کوپرنیک که بود؟ چرا مدل خورشیدمرکزی او نجوم را دگرگون کرد

کوپرنیک که بود و چرا مدل او اهمیت داشت؟

نیکلاس کوپرنیک (Nicolaus Copernicus) اخترشناس و ریاضی‌دانی بود که از 1473 تا 1543 زندگی کرد. دستاورد اصلی او یک مدل ریاضی خورشیدمرکزی بود که زمین را سیاره‌ای متحرک در نظر می‌گرفت. این تغییر، برداشت فیزیکی ارسطو (Aristoteles) را به چالش کشید؛ برداشتی که زمینِ بی‌حرکت را در مرکز جهان قرار می‌داد.

اگر شما می‌خواهید بدانید چرا کوپرنیک نجوم را دگرگون کرد، از همین زمینِ متحرک شروع کنید. چرخش زمین، حرکت روزانه ظاهری آسمان را توضیح می‌داد. حرکت زمین همچنین روشن می‌کرد چرا سیاره‌ها گاهی رو به عقب حرکت می‌کنند. حالا این پدیده‌های ظاهری باید از جایگاه ناظری متحرک تفسیر می‌شدند.

نظریه او پرسش دیگری هم پیش کشید: ریاضیات نجومی چه چیزی را توصیف می‌کند؟ کوپرنیک حرکت زمین را توضیحی فیزیکی می‌دانست. اما دیباچه‌ای که بدون اجازه او به کتاب اصلی‌اش افزوده شد، مدل را فرضیه‌ای برای محاسبه معرفی می‌کرد. این تفاوت به یکی از محورهای اصلی اختلاف‌نظر درباره اثر او تبدیل شد.

نیکلاس کوپرنیک کجا به دنیا آمد و کجا زندگی کرد؟

کوپرنیک در 19 فوریه 1473 در تورون (Toruń) به دنیا آمد. این شهر در آن زمان بخشی از پروس سلطنتی در پادشاهی لهستان بود. تورون نقطه آغاز زندگی اوست؛ زندگی‌ای که مسیر تحصیلی مستند آن بعدها از کراکوف (Kraków) و چند شهر ایتالیا گذشت.

تحصیل، او را به بولونیا (Bologna)، پادووا (Padova) و فرارا (Ferrara) برد. او از 1497 همچنین عضو هیئت روحانیان کلیسای جامع وارمیا (Warmia) بود. بنابراین زندگی‌نامه‌اش نجوم را به آموزش دانشگاهی و منصبی در کلیسای جامع پیوند می‌دهد. او سرانجام در 1543 در فرومبورک (Frombork) درگذشت.

اگر شما زندگی او را از روی شهرها دنبال می‌کنید، این تفاوت‌ها اهمیت دارند. تورون زادگاهش بود. کراکوف یکی از نخستین محل‌های تحصیل دانشگاهی او بود. بولونیا تحصیلات حقوقی او را به همکاری با یک اخترشناس پیوند داد. فرارا به او مدرک دکترا داد و فرومبورک محل درگذشتش بود.

نیکلاس کوپرنیک در کدام دانشگاه‌ها تحصیل کرد؟

کوپرنیک بین 1491 و 1495 در دانشگاه کراکوف تحصیل کرد. در 1496 تحصیل حقوق کلیسایی را در بولونیا آغاز کرد. آنجا با اخترشناس دومنیکو ماریا نووارا (Domenico Maria Novara) همکاری داشت. به این ترتیب، آموزش دانشگاهی او مطالعه حقوق و نجوم را در یک دوره از زندگی‌اش کنار هم قرار داد.

در 1501 در پادووا پزشکی خواند. در 1503 از دانشگاه فرارا دکترای حقوق کلیسایی گرفت. دکترای او در حقوق بود، اما دستاورد اصلی‌اش در نجوم، توصیفی ریاضی از جهان شد.

شما با جدا نگه‌داشتن این رشته‌ها می‌توانید مسیر تحصیلی او را روشن‌تر دنبال کنید. کراکوف به تحصیلات اولیه‌اش مربوط است. بولونیا حقوق کلیسایی را به نجوم نووارا پیوند می‌دهد. پادووا محل آموزش پزشکی اوست. فرارا هم پایان دوره دکترای حقوق کلیسایی او را نشان می‌دهد.

نظریه خورشیدمرکزی نیکلاس کوپرنیک چه بود؟

واژه «خورشیدمرکزی» آرایشی را توصیف می‌کند که در آن خورشید در مرکز مدل کوپرنیک قرار دارد. ترتیب سیاره‌ها در مدل او، از خورشید به سمت بیرون، چنین بود: عطارد، زهره، زمین، مریخ، مشتری و زحل. قرار گرفتن زمین در این ردیف، آن را به یکی از سیاره‌های متحرک تبدیل می‌کرد.

زمین همچنین به دور محور خود می‌چرخید. کوپرنیک از این چرخش برای توضیح حرکت روزانه ظاهری آسمان استفاده کرد. ارتباط این موضوع با زندگی روزمره روشن است: وقتی شما در طول روز به آسمان نگاه می‌کنید، نظریه او از شما می‌خواهد حرکت زمین زیر پایتان را هم در نظر بگیرید.

ماه در این آرایش جایگاه متفاوتی داشت. ماه به دور زمین می‌گشت. کوپرنیک آن را سیاره‌ای مستقل نمی‌دانست که مانند عطارد یا زهره به دور خورشید بگردد. پس در نظام او، درون نظم گسترده‌تر خورشیدمرکزی، جرمی هم به دور زمین می‌چرخید.

مدل او حرکت رجعی ظاهری را هم توضیح می‌داد؛ همان حرکتی که در آن به نظر می‌رسد سیاره‌ها رو به عقب می‌روند. کوپرنیک این پدیده را اثری رصدی ناشی از حرکت زمین می‌دانست. جایگاه متحرک ناظر به بخشی از توضیح آنچه در آسمان دیده می‌شد تبدیل شد.

سهم نیکلاس کوپرنیک در پیشرفت نجوم چه بود؟

دستاورد اصلی کوپرنیک خودِ مدل ریاضی بود. این مدل، ترتیب سیاره‌ها، چرخش زمین و حرکت ظاهری رو به عقب را از طریق زمینِ متحرک به هم پیوند می‌داد. همین ارتباط‌ها نشان می‌دهند که برای فهم دستاورد او باید ساختار نظریه‌اش را شناخت.

این چالش به فیزیک هم کشیده شد. در برداشت ارسطو، زمین بی‌حرکت در مرکز جهان قرار داشت. کوپرنیک به زمین حرکت داد. بنابراین پذیرش این ادعا، هم بازنگری در آرایش نجومی را می‌طلبید و هم بازاندیشی در توضیح فیزیکی جایگاه زمین را.

نظریه او همچنان حرکت دایره‌ای یکنواخت و دایره‌های کمکی کوچک را حفظ کرده بود. این نظریه با مدل امروزی مدارهای بیضوی یکسان نبود. اگر شما سیاره‌های مدل او را در مسیرهای بیضوی امروزی تصور کنید، یکی از ویژگی‌های مهم ریاضیات واقعی او را تغییر داده‌اید.

نیکلاس کوپرنیک چه کتاب‌هایی منتشر کرد؟

حدود 1514، کوپرنیک اندیشه‌های خورشیدمرکزی خود را در نسخه‌های دست‌نویس متن کوتاهی به نام «کومنتاریولوس» (Commentariolus) در گردش گذاشت. به این ترتیب، نظریه او پیش از انتشار کتاب اصلی نجومی‌اش، صورت دست‌نویس پیدا کرد. تفاوت میان گردش نسخه‌های دست‌نویس و انتشار چاپی به روشن شدن ترتیب زمانی کمک می‌کند.

اثر اصلی او، «درباره گردش افلاک آسمانی» (De revolutionibus orbium coelestium)، در 1543 در نورنبرگ (Nürnberg) به دست یوهانس پتریوس (Johannes Petreius) چاپ شد. این اثر از شش کتاب تشکیل می‌شد. کتاب نخست، آرایش خورشیدمرکزی جهان را توضیح می‌داد و این نظم را در آغاز اثر بزرگ‌تر قرار می‌داد.

نسخه چاپی همچنین دیباچه‌ای بدون امضا از آندریاس اوزیاندر (Andreas Osiander) داشت که بدون اجازه کوپرنیک افزوده شده بود. این دیباچه نظریه را فرضیه‌ای برای محاسبه معرفی می‌کرد که لزوماً واقعیت فیزیکی را توصیف نمی‌کند. این چارچوب با ارائه نظریه به‌عنوان توضیحی فیزیکی از سوی کوپرنیک تفاوت داشت.

رتیکوس (Rheticus) و تیدمان گیزه (Tiedemann Giese) به تفسیر اوزیاندر اعتراض کردند. اختلاف بر سر این بود که خوانندگان ادعاهای مدل را چگونه بفهمند. آیا حرکت زمین گزاره‌ای درباره جهان فیزیکی بود یا می‌شد مدل را صرفاً فرضیه‌ای برای محاسبه دانست؟

چرا نظریه کوپرنیک با مخالفت روبه‌رو شد؟

بخشی از اعتراض‌ها به حرکت فیزیکی و رصدهای نجومی مربوط می‌شد. در 1616، فرانچسکو اینگولی (Francesco Ingoli) استدلال‌هایی درباره مسیر پرتابه‌ها روی زمینِ متحرک، اختلاف منظر ستاره‌ای و اندازه ستاره‌ها مطرح کرد. این اعتراض‌ها پیامدهای ادعای حرکت زمین را هدف می‌گرفتند.

اعتراض‌های مذهبی نیز بر نحوه پذیرش نظریه اثر گذاشتند. تصمیمی در رم (Roma) در 1616، حرکت زمین و بی‌حرکتی خورشید را خلاف کتاب مقدس دانست. بنابراین تعارض، هم به تفسیر فیزیکی مدل مربوط بود و هم به رابطه آن با تفسیر کتاب مقدس.

در 5 مارس 1616، مجمع فهرست کتاب‌های ممنوعه در رم (Index Kongregasyonu)، انتشار «درباره گردش افلاک آسمانی» را تا زمان اصلاح آن به حالت تعلیق درآورد. این اتفاق 73 سال پس از مرگ کوپرنیک افتاد. ترتیب زمانی اهمیت دارد: تعلیق به واکنش‌های بعدی به کتاب مربوط بود؛ مدت‌ها پس از انتشار آن در 1543.

اصلاحات الزامی در 1620 می‌خواستند خورشیدمرکزی را به‌صورت یک فرضیه ارائه کنند، نه حقیقتی اثبات‌شده. این الزام به همان تمایزی بازمی‌گشت که در دیباچه اوزیاندر دیده می‌شد. جایگاه ادعای حرکت زمین همچنان در نحوه ارائه کتاب به خوانندگان نقشی محوری داشت.

نیکلاس کوپرنیک چه زمانی درگذشت؟

کوپرنیک در اواخر 1542 دچار سکته مغزی و فلج شد. او در 24 مه 1543 در فرومبورک، در 70 سالگی درگذشت. مرگ او و چاپ «درباره گردش افلاک آسمانی» در یک سال رخ دادند.

روایت دیدن صفحه‌های چاپ‌شده کتاب در روز مرگش، در ویکی‌پدیای انگلیسی افسانه توصیف شده است. سال مستند انتشار و تاریخ مرگ او، نزدیکی زمانی این دو رویداد را نشان می‌دهند. روایت بستر مرگ را باید جدا از این تاریخ‌ها در نظر گرفت.

خط زمانی

• 19 فوریه 1473: کوپرنیک در تورون به دنیا آمد.
• 1491–1495: در دانشگاه کراکوف تحصیل کرد.
• 1496: تحصیل حقوق کلیسایی را در بولونیا آغاز کرد.
• 1497: عضو هیئت روحانیان کلیسای جامع وارمیا شد.
• 1501: در پادووا پزشکی خواند.
• 1503: در فرارا دکترای حقوق کلیسایی گرفت.
• 1509: ترجمه لاتین او از نامه‌های تئوفیلاکتوس سیموکاتس (Theophylaktos Simokattes) منتشر شد.
• حدود 1514: نسخه‌های دست‌نویس «کومنتاریولوس» دست‌به‌دست شدند.
• 1543: «درباره گردش افلاک آسمانی» در نورنبرگ چاپ شد.
• 24 مه 1543: کوپرنیک در فرومبورک درگذشت.
• 5 مارس 1616: انتشار «درباره گردش افلاک آسمانی» تا زمان اصلاح به حالت تعلیق درآمد.
• 1620: اصلاحات الزامی در پی آن بودند که خورشیدمرکزی را در قالب یک فرضیه ارائه کنند.
• 1999: دست‌نویس «درباره گردش افلاک آسمانی» در فهرست حافظه جهانی یونسکو (UNESCO) ثبت شد.
• 2009: پژوهشی در PNAS از تطابق الگوهای دی‌ان‌ای میتوکندریایی استخوان‌های یافت‌شده در فرومبورک و دو تار مو از یک کتاب تقویم که کوپرنیک از آن استفاده کرده بود خبر داد.

جزئیاتی که در راهنماها پیدا نمی‌کنید

سند ثبت‌نام کوپرنیک در جامعه دانشجویان آلمانی بولونیا، مبلغ دقیقی را ثبت کرده است. او در 6 ژانویه 1497، نه گروستو پرداخت کرد. این جزئیات کوچک اداری، حضور او را در یک محیط دانشجویی مستند در دوران تحصیلش در ایتالیا نشان می‌دهد.

نخستین اثر چاپی او ترجمه بود. این اثر در 1509 منتشر شد و نامه‌های نویسنده امپراتوری روم شرقی (بیزانس)، تئوفیلاکتوس سیموکاتس، را به لاتین برگرداند. کوپرنیک در 1519 همچنین صورتی از اصلی پولی را تدوین کرد که بعدها قانون گرشام (Gresham Kanunu) نام گرفت.

پژوهشی در PNAS در 2009، استخوان‌های یافت‌شده در فرومبورک را با دو تار مو از یک کتاب تقویم که کوپرنیک از آن استفاده کرده بود مقایسه کرد. الگوهای دی‌ان‌ای میتوکندریایی آن‌ها با هم تطابق داشتند.

دست‌نویس «درباره گردش افلاک آسمانی» در کتابخانه یاگیلون در کراکوف باقی مانده است. این نسخه در 1999 در فهرست حافظه جهانی یونسکو ثبت شد. این دست‌نویس، متنِ مبنای کتاب چاپ‌شده در 1543 را حفظ کرده است.

پرسش‌های متداول

کوپرنیک چه چیزی را در مرکز مدل خود قرار داد؟

او آرایشی خورشیدمرکزی پیشنهاد کرد. زمین در میان سیاره‌ها حرکت می‌کرد و ماه به دور زمین می‌گشت.

آیا کوپرنیک از مدارهای بیضوی استفاده می‌کرد؟

مدل او حرکت دایره‌ای یکنواخت و دایره‌های کمکی کوچک را حفظ کرده بود. این مدل با مدل امروزی مدارهای بیضوی تفاوت داشت.

آیا انتشار «درباره گردش افلاک آسمانی» در زمان حیات او تعلیق شد؟

تعلیق در 5 مارس 1616، یعنی 73 سال پس از مرگ او رخ داد. رفع تعلیق همچنان مشروط به اصلاح بود و در 1620 تغییراتی الزامی شد.

منابع

1. ویکی‌پدیای ترکی — Nicolaus Copernicus tr.wikipedia.org
2. موزه گالیله — Nicolò Copernico brunelleschi.imss.fi.it
3. ویکی‌پدیای انگلیسی — Nicolaus Copernicus en.wikipedia.org
4. دانشگاه آکسفورد — Copernicus philosophy-of-cosmology.ox.ac.uk
5. دانشنامه فلسفه استنفورد — Nicolaus Copernicus plato.stanford.edu
6. کتابخانه کازاناتنزه — سانسور کلیسایی و نظریه خورشیدمرکزی casanatense.cultura.gov.it
7. دانشگاه ردینگ — Nicolaus Copernicus، De revolutionibus، 1566 collections.reading.ac.uk
8. دانشگاه بولونیا، موزه اسپکولا — Nicolaus Copernicus در ایتالیا و بولونیا museospecola.difa.unibo.it
9. PNAS — شناسایی ژنتیکی بقایای منتسب به اخترشناس مشهور، Nicolaus Copernicus doi.org
10. یونسکو — شاهکار Nicolaus Copernicus، De revolutionibus libri sex unesco.org

FAQ

Image: Nicolaus Copernicus. Reproduction of line engraving.jpg — J. Falck, Public domain