Çin tarihinde 690 ile 705 yılları arasında tahtta oturan imparator bir kadındı. Wu Zetian, yaklaşık 14 yaşında cariye olarak girdiği sarayda, onlarca yıl sonra kendi hanedanını kurdu. Çin’in başka hiçbir kadını, kendi adına imparator unvanını bu kadar tartışmasız taşımadı.
Bu yazıda Wu Zetian’ın kim olduğunu, saraya nasıl girdiğini ve tahta nasıl çıktığını öğreneceksiniz. Yönetim biçimini, nasıl öldüğünü ve mezarının bugün nerede durduğunu da bulacaksınız. Bir sınav sonucuyla memur olmayı bugün olağan sayarsınız; bu düzenin genişlemesinde onun payı vardır.
Wu Zetian kimdir?
Wu Zetian, 690–705 yıllarında kendi adına imparator olarak hüküm süren bir hükümdardır. Kaynaklar onu Çin tarihinin tartışmasız kabul edilen tek kadın hükümdarı sayar [1]. 624 yılında doğdu. 16 Aralık 705’te Luoyang’da, 81 yaşında öldü [2].
Babası Wu Shihuo, Tang hanedanının kurucusu Li Yuan’ı destekleyen bir devlet adamıydı. Hanedanın kuruluşundan sonra Bayındırlık Bakanlığı düzeyinde bir görev üstlendi [3]. Wu Zetian çocukluğunda yazı, Çin klasikleri ve müzik eğitimi aldı [4]. Bugün bir çocuğa verilecek geniş bir eğitimi, o dönemde bir kıza verilmiş olması dikkat çekicidir.
Mandarin Çincesindeki adı pinyin sisteminde Wǔ Zétiān biçiminde yazılır [1].
Hayatı Türkçe Vikipedi maddesinde de anılan 1939 yapımı bir Wu Zetian filmine konu olmuştur [2].
Saraydan imparator eşliğine: Wu Zetian’ın yükselişi
Wu Zetian yaklaşık 14 yaşında İmparator Taizong’un sarayına girdi. Beşinci dereceden cariye unvanı olan cairen rütbesini aldı [4]. Bu, saray hiyerarşisinin en üst basamağı değildi. Yükselişi bu rütbeden başladı.
649 yılında Taizong öldü. Wu Zetian, Ganye Tapınağı’nda Budist rahibe olarak yaşamaya gönderildi [5]. Bir hükümdarın cariyesi için bu, saray hayatının sonu gibi görünüyordu.
Ancak Taizong’un oğlu ve halefi Gaozong döneminde saraya döndü. 655 yılında İmparatoriçe Wang’ın yerine imparator eşi oldu [4]. Rahibelikten imparator eşliğine uzanan bu yol, altı yıl sürdü.
Bebek kızın ölümü: tartışmalı bir iddia
Anlatılara göre Wu Zetian, bebek kızını öldürüp suçu İmparatoriçe Wang’a yüklemişti. Bu, tartışmalı bir iddiadır. Alternatif açıklamalar arasında Wang’ın sorumluluğu ve bebeğin doğal ya da kazara ölümü bulunur [1]. Bu yüzden olayı kesin bir olgu gibi okumamak gerekir.
Naiplikten imparatorluğa: 660–690
Gaozong’un 660’tan itibaren ağırlaşan sağlık sorunları, Wu Zetian’ın devlet işlerinde belirleyici güç kazanmasını sağladı [1]. Bir yöneticinin hastalığı, yanındaki kişinin etkisini artırabilir. Sarayda da böyle oldu.
683 yılında Gaozong öldü. Wu Zetian, oğulları Zhongzong ve Ruizong’un saltanatları sırasında imparator annesi sıfatıyla yönetimi elinde tuttu [1]. 684’te Zhongzong’u tahttan indirdi ve yerine diğer oğlu Ruizong’u geçirdi [3].
Son adım 690 yılında geldi. Tang yönetiminin yerine kendi Zhou hanedanını ilan etti ve hükümdarlık unvanı huangdi’yi üstlendi [1]. Zhou hanedanı 690–705 arasında hüküm sürdü. Başkenti Luoyang’dı [3]. Gaozong’un ölümünden bu ilana kadar yedi yıl geçmişti.
Yönetimi: sınavlar, destekler ve sert soruşturmalar
Memuriyet sınavlarını genişletti
Wu Zetian memuriyet sınavlarını icat etmedi. Mevcut sistemi genişletti. Eğitimli adayların birkaç güçlü aristokrat aile dışından da yükselmesini destekledi [3]. Yani devlet kadrolarına girişte doğum kadar eğitim de ağırlık kazandı.
Budist sanatın hamisi
Luoyang yakınındaki Longmen Mağaraları’nda yaklaşık 675 tarihli Fengxian heykel topluluğu bulunur. Wu Zetian bu topluluğun hamilerindendi [6]. Bugün bu bölgeyi gezecekseniz, onun himayesinde yapılmış bir sanat desteğini kendi gözünüzle görebilirsiniz.
Sert soruşturmalar ve tasfiyeler
Yönetiminin bir de karanlık yüzü vardı. Zhou Xing ve Lai Junchen gibi görevliler muhaliflere karşı sert soruşturmalar ve siyasi tasfiyeler yürüttü [6]. Wu Zetian’ın yönetimini değerlendirirken reformları da bu tasfiyeleri de birlikte düşünmek gerekir.
Portreler konusunda dikkat
Wu Zetian’ın yaygın portrelerinden biri, Ohio State Üniversitesi’nin tarih yayını Origins’te 18. yüzyıl Qing dönemi illüstrasyonu olarak tanımlanır [6]. Yani internette gördüğünüz yüz, yaşadığı çağdan yaklaşık bin yıl sonra çizilmiş olabilir.
Wu Zetian nasıl öldü?
Şubat 705’te Zhang Jianzhi’nin öncülük ettiği bir saray darbesi Wu Zetian’ı tahttan çekilmeye zorladı. Oğlu Zhongzong yeniden hükümdar oldu [5]. Wu Zetian tahttan indirilirken ağır hastaydı ve aynı yılın aralık ayında öldü. Hastalığı için kesin bir tıbbi tanı bilinmiyor [1].
Özetle: Wu Zetian tahttan indirilmesinden aylar sonra, hastalık içinde ve 81 yaşında öldü. Tarih 16 Aralık 705’tir, yer Luoyang’dır [2].
Wu Zetian’ın mezarı nerede?
Wu Zetian 706 yılında, Xi’an’ın yaklaşık 80 kilometre kuzeybatısındaki Liangshan’da bulunan Qianling anıt mezarında, Gaozong’un yanına gömüldü [7]. Yani yaşarken eşinin yanında yükselen bu kadın, ölümünde de onun yanında yatar.
Qianling’de Wu Zetian’la ilişkilendirilen anıt, özgün bir övgü metni taşımadığı için Yazısız Stel adıyla tanınır [7]. Bu boşluk için sık duyulan açıklama, Wu Zetian’ın kendi isteğiyle metin yazdırmadığıdır. China Heritage Quarterly ise başka bir kuram aktarır. Buna göre anıtı Zhongzong dikmiş olabilir ve boşluk Tang saray protokolüyle açıklanabilir [7].
Mezarın kazılıp kazılmayacağı da zaman zaman gündeme gelir. Shaanxi Kültürel Miras İdaresi, Ocak 2012’de Qianling’in kazılmaya başlandığı söylentisini reddetti. İdare, imparator mezarlarında aktif kazı yerine korumaya öncelik verildiğini açıkladı [8].
Kısa kronoloji
- 624 Wu Zetian doğdu.
- 649 Taizong’un ölümünden sonra Budist manastırına gönderildi.
- 655 Gaozong’un imparator eşi oldu.
- 660 Gaozong’un sağlık sorunları sırasında devlet yönetimindeki etkisi belirginleşti.
- 683 Gaozong öldü; Wu Zetian imparator annesi olarak yönetimi elinde tuttu.
- 684 Zhongzong’u tahttan indirip Ruizong’u tahta çıkardı.
- 690 Zhou hanedanını kurdu ve kendi adına imparator oldu.
- 693 Memurlar İçin Kurallar eserini sınav müfredatına aldı.
- 695 Bir yıllık genel vergi muafiyeti ilan etti.
- Şubat 705 Saray darbesiyle tahttan çekildi; Zhongzong yeniden hükümdar oldu.
- 16 Aralık 705 Luoyang’da öldü.
- 706 Qianling’de Gaozong’un yanına gömüldü.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Güneş ve ay bir arada. Hükümdarlığında kullandığı Zhao adı, güneş ve ayı gökyüzünün üzerinde birleştiren 曌 karakteriyle yazılıyordu [6].
- Sınav müfredatında değişiklik. 693 yılında iki ciltlik Memurlar İçin Kurallar eserini hazırlattı. Bu eseri sınav müfredatında Daode Jing’in yerine koydu [3].
- Bir yıllık vergi muafiyeti. 695 yılında imparatorluk genelinde bir yıllık vergi muafiyeti ilan etti [3]. Bir yıl boyunca vergi ödemediğinizi düşünün; bunun gündelik hayattaki etkisini kolayca hayal edersiniz.
- Anne yası, baba yasıyla eşitlendi. Ölen anne için tutulan yasın süresini, ölen baba için uygulanan süreyle eşitledi [3]. Annesini kaybeden birinin, babasını kaybedenle aynı süre yas tutması bu kararla belirlendi.
- Yazısız Stel. Qianling’deki anıtın üzerinde özgün bir övgü metni yoktur [7].
Sık sorulan sorular
Wu Zetian ne zaman yaşadı?
Wu Zetian 624 yılında doğdu ve 16 Aralık 705’te Luoyang’da 81 yaşında öldü. Kendi adına imparator olarak 690 ile 705 arasında hüküm sürdü.
Wu Zetian gerçekten Çin’in tek kadın imparatoru mu?
Evet. Kaynaklar onu Çin tarihinin tartışmasız kabul edilen tek kadın hükümdarı olarak anar. 690 yılında Zhou hanedanını ilan edip huangdi unvanını aldı.
Memuriyet sınavlarını Wu Zetian mi icat etti?
Hayır. Var olan sistemi genişletti. Böylece eğitimli adaylar, birkaç güçlü aristokrat aile dışından da yükselebildi.
Wu Zetian’ın mezarı kazıldı mı?
Shaanxi Kültürel Miras İdaresi, Ocak 2012’de Qianling’in kazılmaya başlandığı söylentisini reddetti. İdare, imparator mezarlarında aktif kazı yerine korumaya öncelik verildiğini açıkladı.
Kaynaklar
- Wikipedia — Wu Zetian en.wikipedia.org
- Vikipedi — Wu Zetian tr.wikipedia.org
- Education About Asia — Yuen Ting Lee, Wu Zhao: Ruler of Tang Dynasty China educationaboutasia.org
- ChinaCulture — Wu Zetian en.chinaculture.org
- Academy of Chinese Studies — Wu Zetian chiculture.org.hk
- Ohio State University, Origins — Victor Xiong, Wu Zetian: The Only Woman Emperor in Chinese History origins.osu.edu
- China Heritage Quarterly, Australian National University — To Dig or Not to Dig: Qianling Mausoleum in the Spotlight Again chinaheritagequarterly.org
- China News Service, ECNS — No excavation of Qianling Mausoleum, official says ecns.cn
Görsel: 唐后行從圖 (局部) – 武則天.png — Likely to be Zhang Xuan (张萱), Public domain
