hanja kullanılıyordu. Wikipedia’nın özetine göre bu karakterler Korecenin ses yapısını yazıya aktarmakta yetersiz kalıyordu. Öğrenilmeleri de zordu. Bu durum okuryazarlığı sınırlıyordu.
Günlük hayatla düşünün. Bir dilin seslerini yazamayan bir yazı ile mektup, dilekçe ya da not tutmak büyük emek ister. Çoğu insan bu emeği harcayamaz. Sejong’un sorunu buydu.
Sejong bunu Hunminjeongeum önsözünde açıkça söyledi. Kral, yeni 28 harfi düşüncelerini yazıyla anlatamayan halkın kolayca öğrenip günlük yaşamında kullanabilmesi için oluşturduğunu açıkladı. Amaç bir süs ya da gösteriş değildi. Amaç, öğrenmesi kolay bir araçtı.
Sejong yıllıklarındaki ilk kayıt da bu işin tarihini verir. Geleneksel takvimle 1443 yılının on ikinci ayında yıllık, kralın 28 harf oluşturduğunu bildirir.
Harfler nasıl tasarlandı?
Hangıl’ın en dikkat çekici yanı, harflerin rastgele seçilmemiş olmasıdır. Ulusal Hangıl Müzesi’ne göre ㄱ, ㄴ, ㅁ, ㅅ ve ㅇ biçimindeki beş temel ünsüz, seslerin çıkarılmasında kullanılan konuşma organlarının biçimlerini örnek alır.
İki örnek bunu açıklar:
- ㄴ: Dil ucunun üst diş etine değmesini temsil eder.
- ㅁ: Ağzın veya dudakların biçimini temsil eder.
Kendi ağzınızda deneyebilirsiniz. Dil ucunu üst dişlerin arkasına dokundurup bir ses çıkarın. Harfin çiziminin o hareketi anlattığı fikri artık size tanıdık gelecektir.
Sejong yalnızca beş temel şekille yetinmedi. Müzenin anlatımına göre temel ünsüzlere çizgiler eklemek, daha güçlü hava akımıyla çıkarılan ilişkili sesler için yeni harfler üretmenin başlıca yöntemlerinden biriydi. Böylece ilişkili sesler birbirine benzeyen harflerle gösterilebildi. Her ses için sıfırdan bir işaret ezberlemek gerekmedi.
Ünlüler ise başka bir fikre dayanır. Kore Turizm Örgütü’ne göre ünlülerin üç temel öğesi olan ㆍ, ㅡ ve ㅣ sırasıyla göğü, yeri ve insanı simgeleyecek biçimde tasarlandı.
Hangıl alfabesi kaç harf? Hece bloklarıyla yazı
Sejong’un ilk alfabesi toplam 28 harften oluşuyordu. Bunların 17’si ünsüz, 11’i ünlüydü. Bugünkü sayı farklıdır.
Kore Turizm Örgütü’ne göre günümüz Hangıl alfabesinde 14 ünsüz ve 10 ünlüden oluşan 24 temel harf kullanılır. Kore Ulusal Dil Enstitüsü ise birleşik harfleri de sayar. Bu sayıma göre modern sistemde hece başında kullanılabilen 19 ünsüz harf ve hece ortasında kullanılabilen 21 ünlü harf vardır.
Bu yüzden “kaç harf?” sorusunun iki doğru yanıtı vardır:
| Ölçüt | Sayı |
|---|---|
| Sejong’un ilk sistemi | 17 ünsüz + 11 ünlü = 28 harf |
| Bugünkü temel harfler | 14 ünsüz + 10 ünlü = 24 harf |
| Birleşik harflerle hece başı ünsüzleri | 19 |
| Birleşik harflerle hece ortası ünlüleri | 21 |
Hangıl harfleri yan yana dizilmez. Kore Ulusal Dil Enstitüsü’ne göre ünsüz ve ünlüler, başlangıç ünsüzü, ünlü ve varsa son ünsüz konumlarından oluşan hece bloklarında birleştirilir. Her blok bir heceyi gösterir. Metin bu yüzden düzenli, kare biçimli bloklardan oluşmuş gibi görünür.
Saraydaki itiraz ve Hunminjeongeum kitabı
Yeni yazı sarayda herkesi memnun etmedi. Sejong yıllıklarının 1444 yılının ikinci ayının 20. gününe ait kaydı, Choe Malli ve diğer görevlilerin yeni yazıya karşı bir dilekçe sunduğunu bildirir.
Dilekçenin ana savı iki noktaya dayanıyordu. Ayrı bir yazı Çin’le kültürel ilişkilere zarar verecekti. Üstelik klasik Çince öğrenimini zayıflatacaktı.
Sejong geri adım atmadı. Kral, 1444’teki itirazlara cevabında yeni yazının amacının halka kolaylık sağlamak olduğunu söyleyerek projesini savundu.
İlkelerin kendisi 1446’da kitaplaştı. UNESCO’nun kaydına göre Hunminjeongeum’un açıklamalı Haerye baskısı, 1446 yılının dokuzuncu ayında yayımlandı. Bu baskı yalnızca kralın metnini içermez. Bilgeler Salonu âlimlerinin açıklamalarını ve Jeong In-ji’nin sonsözünü de barındırır.
Korece açıklama biraz daha sonra geldi. Kore Ulusal Tarih Enstitüsü’ne göre Hunminjeongeum’un Koreceye aktarılan açıklaması, 1459 tarihli Worinseokbo’nun birinci cildinin başında yayımlandı.
Bu eser bugün ayrıca korunuyor. Hunminjeongeum Haerye nüshası 1997 yılında UNESCO Dünya Belleği Sicili’ne kaydedildi.
Hangıl Günü ne zaman?
Güney Kore’de Hangıl Günü, alfabenin oluşturulmasını anmak amacıyla her yıl 9 Ekim’de kutlanır. Kore Turizm Örgütü bu tarihi böyle bildirir.
Tarih konusunda bilim insanları arasında bir yorum farkı var. Kore Ulusal Dil Enstitüsü, 1446 kaydının kitabın tamamlanmasını bildirdiğini savunur. Enstitüye göre resmî bir ilan töreni belgelenmemiştir. UNESCO ise aynı yılı, alfabenin ilanını içeren metnin yayımı olarak tanımlar.
İki görüş de 1446 yılında birleşir. Fark, o yıl yaşanan olayın nasıl adlandırılacağındadır.
Kısa kronoloji
- 1418: Sejong, Joseon Hanedanı’nın dördüncü kralı oldu.
- 1443, geleneksel takvimin 12. ayı: Kraliyet yıllıklarına Sejong’un 28 harf oluşturduğu kaydedildi.
- 1444, geleneksel takvimin 2. ayının 20. günü: Choe Malli ve diğer görevliler yeni yazıya karşı dilekçe sundu.
- 1446, geleneksel takvimin 9. ayı: UNESCO’nun tarihlendirmesine göre Hunminjeongeum’un açıklamalı baskısı yayımlandı.
- 1459: Hunminjeongeum’un Korece açıklaması Worinseokbo’nun başında yer aldı.
- 1910’ların başı: Hangeul adı yazılı kayıtlarda görülmeye başladı.
- 1940: Hunminjeongeum Haerye’nin bir nüshası yeniden bulundu.
- 1997: Hunminjeongeum Haerye, UNESCO Dünya Belleği Sicili’ne alındı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
İlk kitap Çince basıldı. Kore Ulusal Tarih Enstitüsü’ne göre Hunminjeongeum Haerye başlangıçta Çince bir metin olarak ahşap kalıplarla basıldı. Kore alfabesini anlatan kitap, Çince yazılmıştı.
Bir nüsha yüzyıllar sonra çıktı. Aynı kaynağa göre harflerin tasarım ilkelerini açıklayan Haerye’nin bir nüshası, yüzyıllar sonra 1940’ta yeniden bulundu. Harflerin mantığını anlatan belge o tarihe kadar gözden uzaktı.
Sessiz harf. Modern Hangıl’da ㅇ hece başında ses çıkarmaz. Kore Ulusal Dil Enstitüsü, 우유 sözcüğünü örnek verir. Sözcüğün iki hecesinde de ㅇ sessiz bir başlangıç işareti olarak durur.
Gök, yer, insan. Ünlülerin üç temel öğesinin göğü, yeri ve insanı simgelemesi, bir yazı sisteminin felsefi bir çerçeveyle tasarlandığını gösterir. Bu bilgi okul kitaplarında çoğu zaman yer almaz.
Ad sonradan geldi. Bugün söylediğimiz “Hangeul” adı, Sejong’un koyduğu ad değildir. Kayıtlarda 1910’ların başından itibaren görülür.
Sık sorulan sorular
Hangıl alfabesini kim geliştirdi?
Joseon Hanedanı’nın dördüncü kralı Sejong geliştirdi. Sejong 1418–1450 yılları arasında hüküm sürdü. Yıllıklara göre 1443’ün on ikinci ayında 28 harf oluşturduğu kayda geçti.
Hangıl alfabesi kaç harften oluşur?
Günümüzde 14 ünsüz ve 10 ünlü olmak üzere 24 temel harf kullanılır. Birleşik harfler de sayılırsa hece başında 19 ünsüz, hece ortasında 21 ünlü harf bulunur. Sejong’un ilk sistemi ise 17 ünsüz ve 11 ünlüden, toplam 28 harften oluşuyordu.
Hangıl Günü ne zaman kutlanır?
Güney Kore’de Hangıl Günü her yıl 9 Ekim’de kutlanır. Gün, alfabenin oluşturulmasını anmak için seçilmiştir.
Hunminjeongeum ne demektir?
Ad, Türkçeye yaklaşık olarak “halkı eğitmek için doğru sesler” diye çevrilebilir. Hem yeni alfabeyi hem de alfabenin ilkelerini açıklayan 1446 tarihli kitabı belirtir.
Kaynaklar
- UNESCO — Hunminjeongum Manuscript unesco.org
- Wikipedia — Hangul en.wikipedia.org
- Ulusal Hangıl Müzesi — About the Hangeul m.hangeul.go.kr
- Kore Ulusal Tarih Enstitüsü — Hangıl’ın oluşturulması ve Hunminjeongeum contents.history.go.kr
- Kore Turizm Örgütü — Hangeul english1.visitkorea.or.kr
- Kore Ulusal Dil Enstitüsü — Principle of Hangeul korean.go.kr
- Kore Ulusal Dil Enstitüsü — Origin of Hangeul korean.go.kr
- Joseon Hanedanı Yıllıkları — Sejong, cilt 103 sillok.history.go.kr
Görsel: Hunminjeongeumhaerye.jpg — Kbarends at English Wikipedia, Public domain
